حالىق تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ەڭ باستى بەلگٸسٸ – ونىڭ انا تٸلٸ, ۇلتتىق مەدەنيەتٸ. ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸ, ۇلتتىق مەدەنيەتٸ جوق ەل ٶز الدىنا مەملەكەت بولىپ ٶمٸر سٷرە المايدى. دٷنيەدەگٸ بارلىق حالىق تەۋەلسٸزدٸككە ۇلتتىق قادٸر-قاسيەتٸن, مەدەنيەتٸن, انا تٸلٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ۇمتىلادى. سوندىقتان, قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحى ەرتٷرلٸ كەزەڭدەردٸ باستان كەشكەن قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ قالىپتاسۋعا بەت الۋى حٸ-حٸٸ عاسىرلارداعى تٷرٸك قاعاناتىنىڭ پايدا بولۋ كەزەڭٸنەن باستالىپ, حV عاسىرداعى قازاق حاندىعى تۇسىندا ەبدەن قالىپتاسىپ بولعان ەدٸ. قازاق تٸلٸ تاريحى – تٷركٸتانۋداعى كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. ەدەتتە, تٸل تاريحى ۇلت تاريحىمەن ساباقتاس ٶرٸلەدٸ.
قازاق جۇرتىنىڭ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ كٶنە حالىقتاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸ انىق. «قازاق» اتالاتىن بٸر تۇتاس حالىق حV-حVٸ عاسىرلاردا قالىپتاسسا دا «قازاق» ەتنونيمٸ ەرتە زامانداردان مەلٸم بولعان. حٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ۇلى شايىر فيردوۋسي شىعارمالارىندا «قازاق» سٶزٸ ەتنوس ماعىناسىندا قولدانىلعان. تاريحى وسىلاي تەرەڭگە تارتقان قازاق جۇرتىنىڭ تٸلٸنٸڭ تاريحى دا قاتپارلى دٷنيە. قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ تاريحى شارتتى تٷردە: ا) ۇلتتىق تٸل بٸلٸمٸ قالىپتاسقانعا دەيٸنگٸ كەزەڭ; ە) ۇلتتىق تٸل بٸلٸمٸ قالىپتاسقان كەزەڭ بولىپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. ۇلتتىق تٸل بٸلٸمٸ قالىپتاسقانعا دەيٸنگٸ كەزەڭ حٸح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا قازاق تٸلٸنٸڭ لەكسيكوگرافييالىق جۇمىستارى قاۋىرت قولعا الىنىپ‚ دامي باستادى. سونداي-اق, سول كەزەڭدە 40-قا جۋىق سٶزدٸك جارىق كٶردٸ. ۇلتتىق تٸل بٸلٸمٸ قالىپتاسا باستاعان كەزەڭنٸڭ ٶزٸ: ا) قۋعىن-سٷرگٸنگە دەيٸنگٸ كەزەڭ (1912-29); ە) قۋعىن-سٷرگٸننەن كەيٸنگٸ كەزەڭ (1930-88) بولىپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ عىلىم رەتٸندە قالىپتاسىپ, دامۋى ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ەسٸمٸمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ قازاق تٸلٸ وقۋلىعى رەتٸندە جازعان «تٸل-قۇرال» اتتى ەڭبەگٸندە, ماقالالارى مەن باياندامالارىندا تٸل بٸلٸمٸنٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ سٶز بولادى. حٸح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ى.التىنسارين قازاق جازۋىن ورىس گرافيكاسىنا نەگٸزدەۋگە تالپىنىس جاساسا, حح عاسىردىڭ باسىندا ا.بايتۇرسىنوۆ قولدانىلىپ كەلگەن اراب گرافيكاسىن جەتٸلدٸرە وتىرىپ, قازاق جازۋىنا يكەمدەدٸ.
تٸل تاريحى جەنە ديالەكتولوگييا جەكە عىلىم رەتٸندە قالىپتاسا قويماسا دا, جەكەلەگەن ماقالالاردا تٸل تاريحى, ديالەكتولوگييا مەسەلەلەرٸ سٶز بولادى. مىس., ايماۋىتوۆتىڭ «تٸل تۋرالى» («ەڭبەكشٸ قازاق», 1926, 9 ناۋرىز), «ەدەبيەت تٸلٸ مەن ەملە» («ەڭبەكشٸ قازاق», 1929, 12 مامىر), كەمەڭگەروۆتٸڭ «قازاقشا-ورىسشا تٸلماش تۋرالى تٷسٸنٸك» («ەڭبەكشٸ قازاق», 1926, 24 قاراشا), «دۇرىس پا? بۇرىس پا?» («ەڭبەكشٸ قازاق» 1926‚ 10 قاراشا), ت.ب. ماقالالارىندا جەرگٸلٸكتٸ تٸل ەرەكشەلٸكتەرٸ, كەيبٸر سٶزدەردٸڭ ەتيمولوگيياسى سٶز بولادى. حح ع. باسىندا ورتا مەكتەپ پەن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەلەرگە ارنالعان گرامماتيكالىق عىلىمي ەڭبەكتەر, سٶزدٸكتەر باسىلىپ شىقتى. 1946 جىلى قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ قۇرىلۋى, ونىڭ قۇرامىندا تٸل جەنە ەدەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى, 1961 جىلدان تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ بٶلٸنٸپ شىعۋى – قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ كٶپتەگەن مەسەلەلەرٸن شەشۋگە, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جان-جاقتى جٷرگٸزٸلۋٸنە, مامانداردىڭ كٶپتەپ دايارلانۋىنا جاعداي تۋعىزدى. 1920-30 جىلدارداعى ەدەبي تٸلدٸڭ جاي-كٷيٸ, ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ, جارتاستاعى جازۋلار, ەپيگرافييالىق ەسكەرتكٸشتەر قاراستىرىلدى. وسىنىڭ نەگٸزٸندە «قازاق تٸلٸ تاريحى مەن ديالەكتولوگيياسى» اتتى 7 جيناق شىقتى. ديالەكتولوگييالىق اتلاستار جاسالدى. تٸل مەدەنيەتٸ جەنە ستيليستيكا سالاسىنداعى ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر 1960 جىلدان باستالادى. 1969 جىلى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ جانىنان تٸل مەدەنيەتٸ بٶلٸمٸ قۇرىلعاننان كەيٸن زەرتتەۋلەر جٷيەلەنە تٷستٸ. فولكلور تٸلٸ, كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ 1970 جىلدان باستاپ زەرتتەلدٸ. 1991 جىلدان كەيٸنگٸ قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى: جالپىحالىقتىق تٸلدٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە, ەدەبي تٸلدٸڭ تاريحىن جاساۋ, قازاقستان اۋماعىنداعى تٷرلٸ ۇلت تٸلدەرٸنٸڭ ٶزارا ەسەرٸن, قوستٸلدٸلٸك, كٶپتٸلدٸلٸك بارىسىن زەرتتەۋ, جەكە جازۋشىلاردىڭ سٶزدٸگٸن جاساۋ, قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحي گرامماتيكاسىن جازۋ, ديالەكتولوگييالىق اتلاس جاساۋ, تٸلدٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸن تەجٸريبەلٸك تۇرعىدا زەرتتەۋ, شەت ەل سٶزدەرٸنٸڭ سٶزدٸگٸن جاساۋ, ەرتٷرلٸ عىلىم سالالارىنا بايلانىستى تولىق اتاۋلىق سٶزدٸكتەر شىعارۋ, لەكسيكوگرافييا تەوريياسىنداعى مەسەلەلەردٸ شەشۋ, كٶركەم ەدەبيەت, فولكلور تٸلٸن, تٸل مەدەنيەتٸ مەن ستيليستيكا مەسەلەلەرٸن دامىتۋ, قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىس جٷيەسٸن سينحرونييا جەنە دياحرونييا تۇرعىسىنان قۇرىلىمدىق, ماتەماتيكا, لينگۆيستيكانى ەدٸستەر ارقىلى جان-جاقتى زەرتتەۋ بولسا, بٷگٸنگٸ تاڭدا ٸسكە اسىپ جاتىر.
باسقا تٷركٸ تٸلدەرٸمەن سالىستىرعاندا, سٶزدٸك قورى جٶنٸنەن قازاق تٸلٸ – ەجەلگٸ تازا قالپىن ساقتاپ كەلە جاتقان تٸلدەردٸڭ بٸرٸ. قالىپتاسۋدىڭ بارلىق ساتىلارىن باستان كەشٸرگەن انا تٸلٸمٸز – مەيلٸنشە جەتٸلگەن ۇلتتىق تٸل. ەجەلگٸ بابالارىمىزدىڭ تاريحى, شەجٸرەسٸ جەنە تٷرلٸ ەدەبي مۇرالارى بٷگٸنگٸ ۇرپاققا ٶزٸمٸزدٸڭ وسى انا تٸلٸمٸز ارقىلى جەتٸپ وتىر. ٶتكەن عاسىردا قازاقتىڭ باس بوستاندىعى ٷشٸن كٷرەسٸپ, قۇرباندىعى بولعان قايراتكەرٸمٸز جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ: «انا تٸلٸ – جٷرەكتٸڭ تەرەڭ سىرلارىن, باسىنان كەشكەن دەۋٸرلەرٸن, قىسقاسى جاننىڭ بارلىق تولقىندارىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكٸزٸپ, ساقتاپ وتىراتىن قازىنا» – دەگەن ەكەن. ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تٸلٸندە» دەگەن تۇجىرىمدامانى ٷنەمٸ ايتىپ كەلەدٸ. قازاق تٸلٸ مەسەلەسٸ مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن كەيٸنگٸ جىلدارى بۇقارا جۇرتشىلىق تا انا تٸلٸ ٷشٸن بەلسەندٸلٸك تانىتۋدا. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە ۇلتتى ۇيىستىرۋ مەن حالىقتى بٸرٸكتٸرۋدٸڭ باستى فاكتورىنا اينالىپ وتىرعان – مەملەكەتتٸك تٸل ەكەندٸگٸ بارشامىزعا بەلگٸلٸ. ەڭ باستىسى, بٷگٸنگٸ جاڭا قوعام, جاڭا دەۋٸردە قازاق تٸلٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ ورنىعا باستادى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ, ونى مەڭگەرۋ ۋاقىت تالابىنا اينالدى.
تٸلدەردٸ قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ونى ٸسكە اسىرۋدا وبلىستىق, اۋداندىق ٸس-شارالار جوسپارى بەكٸتٸلٸپ, جٷزەگە اسىرىلۋدا. بۇل باعدارلامادا مەملەكەتتٸك قىزمەتتە, قوعامدىق-ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك سالاسىنىڭ بارلىق باعىتتارىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ باتىل قولدانىسقا ەنگٸزۋ كٶزدەلگەن. ەلباسىمىز ٶزٸنٸڭ «قازاقستان-2050 ستراتەگيياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى حالىققا ارناعان جولداۋىندا تٸل جٶنٸندە: «بٸز الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدى تاباندىلىقپەن جالعاستىرا بەرەمٸز. كەز كەلگەن تٸل ٶزگە تٸلمەن قارىم-قاتىناسقا تٷسكەندە عانا ٶسٸپ, ٶركەن جاياتىنىن ەردايىم ەستە ساقتاعان جٶن. قازاق تٸلٸ – بٸزدٸڭ رۋحاني نەگٸزٸمٸز. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – ونى بارلىق سالادا بەلسەندٸ پايدالانا وتىرىپ دامىتۋ. بٸز ۇرپاقتارىمىزعا بابالارىمىزدىڭ سانداعان بۋىنىنىڭ تەجٸريبەسٸنەن ٶتٸپ, بٸزدٸڭ دە ٷيلەسٸمدٸ ٷلەسٸمٸزبەن تولىعا تٷسەتٸن قازٸرگٸ تٸلدٸ مۇراعا قالدىرۋعا تيٸسپٸز. بۇل – ٶزٸن قادٸرلەيتٸن ەربٸر ادام دەربەس شەشۋگە تيٸس مٸندەت. مەملەكەت ٶز تاراپىنان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ پوزيتسيياسىن نىعايتۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ. قازاق تٸلٸن كەڭٸنەن قولدانۋ جٶنٸندە كەشەندٸ شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن. بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ زاماندا يدەيا قۇندى, بٸراق ونى جٷزەگە اسىرۋ ەربٸر قازاق حالقىنىڭ مەڭگٸلٸك مٸندەتٸ ەكەنٸ ايقىن. بۇل بٷگٸنگٸ اعا بۋىن مەن كەلەر بۋىنعا جٷكتەلگەن جٷك. بالالارىمىزعا, نەمەرەلەرٸمٸزگە اتا-بابالارىمىزدىڭ سالت-دەستٷرٸن, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸن, ەدەبيەتٸن, تٸلٸن قالدىرۋ تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸرگەتاسىنىڭ بەرٸك قالانۋىنىڭ بەلگٸسٸ بولماق.
ۇرپاق تەربيەسٸنٸڭ ماڭىزىنا قازاق زەر سالىپ, وعان ەرەكشە مەن بەرگەن. ەلباسىمىز ەر جىلعى جولداۋلارىندا ۇدايى تٸلگە تيەك ەتٸپ كەلەدٸ. «قازاقستاندىق جول – 2050: بٸر ماقسات, بٸر مٷددە, بٸر بولاشاق» جولداۋىن دا ن.ە.نازارباەۆ قازاق تٸلٸ تۋرالى ٶزٸنٸڭ ٶتە كەڭ كٶلەمدەگٸ ويىن جەتكٸزٸپ ايتتى. ال, ەل مەن تٸل – ەگٸز ۇعىم. مەڭگٸلٸك سٶزٸ بابالاردان ميراس بولىپ كەلە جاتقان مەڭگٸ ٶلمەيتٸن قازىنامىزدىڭ بٸرٸ – انا تٸلٸمەن دە تىعىز بايلانىستى. ولاي بولسا, مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ ونىمەن قاتار جاساپ, بٸرگە داميتىن مەڭگٸلٸك تٸلٸ بولۋى دا شارت. بٸزدٸڭ مەڭگٸلٸك, مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸز – قازاق تٸلٸ. مەملەكەتتٸك تٸل – مەملەكەتتٸڭ بٷكٸل اۋماعىندا, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالالارىندا قولداناتىن تٸل بولعاندىقتان, جٷرگٸزٸلەتٸن بارلىق ٸس-قاعازدارى مەن قۇجاتتار مەملەكەتتٸك تٸلدە بولۋى تيٸس. ٶيتكەنٸ, ٶركەنيەتتٸ قۇلاش ۇراتىن ەلدٸڭ ٶرٸسٸ قاشاندا بٸلٸكتٸ دە, سانالى ۇرپاقپەن كەڭەيمەك. ەلەمدەگٸ مٷيٸزٸ قاراعايداي ەلدەردٸڭ ساناتىنا ەنۋدٸ كٶزدەگەن حالىقتىڭ باستى ماقساتى دا ساۋاتتى ۇرپاق تەربيەلەۋ. ساۋاتتى ۇرپاق تەربيەلەۋ دەگەنٸمٸز – ٶز انا تٸلٸندە ەركٸن سٶيلەي الاتىن, ونى تەرەڭ مەڭگەرگەن ۇرپاق. ال انا تٸلٸن جاقسى بٸلمەيٸنشە ساۋاتتى سٶيلەپ, ساۋاتتى جازىپ, تٸل بايلىعىن مول قولدانبايىنشا شىن مەنٸندەگٸ مەدەنيەتتٸ ادام بولا المايتىنى راس. قازٸرگٸ تاڭدا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدا, تٸل جاپپاي قولدانىس تٸلٸنە اينالار كٷن دە الىس ەمەس. ەلباسىنىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسى بارشا جاستارىمىزدى بٸر ماقساتقا, ورتاق مٷددەگە جۇمىلدىراتىن ۇرانعا اينالۋى تيٸس. ولاي بولسا, ەلباسى سالعان سارا جولدان تايمايىق, ەلدٸگٸمٸزبەن تۋعان تٸلٸمٸز مەڭگٸلٸك جاساي بەرسٸن, كٶك تۋىمىز جەلبٸرەپ, ايبىنىمىز اسقاقتاي بەرسٸن!
جۇپاركٷل حالمىرزاەۆا
