Halyq táýelsizdiginiń eń basty belgisi – onyń ana tili, ulttyq mádenieti. Óziniń ana tili, ulttyq mádenieti joq el óz aldyna memleket bolyp ómir súre almaidy. Dúniedegi barlyq halyq táýelsizdikke ulttyq qadir-qasietin, mádenietin, ana tilin saqtap qalý úshin umtylady. Sondyqtan, qazaq tiliniń tarihy ártúrli kezeńderdi bastan keshken qazaq halqynyń tarihymen tyǵyz bailanysty. Onyń qalyptasýǵa bet alýy HI-HII ǵasyrlardaǵy Túrik qaǵanatynyń paida bolý kezeńinen bastalyp, HV ǵasyrdaǵy qazaq handyǵy tusynda ábden qalyptasyp bolǵan edi. Qazaq tili tarihy – túrkitanýdaǵy kúrdeli máselelerdiń biri. Ádette, til tarihy ult tarihymen sabaqtas óriledi.
Qazaq jurtynyń Eýraziia keńistigindegi kóne halyqtardyń biri ekeni anyq. «Qazaq» atalatyn bir tutas halyq HV-HVI ǵasyrlarda qalyptassa da «qazaq» etnonimi erte zamandardan málim bolǵan. HI ǵasyrda ómir súrgen uly shaiyr Firdoýsi shyǵarmalarynda «qazaq» sózi etnos maǵynasynda qoldanylǵan. Tarihy osylai tereńge tartqan qazaq jurtynyń tiliniń tarihy da qatparly dúnie. Qazaq til biliminiń tarihy shartty túrde: a) ulttyq til bilimi qalyptasqanǵa deiingi kezeń; á) ulttyq til bilimi qalyptasqan kezeń bolyp ekige bólinedi. Ulttyq til bilimi qalyptasqanǵa deiingi kezeń HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq tiliniń leksikografiialyq jumystary qaýyrt qolǵa alynyp‚ dami bastady. Sondai-aq, sol kezeńde 40-qa jýyq sózdik jaryq kórdi. Ulttyq til bilimi qalyptasa bastaǵan kezeńniń ózi: a) qýǵyn-súrginge deiingi kezeń (1912-29); á) qýǵyn-súrginnen keiingi kezeń (1930-88) bolyp ekige bólinedi. Qazaq til biliminiń ǵylym retinde qalyptasyp, damýy A.Baitursynovtyń esimimen tyǵyz bailanysty. Onyń qazaq tili oqýlyǵy retinde jazǵan «Til-qural» atty eńbeginde, maqalalary men baiandamalarynda til biliminiń ózekti máseleleri sóz bolady. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Y.Altynsarin qazaq jazýyn orys grafikasyna negizdeýge talpynys jasasa, HH ǵasyrdyń basynda A.Baitursynov qoldanylyp kelgen arab grafikasyn jetildire otyryp, qazaq jazýyna ikemdedi.
Til tarihy jáne dialektologiia jeke ǵylym retinde qalyptasa qoimasa da, jekelegen maqalalarda til tarihy, dialektologiia máseleleri sóz bolady. Mys., Aimaýytovtyń «Til týraly» («Eńbekshi qazaq», 1926, 9 naýryz), «Ádebiet tili men emle» («Eńbekshi qazaq», 1929, 12 mamyr), Kemeńgerovtiń «Qazaqsha-oryssha tilmash týraly túsinik» («Eńbekshi qazaq», 1926, 24 qarasha), «Durys pa? Burys pa?» («Eńbekshi qazaq» 1926‚ 10 qarasha), t.b. maqalalarynda jergilikti til erekshelikteri, keibir sózderdiń etimologiiasy sóz bolady. HH ǵ. basynda orta mektep pen pedagogikalyq ýchilishelerge arnalǵan grammatikalyq ǵylymi eńbekter, sózdikter basylyp shyqty. 1946 jyly Qazaqstan ǵylym akademiiasynyń qurylýy, onyń quramynda Til jáne ádebiet institýtynyń uiymdastyrylýy, 1961 jyldan Til bilimi institýtynyń bólinip shyǵýy – qazaq til biliminiń kóptegen máselelerin sheshýge, ǵylymi zertteý jumystarynyń jan-jaqty júrgizilýine, mamandardyń kóptep daiarlanýyna jaǵdai týǵyzdy. 1920-30 jyldardaǵy ádebi tildiń jai-kúii, ózindik erekshelikteri, jartastaǵy jazýlar, epigrafiialyq eskertkishter qarastyryldy. Osynyń negizinde «Qazaq tili tarihy men dialektologiiasy» atty 7 jinaq shyqty. Dialektologiialyq atlastar jasaldy. Til mádenieti jáne stilistika salasyndaǵy irgeli zertteýler 1960 jyldan bastalady. 1969 jyly Til bilimi institýtynyń janynan Til mádenieti bólimi qurylǵannan keiin zertteýler júielene tústi. Folklor tili, kórkem ádebiet tili 1970 jyldan bastap zertteldi. 1991 jyldan keiingi qazaq til biliminiń negizgi baǵyttary: jalpyhalyqtyq tildiń, onyń ishinde, ádebi tildiń tarihyn jasaý, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy túrli ult tilderiniń ózara áserin, qostildilik, kóptildilik barysyn zertteý, jeke jazýshylardyń sózdigin jasaý, qazaq tiliniń tarihi grammatikasyn jazý, dialektologiialyq atlas jasaý, tildiń dybystyq júiesin tájiribelik turǵyda zertteý, shet el sózderiniń sózdigin jasaý, ártúrli ǵylym salalaryna bailanysty tolyq ataýlyq sózdikter shyǵarý, leksikografiia teoriiasyndaǵy máselelerdi sheshý, kórkem ádebiet, folklor tilin, til mádenieti men stilistika máselelerin damytý, qazaq tiliniń dybys júiesin sinhroniia jáne diahroniia turǵysynan qurylymdyq, matematika, lingvistikany ádister arqyly jan-jaqty zertteý bolsa, búgingi tańda iske asyp jatyr.
Basqa túrki tilderimen salystyrǵanda, sózdik qory jóninen qazaq tili – ejelgi taza qalpyn saqtap kele jatqan tilderdiń biri. Qalyptasýdyń barlyq satylaryn bastan keshirgen ana tilimiz – meilinshe jetilgen ulttyq til. Ejelgi babalarymyzdyń tarihy, shejiresi jáne túrli ádebi muralary búgingi urpaqqa ózimizdiń osy ana tilimiz arqyly jetip otyr. Ótken ǵasyrda qazaqtyń bas bostandyǵy úshin kúresip, qurbandyǵy bolǵan qairatkerimiz Júsipbek Aimaýytov: «Ana tili – júrektiń tereń syrlaryn, basynan keshken dáýirlerin, qysqasy jannyń barlyq tolqyndaryn urpaqtan-urpaqqa jetkizip, saqtap otyratyn qazyna» – degen eken. Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen tujyrymdamany únemi aityp keledi. Qazaq tili máselesi memlekettik deńgeige kóterilgen keiingi jyldary buqara jurtshylyq ta ana tili úshin belsendilik tanytýda. Búginde elimizde ultty uiystyrý men halyqty biriktirýdiń basty faktoryna ainalyp otyrǵan – memlekettik til ekendigi barshamyzǵa belgili. Eń bastysy, búgingi jańa qoǵam, jańa dáýirde qazaq tiliniń qajettiligi ornyǵa bastady. Memlekettik tildi bilý, ony meńgerý ýaqyt talabyna ainaldy.
Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, ony iske asyrýda oblystyq, aýdandyq is-sharalar jospary bekitilip, júzege asyrylýda. Bul baǵdarlamada memlekettik qyzmette, qoǵamdyq-saiasi jáne áleýmettik-kásipkerlik salasynyń barlyq baǵyttarynda memlekettik tildi batyl qoldanysqa engizý kózdelgen. Elbasymyz óziniń «Qazaqstan-2050 strategiiasy qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty halyqqa arnaǵan Joldaýynda til jóninde: «Biz aldaǵy ýaqytta da memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy tabandylyqpen jalǵastyra beremiz. Kez kelgen til ózge tilmen qarym-qatynasqa túskende ǵana ósip, órken jaiatynyn árdaiym este saqtaǵan jón. Qazaq tili – bizdiń rýhani negizimiz. Bizdiń mindetimiz – ony barlyq salada belsendi paidalana otyryp damytý. Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sandaǵan býynynyń tájiribesinen ótip, bizdiń de úilesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýǵa tiispiz. Bul – ózin qadirleitin árbir adam derbes sheshýge tiis mindet. Memleket óz tarapynan memlekettik tildiń pozitsiiasyn nyǵaitý úshin kóp jumys atqaryp keledi. Qazaq tilin keńinen qoldaný jóninde keshendi sharalardy júzege asyrýdy jalǵastyrý kerek» degen bolatyn. Búgingi jahandaný zamanda ideia qundy, biraq ony júzege asyrý árbir qazaq halqynyń máńgilik mindeti ekeni aiqyn. Bul búgingi aǵa býyn men keler býynǵa júktelgen júk. Balalarymyzǵa, nemerelerimizge ata-babalarymyzdyń salt-dástúrin, elimizdiń tarihyn, mádenietin, ádebietin, tilin qaldyrý táýelsiz memleketimizdiń irgetasynyń berik qalanýynyń belgisi bolmaq.
Urpaq tárbiesiniń mańyzyna qazaq zer salyp, oǵan erekshe mán bergen. Elbasymyz ár jylǵy Joldaýlarynda udaiy tilge tiek etip keledi. «Qazaqstandyq jol – 2050: Bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýyn da N.Á.Nazarbaev qazaq tili týraly óziniń óte keń kólemdegi oiyn jetkizip aitty. Al, el men til – egiz uǵym. Máńgilik sózi babalardan miras bolyp kele jatqan máńgi ólmeitin qazynamyzdyń biri – ana tilimen de tyǵyz bailanysty. Olai bolsa, máńgilik eldiń onymen qatar jasap, birge damityn máńgilik tili bolýy da shart. Bizdiń máńgilik, memlekettik tilimiz – qazaq tili. Memlekettik til – memlekettiń búkil aýmaǵynda, qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salalarynda qoldanatyn til bolǵandyqtan, júrgiziletin barlyq is-qaǵazdary men qujattar memlekettik tilde bolýy tiis. Óitkeni, órkenietti qulash uratyn eldiń órisi qashanda bilikti de, sanaly urpaqpen keńeimek. Álemdegi múiizi qaraǵaidai elderdiń sanatyna enýdi kózdegen halyqtyń basty maqsaty da saýatty urpaq tárbieleý. Saýatty urpaq tárbieleý degenimiz – óz ana tilinde erkin sóilei alatyn, ony tereń meńgergen urpaq. Al ana tilin jaqsy bilmeiinshe saýatty sóilep, saýatty jazyp, til bailyǵyn mol qoldanbaiynsha shyn mánindegi mádenietti adam bola almaityny ras. Qazirgi tańda memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýda, til jappai qoldanys tiline ainalar kún de alys emes. Elbasynyń «Máńgilik el» ideiasy barsha jastarymyzdy bir maqsatqa, ortaq múddege jumyldyratyn uranǵa ainalýy tiis. Olai bolsa, Elbasy salǵan sara joldan taimaiyq, eldigimizben týǵan tilimiz máńgilik jasai bersin, kók týymyz jelbirep, aibynymyz asqaqtai bersin!
Juparkúl Halmyrzaeva
