ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جوعارىداعى قاناتتى سٶزٸ بولاشاعىمىزعا باعىت سٸلتەگەن تەمٸرقازىق تەرٸزدٸ. تەۋەلسٸزدٸك اياسىندا قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك مەرتەبە الدى, رٶلٸ ٶستٸ, قادٸر-قاسيەتٸ ارتتى, ابىروي-بەدەلٸ كٷشەيدٸ.
سوندىقتان دا ەلباسىمىز «قازاق تٸلٸ 2025 جىلعا قاراي ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا ٷستەمدٸك ەتٸپ, كەز كەلگەن ورتادا كٷندەلٸكتٸ قاتىناس تٸلٸنە اينالادى. وسىلاي تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز بٷكٸل ۇلتتى ۇيىستىراتىن ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ مەرەيٸن ٷستەم ەتە تٷسەدٸ» دەيدٸ.
وسىنداي وڭ ٶزگەرٸستەر جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا كەڭٸنەن كٶرٸنٸس تابۋدا. كەڭەستٸك كەزەڭدە بٸر ورىس ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ جوق اۋىلدان قازاق مەكتەبٸن بٸتٸرگەندەر جوعارى وقۋ ورنىندا ورىس تٸلٸندە بٸلٸم الۋعا مەجبٷر بولسا, بۇل كەلەڭسٸز جاعداي بٸر كٶرگەن جاعىمسىز تٷستەي ارتتا قالدى. قازٸرگٸ تاڭدا زييالى قاۋىمنىڭ ٶزگە تٸلگە دەگەن قۇلدىق قۇرمەتتەن ادا سانالى توبى تەۋەلسٸزدٸك تارتۋ ەتكەن مٷمكٸندٸكتٸ كەڭٸنەن پايدالانىپ, انا تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا, قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋٸنە شاما-شارقىنشا اتسالىسۋدا. مىسالى, د.قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازييالىق زاڭ اكادەميياسى ٸرگەتاسى كٶتەرٸلگەلٸ بەرٸ وسى باعىتتا تيٸمدٸ ٸس-شارالاردى ماقساتتى تٷردە جٷزەگە اسىرۋدا. وسى بٸلٸم ورداسىنىڭ رەكتورى, بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ, زاڭ عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ٶمٸرەلٸ شاكاراپۇلى جالايري مەن پرورەكتور كەشيپا راحىمبەكقىزى دارقانباەۆا بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەكٸ تٸلدٸ ەركٸن بٸلەتٸن مامانداردى جۇمىسقا الۋعا, كٸتاپحانادا قازاق تٸلٸندەگٸ كٸتاپتاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقشا-ورىسشا, ورىسشا-قازاقشا سٶزدٸكتەردٸڭ جەتكٸلٸكتٸ بولۋىنا, قازاق تٸلٸندەگٸ فاكۋلتەتتەر ستۋدەنتتەرٸنٸڭ وقۋ باعدارلاماسىن قيىندىقسىز يگەرۋٸنە جان-جاقتى جاعداي جاساۋعا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋعا باسا كٶڭٸل بٶلەدٸ. راسىندا, بارلىق رەسپۋبليكالاردا اشىق تٷردە رەسمي تٸلدٸڭ باسىمدىعىن, ٷستەمدٸگٸن ورناتقان توتاليتارلىق جٷيەدەن جاڭا عانا قۇتىلعان ەلٸمٸزدە قازاقشا وقۋلىقتاردى, وسى تٸلدە ەركٸن سٶيلەيتٸن زاڭگەر مامانداردى تابۋ ٶتە قيىن ەدٸ. تٸپتٸ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا قولدانىلاتىن سٶزدەردٸ بٸلسە دە, باستان-اياق ورىس تٸلٸندە قالىپتاسقان زاڭ تەرميندەرٸن, كەسٸبي ٸس-داعدىلاردى كٷرت قازاقىلاندىرۋ, وسى باعىتتا ٶز ماماندىعى بويىنشا ەركٸن سٶيلەۋ مٷمكٸن ەمەس بولاتىن. الايدا ەلباسىمىز دٷركٸن-دٷركٸن «تٸلگە دەگەن كٶزقاراس شىنداپ كەلگەندە, ەلگە دەگەن كٶزقاراس ەكەنٸ داۋسىز. سوندىقتان وعان بەي-جاي قارامايىق» دەپ, باسقا دا جٸگەرٸڭدٸ جانيتىن ويلى دا ورىندى تالاپ-تٸلەكتەرٸن ايتىپ, ۇلتتىق مٷددەگە ادال ازاماتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ دامۋى جولىندا بەلسەنە ەرەكەت ەتۋگە ۇمتىلدىرىپ كەلەدٸ. سوندىقتان دا شىعار, ٶزٸ ورىسشا مەكتەپتٸ بٸتٸرٸپ, ەسكەردە دە, قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە دە ورىسشا بٸلٸم الىپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالارىن ورىس تٸلٸندە جازعاندىعىنا قاراماستان ٶمٸرەلٸ شاكاراپۇلى قازاق تٸلٸندە وقۋلىقتار جازۋعا, كەسٸبي وقۋلىقتاردى, شەتەلدەگٸ ٷزدٸك ەڭبەكتەردٸ قازاق تٸلٸنە اۋدارتۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. ەرينە, ونىڭ باستاپقى ەڭبەكتەرٸ بۇرىنعى «قوپاباەۆ ٶمٸرەلٸ قاجىبايۇلى» دەگەن اتى-جٶنٸمەن شىقسا, تەۋەلسٸزدٸك الىپ, اتا دٸنٸمٸزگە قايتا ورالعان شاقتا مۇسىلماندىق قۇقىقتاردى زەرتتەپ, ەركٸم تۋعان ەكەسٸنٸڭ ەسٸمٸمەن اتالۋى كەركەتٸگٸن تٷسٸنگەننەن كەيٸن قۇجاتتارىنىڭ بەرٸن ٶمٸرەلٸ شاكاراپۇلى جالايري دەپ ٶزگەرتٸپ, ەندٸگٸ جەردە ەڭبەكتەرٸ وسى شىنايى اتى-جٶنٸمەن جارييالاناتىن بولدى. سونىمەن, ول وسى جىلدار اراسىندا ورىس تٸلٸنەن تىسقارى, قازاقشا مىناداي ەڭبەكتەر جازىپ, دايىندادى: «مۇسىلماندىق قۇقىق» (1997), «شەتەلدەردٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىعى», (1998), «شەت ەل سٶزدەرٸنٸڭ قۇقىقتىق قىسقاشا سٶزدٸگٸ» (1998), «مەملەكەت جەنە قۇقىق تەوريياسى» (2006), «مەملەكەت باسشىلارىنىڭ زاڭدى مەرتەبەسٸ» (2016) جەنە ت.ب.
ەلباسى بٸر سٶزٸندە بىلاي دەگەن ەدٸ: «جىل سايىن 100 مىڭنان استام بالا مەكتەپ بٸتٸرەدٸ, سونىڭ 80 پايىزعا جۋىعى قازاق تٸلٸندە وقىعان. قازٸر… بارلىق مەكتەپتەردە قازاق تٸلٸن وقىتۋ مٸندەتتٸ بولىپ سانالادى». بۇل اقيقاتقا قوناەۆتىقتاردىڭ دا كٶزٸ جەتۋدە. رەسپۋبليكامىزداعى زاڭ سالاسىنداعى ەڭ بەدەلدٸ وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرٸ بولعاندىقتان ەلٸمٸزدەگٸ حال-احۋالدى وسى بٸلٸم ورداسىنداعى جاعدايدان-اق اڭعارا الامىز. قازٸرگٸ ستۋدەنتتەردٸڭ 70-80 پايىزى قازاق مەكتەبٸن بٸتٸرگەندەر. اكادەميياداعى تٷرلٸ جيىندار ەكٸ تٸلدە ٶتسە دە, ۇلتىنا قاراماستان جاستاردىڭ بەرٸ دەرلٸك مەملەكەتتٸك تٸلگە قۇرمەتپەن قارايدى, ەرەكشە سٷيٸسپەنشٸلٸك تانىتادى.
قازاقشا سٶيلەۋدٸ مەرتەبە سانايتىندار از ەمەس. ەلباسىمىز ايتقانداي «قازٸر ٶز تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىراتىن ادامنىڭ بەرٸ بالاسىنا قازاق تٸلٸن ٷيرەتٸپ جاتىر». ەندەشە مۇنداي پايدالى بەسەكەدەن عالىمدار دا وقشاۋ قالماق ەمەس. سوندىقتان اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ باسشىلارى بۇرىن تەك ورىس تٸلٸندە عانا بٸلٸم الىپ كەلگەن شەكٸرتتەرٸن ٶز انا تٸلٸندە وقىتۋعا بەيٸمدەۋدە. قازاقشا عىلىمي ديسسەرتاتسييالار جازۋ, بايانداما جاساۋ ابىرويلى ٸسكە اينالدى. رەكتورىمىز ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ ەر جيىندى ٶزٸ قازاقشا باستاپ, قازاقشا اياقتاپ, ەرٸپتەستەرٸن قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋگە, بايانداما جاساۋعا شاقىرادى. «تٸلدٸ بايىتۋ كەرەك! وعان حالىقارالىق ۇعىمداردى ەنگٸزسەك, تٸلٸمٸز داميدى» دەسەك, اكادەمييا اياسىندا جىل سايىنعى دەستٷرلٸ شاراعا اينالعان «تٸل مەرەكەسٸندە» تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ قازاقشا ەن شىرقايدى, ٶلەڭ وقيدى, توپ جارعان جٷيرٸكتەرگە سىيلىقتار تاپسىرىلادى.
ال ٶمٸرەلٸ شاكاراپۇلى ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا اشقان «قادىرعالي بي قوسىمۇلى جالايىري» اتىنداعى حالىقارالىق قور ۇيىمداستىراتىن تٷرلٸ جيىندار تەك قازاق تٸلٸندە ٶتەدٸ.
ۇلتتىق مٷددەگە بەرٸك جانداردى جاراتۋشىنىڭ ٶزٸ دە قولدايتىن سيياقتى. ەركٸمگە ٸس-ەرەكەتٸنە, نيەتٸنە قاراي بەرەدٸ عوي. ەندەشە مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن ٸزگٸ نيەتٸ مەن بەلسەندٸ ٸس-ەرەكەتٸ ٷيلەسكەن اكادەمييا جىلدان-جىلعا تابىستان-تابىسقا جەتۋدە. وقۋ ورنىن جاڭا اشقان جىلدارداعى ەر جەردٸ جالداپ, زىر جٷگٸرگەن كٷندەر ۇمىتىلدى. ەبدەن توز-توزى شىققان ەسكٸ عيماراتتىڭ ٶزٸنە ورىن تەپكەندە حان سارايىنا كٸرگەندەي قۋانعانبىز. ونى كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزۋ وڭايعا تٷسكەن جوق, بەل جازباي ەڭبەك ەتۋ نەتيجەسٸندە بٷگٸندە 12 قاباتقا ۇلاسقان وسى عيماراتتاردىڭ بٸرٸندە وقۋ كورپۋسى ورنالاستى, ەكٸنشٸسٸ 12 قاباتتى جاتاقحاناعا اينالدى. سونداي-اق الماتىدان, تالدىقورعاننان, تالعاردان, استانادان وسى اكادەميياعا قاراستى كوللەدجدەر اشىلىپ, ولار دا بەدەلدٸ وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ٶتە جوعارى دەڭگەيدەگٸ اكادەمييادا 6 كومپيۋتەرلٸك سىنىپ تەگٸن عالامتور جەلٸسٸمەن, 12 ينتەراكتيۆتٸ, 11 مامانداندىرىلعان بٶلمەلەرمەن جابدىقتالعان. كٸتاپ قورى باي كٸتاپحانا, ەلەكتروندى كٸتاپحانا, جاتاقحانا, اسحانا, مەديتسينالىق قىزمەت, سپورت كەشەنٸ بار.
سونداي-اق زاماناۋي وزىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن كريميناليستٸك وقۋ كەشەنٸن, ارنايى زەرتحانالاردى, سوت مەجٸلٸس زالىن, سوت مەديتسينالىق زالىن, لينگوفوندىق سىنىپتى, بەينە-دەرٸستەردٸڭ ينتەراكتيۆتٸ زالى مەن مۋلتمەدييالىق اۋديتورييالاردى پايدالانا وتىرىپ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مامانداردى دايارلايدى. ارنايى زاڭ كلينيكاسى بار. ال ەلەمدٸك تەجٸريبەدەن ەنگەن اكادەمييالىق ۇتقىرلىق جٷيە شەڭبەرٸندە ٶز ەلٸمٸزدەن جەنە شەتەلدەردەگٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنان ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار وسىندا اۋىسا الادى.
اكادەمييانىڭ م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-مەن, پوتسدام اكادەميياسىمەن (گەرمانييا), بەلارۋس مەملەكەتتٸك اكادەميياسىمەن, رەزەكنە جوعارى مەكتەبٸمەن (لاتۆييا), مەسكەۋ ەكونوميكا جەنە قۇقىق اكادەميياسىمەن, بالتىق حالىقارالىق اكادەميياسىمەن (لاتۆييا), قىتاي ساياسي عىلىمدار جەنە قۇقىق اكادەميياسىمەن, مەنەدجمەنتتٸ دامىتۋ ينستيتۋتىمەن (سينگاپۋر), ت.ب. شەتەلدٸك بەدەلدٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ورناتقان ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس نەتيجەسٸندە العىر, ٶرشٸل, تالاپتى ستۋدەنتتەردٸڭ وسى مەملەكەتتەردەگٸ ەرٸ ٶز جوو-نان قوس ديپلومعا يە بولۋ مٷمكٸندٸگٸ مول. ياعني ولار كەلەشەكتە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ كومپانييالار مەن مەكەمەلەردە, ەلشٸلٸكتەردە جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, اكادەمييا 2016 جىلى اككرەديتتەۋ سىناعىنان ابىرويمەن ٶتٸپ, بەس جىلعا حالىقارالىق ينستيتۋتسيونالدىق اككرەديتتەۋ تۋرالى كۋەلٸك الدى. وسى بٸلٸم ورداسىنىڭ تٷلەكتەرٸنە سۇرانىس كٶپ, ولاردىڭ اراسىنان شىققان تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ جوعارى مانساپ يەلەرٸ جەنە جاۋاپتى قىزمەتتەگٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن قارجى مەكەمەلەرٸن باسقارىپ وتىرعان لاۋازىمدى تۇلعالار از ەمەس. سٸرە, بۇعان ولاردىڭ ساپالى بٸلٸم, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەتە مەڭگەرگەندەرٸ دە ەسەر ەتسە كەرەك.
«ەڭبەك ەت تە مٸندەت ەت» دەگەندەي, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنىڭ حالقىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ەلەۋسٸز قالعان جوق. ٶمٸرەلٸ شاكاراپۇلى كٶپتەگەن وردەن, مەدالدارمەن, سونىڭ ٸشٸندە «قۇرمەت», رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ «پولزا, چەست ي سلاۆا» وردەندەرٸمەن ماراپاتتالدى. «الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى» اتاندى. «زاڭگەرلەر ەدٸل سايلاۋ ٷشٸن» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ. «قازاقستانداعى بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ ٷزدٸگٸ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى عىلىمدى دامىتقانى ٷشٸن» بەلگٸلەرٸنٸڭ يەگەرٸ, «قۇرمەتتٸ پروفەسسور», قر جوعارعى مەكتەپ اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ اتاندى. ال, كەشيپا راحىمبەكقىزى قر بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋعا قوسقان جەكە ٷلەسٸ ٷشٸن سالا مينيسترٸنٸڭ العىس حاتىمەن جەنە «بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ قۇرمەتتٸ قىزمەتكەرٸ» تٶسبەلگٸسٸمەن ماراپاتتالدى.
ولار ەندٸگٸ جەردە ەلباسىمىزدىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى تالابىن باسشىلىققا الىپ, وسى باعىتتا ٸس-قاعازدارىن, وقۋلىقتاردى, كومپيۋتەر باعدارلامالارىن بەيٸمدەۋگە, «جاڭا گۋمانيتارلىق بٸلٸم. قازاق تٸلٸندەگٸ 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋعا ٸرگەلٸ وقۋ ورنى باسشىلارى رەتٸندە بەلسەنە اتسالىۋعا كٸرٸستٸ. ەلباسىنىڭ ٶزٸ اتاپ كٶرسەتكەندەي, «قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بولاشاعى زور».
گٷلباھرام جەبەسٸن
