Elbasy N.Nazarbaevtyń joǵarydaǵy qanatty sózi bolashaǵymyzǵa baǵyt siltegen temirqazyq tárizdi. Táýelsizdik aiasynda qazaq tili memlekettik mártebe aldy, róli ósti, qadir-qasieti artty, abyroi-bedeli kúsheidi.
Sondyqtan da Elbasymyz «Qazaq tili 2025 jylǵa qarai ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kez kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline ainalady. Osylai táýelsizdigimiz búkil ultty uiystyratyn eń basty qundylyǵymyz – týǵan tilimizdiń mereiin ústem ete túsedi» deidi.
Osyndai oń ózgerister joǵary oqý oryndarynda da keńinen kórinis tabýda. Keńestik kezeńde bir orys ultynyń ókili joq aýyldan qazaq mektebin bitirgender joǵary oqý ornynda orys tilinde bilim alýǵa májbúr bolsa, bul keleńsiz jaǵdai bir kórgen jaǵymsyz tústei artta qaldy. Qazirgi tańda ziialy qaýymnyń ózge tilge degen quldyq qurmetten ada sanaly toby Táýelsizdik tartý etken múmkindikti keńinen paidalanyp, ana tilimizdiń damýyna, qoldanys aiasynyń keńeiýine shama-sharqynsha atsalysýda. Mysaly, D.Qonaev atyndaǵy Eýraziialyq zań akademiiasy irgetasy kóterilgeli beri osy baǵytta tiimdi is-sharalardy maqsatty túrde júzege asyrýda. Osy bilim ordasynyń rektory, belgili qoǵam qairatkeri, zań ǵylymynyń doktory, professor Ómiráli Shakarapuly Jalairi men prorektor Káshipa Rahymbekqyzy Darqanbaeva birinshi kezekte eki tildi erkin biletin mamandardy jumysqa alýǵa, kitaphanada qazaq tilindegi kitaptardyń, sonyń ishinde qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha sózdikterdiń jetkilikti bolýyna, qazaq tilindegi fakýltetter stýdentteriniń oqý baǵdarlamasyn qiyndyqsyz igerýine jan-jaqty jaǵdai jasaýǵa, memlekettik tildi keńinen nasihattaýǵa basa kóńil bóledi. Rasynda, barlyq respýblikalarda ashyq túrde resmi tildiń basymdyǵyn, ústemdigin ornatqan totalitarlyq júieden jańa ǵana qutylǵan elimizde qazaqsha oqýlyqtardy, osy tilde erkin sóileitin zańger mamandardy tabý óte qiyn edi. Tipti kúndelikti turmysta qoldanylatyn sózderdi bilse de, bastan-aiaq orys tilinde qalyptasqan zań terminderin, kásibi is-daǵdylardy kúrt qazaqylandyrý, osy baǵytta óz mamandyǵy boiynsha erkin sóileý múmkin emes bolatyn. Alaida Elbasymyz dúrkin-dúrkin «Tilge degen kózqaras shyndap kelgende, elge degen kózqaras ekeni daýsyz. Sondyqtan oǵan bei-jai qaramaiyq» dep, basqa da jigerińdi janityn oily da oryndy talap-tilekterin aityp, ulttyq múddege adal azamattardy memlekettik tildiń damýy jolynda belsene áreket etýge umtyldyryp keledi. Sondyqtan da shyǵar, ózi oryssha mektepti bitirip, áskerde de, Qazaq memlekettik ýniversitetinde de oryssha bilim alyp, kandidattyq, doktorlyq dissertatsiialaryn orys tilinde jazǵandyǵyna qaramastan Ómiráli Shakarapuly qazaq tilinde oqýlyqtar jazýǵa, kásibi oqýlyqtardy, sheteldegi úzdik eńbekterdi qazaq tiline aýdartýǵa erekshe nazar aýdardy. Árine, onyń bastapqy eńbekteri burynǵy «Qopabaev Ómiráli Qajybaiuly» degen aty-jónimen shyqsa, táýelsizdik alyp, ata dinimizge qaita oralǵan shaqta musylmandyq quqyqtardy zerttep, árkim týǵan ákesiniń esimimen atalýy kerketigin túsingennen keiin qujattarynyń bárin Ómiráli Shakarapuly Jalairi dep ózgertip, endigi jerde eńbekteri osy shynaiy aty-jónimen jariialanatyn boldy. Sonymen, ol osy jyldar arasynda orys tilinen tysqary, qazaqsha mynadai eńbekter jazyp, daiyndady: «Musylmandyq quqyq» (1997), «Shetelderdiń konstitýtsiialyq quqyǵy», (1998), «Shet el sózderiniń quqyqtyq qysqasha sózdigi» (1998), «Memleket jáne quqyq teoriiasy» (2006), «Memleket basshylarynyń zańdy mártebesi» (2016) jáne t.b.
Elbasy bir sózinde bylai degen edi: «Jyl saiyn 100 myńnan astam bala mektep bitiredi, sonyń 80 paiyzǵa jýyǵy qazaq tilinde oqyǵan. Qazir… barlyq mektepterde qazaq tilin oqytý mindetti bolyp sanalady». Bul aqiqatqa qonaevtyqtardyń da kózi jetýde. Respýblikamyzdaǵy zań salasyndaǵy eń bedeldi oqý oryndarynyń biri bolǵandyqtan elimizdegi hal-ahýaldy osy bilim ordasyndaǵy jaǵdaidan-aq ańǵara alamyz. Qazirgi stýdentterdiń 70-80 paiyzy qazaq mektebin bitirgender. Akademiiadaǵy túrli jiyndar eki tilde ótse de, ultyna qaramastan jastardyń bári derlik memlekettik tilge qurmetpen qaraidy, erekshe súiispenshilik tanytady.
Qazaqsha sóileýdi mártebe sanaityndar az emes. Elbasymyz aitqandai «Qazir óz taǵdyryn Qazaqstanmen bailanystyratyn adamnyń bári balasyna qazaq tilin úiretip jatyr». Endeshe mundai paidaly básekeden ǵalymdar da oqshaý qalmaq emes. Sondyqtan atalmysh oqý ornynyń basshylary buryn tek orys tilinde ǵana bilim alyp kelgen shákirtterin óz ana tilinde oqytýǵa beiimdeýde. Qazaqsha ǵylymi dissertatsiialar jazý, baiandama jasaý abyroily iske ainaldy. Rektorymyz úlkendi-kishili ár jiyndy ózi qazaqsha bastap, qazaqsha aiaqtap, áriptesterin qazaq tilinde sóileýge, baiandama jasaýǵa shaqyrady. «Tildi baiytý kerek! Oǵan halyqaralyq uǵymdardy engizsek, tilimiz damidy» desek, akademiia aiasynda jyl saiynǵy dástúrli sharaǵa ainalǵan «Til merekesinde» túrli ult ókilderi qazaqsha án shyrqaidy, óleń oqidy, top jarǵan júirikterge syilyqtar tapsyrylady.
Al Ómiráli Shakarapuly ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda ashqan «Qadyrǵali bi Qosymuly Jalaiyri» atyndaǵy halyqaralyq qor uiymdastyratyn túrli jiyndar tek qazaq tilinde ótedi.
Ulttyq múddege berik jandardy Jaratýshynyń ózi de qoldaityn siiaqty. Árkimge is-áreketine, nietine qarai beredi ǵoi. Endeshe memlekettik tilge degen izgi nieti men belsendi is-áreketi úilesken akademiia jyldan-jylǵa tabystan-tabysqa jetýde. Oqý ornyn jańa ashqan jyldardaǵy ár jerdi jaldap, zyr júgirgen kúnder umytyldy. Ábden toz-tozy shyqqan eski ǵimarattyń ózine oryn tepkende han saraiyna kirgendei qýanǵanbyz. Ony kúrdeli jóndeýden ótkizý ońaiǵa túsken joq, bel jazbai eńbek etý nátijesinde búginde 12 qabatqa ulasqan osy ǵimarattardyń birinde oqý korpýsy ornalasty, ekinshisi 12 qabatty jataqhanaǵa ainaldy. Sondai-aq Almatydan, Taldyqorǵannan, Talǵardan, Astanadan osy akademiiaǵa qarasty kolledjder ashylyp, olar da bedeldi oqý oryndarynyń qataryna qosyldy.
Materialdyq-tehnikalyq bazasy óte joǵary deńgeidegi akademiiada 6 kompiýterlik synyp tegin ǵalamtor jelisimen, 12 interaktivti, 11 mamandandyrylǵan bólmelermen jabdyqtalǵan. Kitap qory bai kitaphana, elektrondy kitaphana, jataqhana, ashana, meditsinalyq qyzmet, sport kesheni bar.
Sondai-aq zamanaýi ozyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen kriminalistik oqý keshenin, arnaiy zerthanalardy, sot májilis zalyn, sot meditsinalyq zalyn, lingofondyq synypty, beine-dáristerdiń interaktivti zaly men mýltmediialyq aýditoriialardy paidalana otyryp básekege qabiletti mamandardy daiarlaidy. Arnaiy zań klinikasy bar. Al álemdik tájiribeden engen akademiialyq utqyrlyq júie sheńberinde óz elimizden jáne shetelderdegi joǵary oqý oryndarynan stýdentter men magistranttar osynda aýysa alady.
Akademiianyń M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-men, Potsdam akademiiasymen (Germaniia), Belarýs memlekettik akademiiasymen, Rezekne Joǵary mektebimen (Latviia), Máskeý ekonomika jáne quqyq akademiiasymen, Baltyq Halyqaralyq akademiiasymen (Latviia), Qytai saiasi ǵylymdar jáne quqyq akademiiasymen, Menedjmentti damytý institýtymen (Singapýr), t.b. sheteldik bedeldi ýniversitettermen ornatqan áriptestik qarym-qatynas nátijesinde alǵyr, órshil, talapty stýdentterdiń osy memleketterdegi ári óz JOO-nan qos diplomǵa ie bolý múmkindigi mol. Iaǵni olar keleshekte halyqaralyq deńgeidegi kompaniialar men mekemelerde, elshilikterde jumys isteidi. Onyń ústine, akademiia 2016 jyly akkreditteý synaǵynan abyroimen ótip, bes jylǵa halyqaralyq institýtsionaldyq akkreditteý týraly kýálik aldy. Osy bilim ordasynyń túlekterine suranys kóp, olardyń arasynan shyqqan túrli deńgeidegi joǵary mansap ieleri jáne jaýapty qyzmettegi, Qazaqstan Respýblikasyndaǵy quqyq qorǵaý organdary men qarjy mekemelerin basqaryp otyrǵan laýazymdy tulǵalar az emes. Sirá, buǵan olardyń sapaly bilim, memlekettik tildi jete meńgergenderi de áser etse kerek.
«Eńbek et te mindet et» degendei, ýniversitet basshylarynyń halqyna sińirgen eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Ómiráli Shakarapuly kóptegen orden, medaldarmen, sonyń ishinde «Qurmet», Resei Federatsiiasynyń «Polza, chest i slava» ordenderimen marapattaldy. «Almaty oblysynyń qurmetti azamaty» atandy. «Zańgerler ádil sailaý úshin» Respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri. «Qazaqstandaǵy bilim berý isiniń úzdigi», «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy ǵylymdy damytqany úshin» belgileriniń iegeri, «Qurmetti professor», QR Joǵarǵy mektep akademiiasynyń akademigi atandy. Al, Káshipa Rahymbekqyzy QR Bilim berý júiesin damytýǵa qosqan jeke úlesi úshin sala ministriniń Alǵys hatymen jáne «Bilim berý isiniń Qurmetti qyzmetkeri» tósbelgisimen marapattaldy.
Olar endigi jerde Elbasymyzdyń latyn álipbiine kóshý týraly talabyn basshylyqqa alyp, osy baǵytta is-qaǵazdaryn, oqýlyqtardy, kompiýter baǵdarlamalaryn beiimdeýge, «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn júzege asyrýǵa irgeli oqý orny basshylary retinde belsene atsalyýǵa kiristi. Elbasynyń ózi atap kórsetkendei, «Qazaqstanda memlekettik tildiń bolashaǵy zor».
Gúlbahram Jebesin
