قازاق ورداسىنىڭ تاريحىنداعى تاڭبالى وقيعالار جىلناماسى

1456. قازاق ورداسى قۇرىلدى. ەل باستاعان كەرەي حان مەن جەنٸبەك حان شۋ, تالاس القابىنا ٸرگە تەپتٸ.

1456-1470 شاماسى. كەرەي حان بيلٸك قۇردى. وردا ورنىقتى.

1460. كەرەي مەن جەنٸبەك موعولستان حانى ەسەن-بۇعامەن وداقتاسا وتىرىپ, قالماق (ويرات) شابۋىلىنىڭ بەتٸن قايىردى.

1465. كەرەي حاننىڭ تۋى استىنداعى جۇرتتىڭ سانى ەكٸ جٷز مىڭعا جەتتٸ.

1470. كەرەي مەن جەنٸبەك سىر بويىنا قايتىپ ورالدى. تٷركستان ٶڭٸرٸنٸڭ بٸراز ايماعى قازاق ورداسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلدى.

1471-1480 شاماسى. جەنٸبەك حان بيلٸك قۇردى. وردا نىعايدى. سىر-دارييا القابى, تٷركستان ٶڭٸرٸ ٷشٸن قانتٶگٸس مايدان اشىلدى.

1486. قازاقتار شەيباني حاندى اۋىر جەڭٸلٸسكە ۇشىراتىپ, حورەزمگە تىقسىردى.

1491. قازاقتار ەكٸ ٷلكەن ۇرىستا موعولداردى جەڭدٸ.

1510. قاسىم سۇلتان قىسقى سوعىستا شەيباني حاندى بٸرجولا تالقانداپ, ۇلىس شەگٸنەن اسىرا قۋدى. تٷركستان ۋەلاياتىنا قاراستى قالالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاق ورداسىنىڭ قۇرامىنا ەندٸ.

1511-1520. قاسىم حان بيلٸك قۇردى. ەجەلگٸ كٶك وردا جەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ جەنە جەتٸسۋ قازاق ورداسىنىڭ يەلٸگٸنە اينالدى, حالىقتىڭ سانى بٸر ميلليوننان اسىپ, ەسكەر سانى ٷش جٷز مىڭعا جەتتٸ.

1511 شاماسى. قاسىم حان قازاق ورداسىنىڭ «قاسقا جول» اتالاتىن ەڭ العاشقى زاڭ جٷيەسٸن قابىلدادى.

1512. قاسىم حان سايرام قامالىن الدى, تاشكەنتكە جورىق جاسادى.

1521-1522. مومىش حان بيلٸك قۇردى.

1523-1533. تايىر حان بيلٸك قۇردى.

1525 شاماسى. ەكٸ جٷز جىلدىق ويرات-قازاق سوعىسى باستالدى.

1533-1537. توعىم حان بيلٸك قۇردى.

1537, 27 شٸلدە. سان-تاشتاعى تٶرت حالىقتىڭ سوعىسىندا قازاق-قىرعىز ەسكەرٸ تٷگەلٸمەن قىرىلدى. توعىم حان توعىز ۇلى جەنە ەسكەرباسى وتىز جەتٸ سۇلتانمەن بٸرگە شەيٸت بولدى.

1556. بۇيداش حان نوعاي ورداسىنىڭ شىعىس بٶلٸگٸن قازاق ورداسىنا قوسىپ الدى.

1558. قازاق ورداسى بۇقار حاندىعىن تىقسىرا باستادى.

1559. بۇيداش حان شەيٸت بولدى.

1560-1580. حاق-نازار حان بيلٸك قۇردى. قازاق ورداسى ەجەلگٸ قۋاتىن قالپىنا كەلتٸردٸ.

1569. حاق-نازار حان نوعاي ورداسىن قيراتىپ جەڭدٸ.

1570. قازاق ورداسى ويراتتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸن بوداندىققا تٷسٸردٸ.

1579. حاق-نازار حان تٷركستان مەن ساۋراندى, وڭتٷستٸك ٶڭٸردەگٸ تاعى بٸراز قونىستى قايتارىپ الدى.

1580, 23 كٶكەك. حاق-نازار حان شەيٸت بولدى.

1580-1582. شىعاي حان بيلٸك قۇردى.

1582, ماۋسىم. تەۋەكەل سۇلتان تٷركستان تٷبٸندە تاشكەنت ۋەلاياتىنىڭ ەمٸرشٸسٸ بابا-سۇلتاندى تالقاندادى.

1583-1598. تەۋەكەل حان بيلٸك قۇردى. قازاق ورداسى ٶزٸنٸڭ ەسكەري, ساياسي قۋاتىنىڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتتٸ.

1586. تەۋەكەل حاننىڭ مەۋرەنناحرعا قارسى العاشقى شاپقىنى.

1594-1595. تەۋەكەل حان رۋسيياعا ەلشٸ اتتاندىردى; جاۋاپ ەلشٸلٸك.

1598, جاز. تەۋەكەل حاننىڭ ورتا ازيياعا جەڭٸستٸ جورىعى.

1598, كٷز. تەۋەكەل حان شەيٸت بولدى.

1598-1643. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم حان بيلٸك قۇردى. قازاق تاريحىنىڭ قاھارماندىق كەزەڭٸ.

1598, كٷز. بۇقار-قازاق بٸتٸمٸ نەتيجەسٸندە بٷكٸل وڭتٷستٸك قازاقستان جەنە تاشكەنت ۋەلاياتى قازاق ورداسىنىڭ قۇرامىنا قايتا قوسىلدى.

1599 شاماسى. ەسٸم حان «ەسكٸ جول» اتالاتىن جاڭا زاڭ جٷيەسٸن ورنىقتىردى. قازاق ورداسىنىڭ استاناسىن تٷركستانعا كٶشٸردٸ.

1603. ەكٸنشٸ قازاق-بۇقار سوعىسى باستالدى. ايعىر-جار ۇرىسىندا قازاقتار جەڭٸسكە جەتتٸ.

1604. ەسٸم حان ويراتتاردى كٷيرەتٸپ جەڭدٸ.

1613. ەسٸم حان سامارقان تٷبٸندە بۇقار-اۋعان ەسكەرٸن تالقاندادى.

1619-1624. ەسٸم حان شىعىس تٷركستان ٷشٸن كٷرەس جٷرگٸزدٸ.

1620. ەسٸم حان ويراتتاردى كەزەكتٸ جەڭٸلٸسكە ۇشىراتتى.

1624. ەسٸم حان فەرعاناداعى مايداندا جەڭٸسكە جەتٸپ, ەكٸنشٸ قازاق-بۇقار سوعىسىن اياقتادى.

1627. ەسٸم حان بٷكٸل الاش جۇرتى تٷپ كٶتەرٸلگەن ۇلى جورىقتا ويرات وداعىن قيراتىپ, بوسقىنعا ۇشىراتتى.

1627. تاشكەنت ۋەلاياتىنىڭ ەمٸرشٸسٸ وپاسىز تۇرسىن حان قازاق ورداسىنداعى ازامات سوعىسىنا جول اشتى, تٷركستاندى شاپتى.

1627. سايرام تٷبٸندە تۇرسىن حان باستاعان ەكٸ سان قاتاعان قازاقتار مەن ەسٸم حان باستاعان ٷش سان الاش قازاقتار اراسىندا قانتٶگٸس ۇرىس بولدى, ەسٸم حان باسىم تٷستٸ, تۇرسىن حان ەسكەرٸنەن ايرىلىپ, تاشكەنتكە كەلٸپ تىعىلدى.

1627. ەسٸم حان تاشكەنتتٸ الدى, تۇرسىن حاننىڭ باسىن شاپتى, قاتاعان رۋى جازاعا تارتىلىپ, قىرىلعاننان قالعانى باسقا رۋلار ٸشٸنە تاراتىلدى. ەسٸم حان جازىلماس دەرتكە ۇشىرادى.

1635, جاز. جەڭگٸر سۇلتان تورعاۋىت حو-ٶرلٸك تايشىنىڭ ۇلىسىن شاپتى, جەمنەن ٶتكەرٸپ, باتىسقا قاراي تىقسىردى.

1643. ەسٸم حان دٷنيە سالدى.

1643-1652. سالقام جەڭگٸر حان بيلٸك قۇردى.

1643, جەلتوقسان. قوڭتاجى باتۇر ويرات, حالحا, تورعاۋىت – بٷكٸل موڭعول جۇرتىنان قۇرالعان قالىڭ ەسكەرمەن قازاق ورداسى قۇرامىنداعى قىرعىز جەرٸنە باسىپ كٸردٸ.

1644, قاڭتار-مامىر. كەڭ كٶلەمدٸ قازاق-موڭعول سوعىسى.

1644, ماۋسىم, شٸلدە. سالقام جەڭگٸر حان ەكٸ ٷلكەن ۇرىستا بٸرٸككەن ويرات-حالحا ەسكەرٸن قيراتىپ جەڭدٸ. سوڭعى شايقاستا قازاق ەسكەرٸندەگٸ جاڭا شەرٸك – مىلتىقپەن قارۋلانعان التى جٷز مەرگەن ايرىقشا كٶزگە تٷستٸ.

1644, كٷز. سالقام جەڭگٸر حان ۇلى موعول يمپەريياسى مەن بۇقار حاندىعى اراسىنداعى سوعىسقا ارالاستى, اۋعانىستانداعى مايدانعا جٷز مىڭ ەسكەر جٸبەردٸ; قازاق الاماندارى بالح قالاسىنىڭ تٷبٸندەگٸ ەلۋ كٷن بويعى قىرعىن شايقاستان سوڭ سوعىستى ٶزبەك-بۇقار حاندىعىنىڭ پايداسىنا شەشٸپ بەردٸ.

1652, قاڭتار, اقپان. حوشاۋىتتار قىرعىز جەرٸنە تۇتقيىل شابۋىل جاسادى. سالقام جەڭگٸر حان شەيٸت بولدى.

1676-1680. قازاقتار بۇقار حاندىعىنداعى تاق تالاسىنا ارالاستى.

1680-1715. ەز-تەۋكە حان بيلٸك قۇردى.

1681—1684. سايرام سوعىسى; دٷربٸن-ويرات قازاق ورداسىن اۋىر جەڭٸلٸسكە ۇشىراتتى.

1690 جىل شاماسى. ەز-تەۋكە حان قاسىم حاننىڭ «قاسقا جول», ەسٸم حاننىڭ «ەسكٸ جول» زاڭ ٷلگٸلەرٸن جاڭعىرتىپ, «جەتٸ جارعى» اتالاتىن جاڭا زاڭ جٷيەسٸن ەنگٸزدٸ.تٶرەلەردٸ ٸركٸپ, ەل باسقارۋ ٸسٸن بيلەرگە جٷكتەدٸ.

1698. دٷربٸن-ويرات شۋ, تالاس بويىنا باسىپ كٸرٸپ, قازاق ورداسىن شايقالتىپ كەتتٸ.

1710-1411. ويراتتاردىڭ جاڭا جورىعى.

1712. قازاقتاردىڭ ويرات شاپقىنشىلىعىن توقتاتۋ ەرەكەتٸ.

1713. ابىلاي حان تۋدى.

1714. قازاق ورداسىنىڭ دٷربٸن-ويراتتان كەزەكتٸ اۋىر جەڭٸلٸسٸ.

1715. ەز-تەۋكە حان دٷنيە سالدى.

1715-1718. قايىپ حان بيلٸك قۇردى.

1717 جاز. قايىپ حان مەن ەبٸلحايىر سۇلتان باستاعان قازاق ەسكەرٸ اياگٶز ۇرىسىندا ويراتتاردان قيراپ جەڭٸلدٸ.

1718. ويراتتار قازاق جاساقتارىن ارىس, بٶگەن, شايان ٶزەندەرٸنٸڭ بويىندا بەت قاراتپاي جەڭٸپ, بٷكٸل وڭتٷستٸكتٸ شاپقىنداپ كەتتٸ.

1718-1729. بولات حان بيلٸك قۇردى.

1723-1725. ويراتتاردان تٷبەگەيلٸ جەڭٸلٸس, تٷركستان, ساۋران, تاشكەنتتەن, بٷكٸل وڭتٷستٸكتٸتەن ايىرىلۋ, اقتابان-شۇبىرىندى.

1728. بۇلانتى ۇرىسى, ويراتتار سارى-ارقادان كەرٸ قايىرىلدى.

1730. اڭىراقاي ۇرىسى, ويرات شابۋىلى تويتارىلدى, قازاقتار ەس جيناي باستادى.

1730. قازاق ورداسى دەربەس ۇلىستارعا بٶلٸندٸ; رۋ, جٷز ٸشٸندە بيلەردٸڭ ٶكٸمٸ كٷشەيدٸ.

1731. كٸشٸ جٷزدٸڭ بٸر بٶلٸگٸ مەن ورتا جٷزدٸڭ بٸراز رۋلارىن بيلەپ وتىرعان ەبٸلقايىر حان رەسەي ٶكٸمەتٸمەن بوداندىق نەگٸزٸندەگٸ ەسكەري جەنە ساياسي قامقورلىق تۋرالى كەلٸسسٶزگە جول اشتى.

1733. ەبٸلمەمبەت حان باستاعان قازاق ەسكەرٸ ويراتتاردى اۋىر جەڭٸلٸسكە ۇشىراتتى; جيىرما جاسار ابىلاي سۇلتان اتاققا شىقتى.

1740, قىركٷيەك-جەلتوقسان. ويراتتاردىڭ سارى-ارقاعا جورىعى.

1741, قاڭتار-ناۋرىز. ويراتتاردىڭ كەزەكتٸ جورىعى قىسقا سوعىسقا ۇلاسىپ, ودان ارى جازعا جەتتٸ.

1741, كٶكتەم, جاز. ابىلاي حان ويرات شابۋىلىن تويتاردى, ٶرٸسٸن ۇزارتىپ, جوڭعاردىڭ ٸشكٸ ايماقتارىنا جورتۋىلدار ۇيىمداستىردى.

1752, قازان. ەكٸ جٷز جىلدىق ويرات-قازاق سوعىسىنداعى بەتبۇرىس كەزەڭ; ابىلاي حان اياگٶز-نارىن ۇرىسىندا ويراتتاردىڭ نەگٸزگٸ كٷشٸن تالقاندادى.

1753. قابانباي, جاناتاي, مٷيٸزدٸ ٶتەگەن, ەر جەنٸبەك, بٶگەنباي باتىرلار باستاعان قازاق قوسىندارىنىڭ جوڭعارعا قارسى تٷيدەك-تٷيدەك, جەڭٸستٸ جورىقتارى.

1754, كٷز. ابىلاي حان دٷربٸن-ويراتتى بٸرجولا تالقانداپ, ەكٸ جٷز جىلدىق سوعىستا تٷپكٸلٸكتٸ جەڭٸسكە جەتتٸ.

1755, كٶكتەم. ابىلاي حاننىڭ جوڭعاردى جۋاسىتۋ جورىعى.

1756-1757, شٷرشٸت-قازاق سوعىسى.

1756. ابىلاي حان قالماق-تولاعاي, اياگٶز ۇرىستارىندا شٷرشٸت-تسين ەسكەرلەرٸنە اۋىر سوققىلار بەرٸپ, جازعى مايداندا تاكتيكالىق جەنە ستراتەگييالىق ٷلكەن جەڭٸسكە جەتتٸ.

1757. تسين پاتشالىعىنىڭ قازاق ورداسىنا قارسى جاڭا جورىعى; اۋىر شىعىنعا ۇشىراعان ابىلاي حان ەسكەردٸڭ نەگٸزگٸ كٷشتەرٸن ساقتاي وتىرىپ, كەرٸ شەگٸندٸ.

1757. 15 مامىر. ابىلاي حاننىڭ سەنٸمدٸ ٶكٸلٸ ەبٸلپەيٸز سۇلتان مەن مەنجۋ-تسين قولباسىسى فۋ دە اراسىنداعى ۋاقىتشا بٸتٸم تۋرالى ايدىن-سۋ مەملەسٸ.

1757, 7 ماۋسىم. تسين پاتشالىعى ٶكٸلدەرٸ مەن ابىلاي حان اراسىنداعى اياگٶز بٸتٸمٸ.

1757, قىركٷيەك, قازان. ابىلاي حان بەجٸنگە ەلشٸلٸك اتتاندىردى. تەۋەلسٸز سىيلاستىق تۋرالى كەلٸسٸم.

1760 ج.-دان سوڭ. قازاقتار بەيبٸت جولمەن اتا جۇرت شىعىس تٷركستانعا قايتادان قونىستانا باستادى.

1765, قازان-قاراشا. ابىلاي حاننىڭ قىرعىزعا قارسى جەڭٸستٸ جورىعى.

1766-1768. ابىلاي حان قوقان حاندىعىنا قارسى سوعىس اشتى, تاشكەنتتٸ باعىنداردى.

1770. ابىلاي حان قىرعىز ۇلىسىن تالقانداپ, قازاق-قىرعىز شەكاراسىن ايقىندادى.

1771. ابىلاي حان «شاڭدى جورىق» سوعىسىندا تورعاۋىت قالماقتاردى بٸرجولا توزدىردى.

1771. ابىلاي حان تٷركستاندا بٷكٸل قازاق ورداسىنىڭ حانى رەتٸندە اق كيٸزگە كٶتەرٸلدٸ.

1781, مامىردىڭ باسى. ابىلاي حان دٷنيەدەن كٶشتٸ.

1781 ج.-دان سوڭ. باتىس جەنە ورتالىق قازاقستاندا رەسەي ىقپالى كٷشەيە تٷستٸ, بٸرتۇتاس قازاق ورداسى جەكە ۇلىستارعا بٶلشەكتەندٸ. رەسەي پاتشالىعى ورتالىق جەنە باتىس قازاقستاندى بٸرجولا وتارلاۋ ٸسٸن جٷزەگە اسىرا باستادى.

1801. بٶكەي حان رەسەي پاتشالىعىمەن بەيبٸت كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ ارقىلى ەدٸل مەن جايىق اراسىنداعى اتا جۇرتتى قايتارىپ الدى, بۇل ٶڭٸردە بٶكەي ورداسى قۇرىلدى.

1801-1822. وڭتٷستٸك قازاقستان قوقان حاندىعىنىڭ تەلٸمٸنە تٷستٸ.

1822. رەسەي پاتشاسىنىڭ جارلىعىمەن ورتا جٷزدە حاندىق بيلك جويىلدى دەپ جارييالاندى.

1835. ابىلاي حاننىڭ شٶبەرەسٸ, بولاشاق ۇلى عالىم شوقان تۋدى. (1865 ج.ٶل).

1883-1847. ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسٸ كەنەسارى حاننىڭ قازاق ورداسىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كٷرەسٸ.

1841. كەنەسارى ٷش الاشتىڭ حانى رەتٸندە اق كيٸزگە كٶتەرٸلدٸ.

1845. قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى اباي تۋدى. (1904 ج.ٶل).

1847. كەنەسارى حان شەيٸت بولدى. قازاق ورداسى قۇلادى. قازاق تاريحىنداعى جٷز قىرىق تٶرت جىلعا سوزىلعان وتارلىق زامان باستالدى.

مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸ» كٸتابىنان

ۇلت پورتالى