قازاق عىلىمىنىڭ تاڭداۋلى تۇلعالارى

ەر زاماننىڭ ٶز تۇلعاسى, تانىمال ازاماتى بولادى. قازاقتىڭ ٶتكەن تاريحىنا كٶز سالعان ادام ەلٸمٸزدٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىندا كٶپتەگەن ەل باسقارعان حان-سۇلتاندار, قول باستاعان جاۋجٷرەك باتىرلار جەنە سٶز ۇستاعان دٸلمەر بي-شەشەندەر ٶتكەنٸن بايقايدى. بۇل سٶز جوق ٶتكەن تاريح. ەلٸمٸزدٸڭ ماقتانىشى. ال قازٸرگٸ زاماننىڭ ەل ماقتاعان باتىرلارىن ناسيحاتتاپ, ولاردىڭ ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋ جولىندا اتقارعان ٸستەرٸ جۇرتقا جەتكٸزۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنىڭ ەلٸمٸزدە جٷزە اسا باستاعانى ٶتە ورىندى بولدى. پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ ماقالاسىندا: «ۇلت ماقتانىشى بٸزدٸڭ بۇرىنعى ٶتكەن باتىر بابالارىمىز, داناگٶي بيلەرٸمٸز بەن جىراۋلارىمىز عانا بولماۋعا تيٸس. مەن بٷگٸنگٸ زامانداستارىمىزدىڭ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ تاريحىنا دا نازار اۋدارۋدى ۇسىنامىن. بۇل يدەيانى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسى ارقىلى ٸسكە اسىرعان جٶن. ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلناماسى جازىلا باستاعانىنا نەبەرٸ 25 جىل بولدى. بۇل  تاريح تۇرعىسىنان قاس قاعىم سەت دەسەك تە, ەلٸمٸز ٷشٸن عاسىرعا بەرگٸسٸز كەزەڭ. ەل دامۋىنا زور ٷلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ ٶزدەرٸ مەن ولاردىڭ تابىسقا جەتۋ تاريحى ەدەتتە قۇرعاق فاكتٸلەر مەن تسيفرلاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويادى. شىن مەنٸندە, قازاقستاننىڭ ەربٸر جەتٸستٸگٸنٸڭ ارتىندا الۋان تٷرلٸ تاعدىرلار تۇر», – دەگەن بولاتىن.

مٸنە, ەلباسىنىڭ وسى بٸر ورىندى ۇسىنىسىنان كەيٸن قازاق ەلٸ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ٸرگەسٸن بەكەمدەپ, مەملەكەتٸمٸزدٸ نىعايتۋعا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان ازاماتتاردى ەسٸمدەرٸن اتاپ, ولاردىڭ ٶنەگەلٸ ٸستەرٸن حالىق اراسىندا كەڭٸنەن ناسيحاتتاي باستادى. وسى بٸر ماڭىزدى جوبا جايىندا ٶز ويىمدى ورتاعا سالىپ, ۇسىنىسىمدى ايتۋدى جٶن ساناپ وتىرمىن.

كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ عىلىم مەن بٸلٸم سالاسىنا تٸكەلەي بايلانىستى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدار قازاقستاننىڭ بٸلٸمٸ مەن عىلىمنىڭ دامۋىنا بار كٷش-جٷگەرٸن جۇمساپ, ەل دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان ازاماتتار جەتەرلٸك. عىلىم مەن بٸلٸم سالاسى ەلٸمٸزدٸڭ دٷنيەجٷزٸندەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا قوسىلۋى جولىندا بەل جازباي ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ازاماتتار ٶتە كٶپ. سولاردىڭ اراسىندا ايرىقشا اتاپ ٶتەتٸن اپتال ازاماتتاردىڭ بٸرٸ – باقىتجان جۇماعۇلوۆ. ول بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىن باسقارعا باسشىلاردىڭ اراسىندا ساياسي سالماعى جوعارى, بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىنداعى ماڭىزدى باستامالاردىڭ ٸرگەسٸن قالاعان ٸسكەر ازاماتتاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ بولدى. «نۇر وتان» پارتيياسىن تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ تٶراعاسى سىندى جاۋاپتى قىزمەتتٸ ابىرويمەن اتقارعان باقىتجان تۇرسىنۇلى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ بولعاندا وتاندىق عىلىمىنىڭ دامۋىنا بارىنشا جاعداي جاسادى. يە, باقىتجان تۇرسىنۇلى كٶپ ادام ارماندايتىن لاۋازىمدى قىزمەتتەردٸ اتقارسا دا «عىلىم سالاسىنىڭ ادامى» بولىپ قالا بٸلگەن جان. ابزال اعامىز ەشقاشان ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸ كەسٸبٸ عىلىمنان قول ٷزگەن ەمەس.

بۇدان باسقا «عىلىم تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداپ, وتاندىق عىلىم زاماناۋي ٷردٸستەرگە بوي ۇرىپ, قارقىندى دامۋ جولىنا تٷستٸ. عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ساراپتاۋ, كوممەرتسييالاۋ سىندى ماڭىزدى ٸستەر قولاعا الىنىپ, بٷگٸندٸ ٶزٸنٸڭ جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا اتاپ ٶتۋگە بولادى. قازاق عىلىمنىڭ دامۋىنا بار كٷشٸن جۇمساپ جٷرگەن باقىتجان تۇرسىنۇلىنىڭ ٸس ەرەكەتٸ عىلىمعا بەت بۇرعان تالاي جاستىڭ عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرا تٷسكەنٸ انىق. سوندىقتان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا عىلىم سالاسى بويىنشا باقىتجان جۇماعۇلوۆتى ۇسىنۋ ٶتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمٸن.

قازاق عىلىمنىڭ ەڭسەسٸن تٷسٸرمەي, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەل ٷشٸن ايانباي ەڭبەك ەتكەن ازاماتتاردىڭ قاتارىندا مۇرات جۇرىنوۆتىڭ جٷرۋٸ مەن ٷشٸن زاڭدىلىق سيياقتى. بار ٶمٸرٸن عىلىم مەن بٸلٸم سالاسىنا ارناعان ابزال ازامات بٷگٸندە ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, سەتباەۆ سالىپ كەتكەن سارا جولدى جالعاستىرۋدا. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزدە بٸرقاتار جەتەكشٸ وقۋ ورىندار پايدا بولىپ, زامان تالابىنا ساي بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاي باستادى. سولاردىڭ بٸر ھەم بٸرەگەيٸ – ق.ا. ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ. سوناۋ 1991 جىلى مۇقاڭ اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورى بولىپ, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ورتالىعى سانالاتىن قاسيەتتٸ تٷركٸستاندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتٸپ, ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ وقۋ ورىننىڭ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ بٸلٸم كەڭٸستٸگٸندە اياققا تۇرىپ كەتۋٸ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەڭبەك ەتكەنٸن بٸلەمٸز. سول بٸر قيىن شاقتاردا مۇرات جۇرىنوۆ قر بٸلٸم منينسترٸ قىزمەتٸن دە ابىرويمەن اتقارىپ, ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. ال سٷيٸكتٸ كەسٸبٸ حيمييا سالاسىندا اتقارعان جۇمىسى ۇشان-تەڭٸز. بۇل رەتتە مۇقاڭنىڭ د.ۆ. سوكولسكيي اتىنداعى ورگانيكالىق كاتاليز جەنە ەلەكتر حيميياسى ينستيتۋتىنىڭ وتىن ٶشٸرمەي, كٶپتەگەن شەكٸرت تەربيەلەپ كەلە جاتقانىن ايتساق جەتٸپ جاتىر. بۇدان مايتالمان عالىمنىڭ عىلىمعا دەگەن قۇشتارىلعىن انىق اڭعارۋعا بولادى. ٶز باسىم قيىن كەزەڭدە ٸرگەلٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸ اياقتاندىرىپ, قازاق حيميكتەرٸنٸڭ قارا شاڭىراعىنا اينالعان ورگانيكالىق كاتاليز جەنە ەلەكتر حيميياسى ينستيتۋتىنىڭ ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەۋٸنە بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساعان مۇرات جۇرىنۇلى «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا ەنۋگە لايىقتى قايراتكەر ازامات دەپ اتار ەدٸم.

عىلىم مەن بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا دامىتۋعا بٸر كٸسٸدەي ەڭبەك سٸڭٸرٸپ جٷرگەن ەلگە تانىمال ازاماتتاردىڭ بٸرٸ بٸرٸ – راحمان الشانوۆ. سٶز جوق, دامىعان 50 ەلمەن يىق تٸرەسكٸسە كەلەتٸن قازاقستان ٷشٸن بٸلٸمسٸز بەسەكەگە تٷسۋ – ەسكەكسٸز قايىقپەن جولعا شىققانمەن بٸردەي بولار ەدٸ. يە, بەسەكەدە سوقىر تەۋەكەلگە ورىن جوق.

قوعام نازارىندا جٷرەتٸن راحمان الشانوۆتى ٶزٸم بٸلٸم قازاقستانداعى بٸلٸم سالاسىنداعى العاشقى بٸلٸكتٸ مەنەدجەر دەپ اتار ەدٸم. ٶيتكەنٸ راحمان مىرزا تەۋەلسٸز قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ «تۇران» جەكەمەنشٸك بٸلٸم ورداسىن قالىپتاستىرعان ازامات. بٷگٸندە «تۇران» بٸلٸم بەرۋ كورپوراتسيياسى ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم ساپالى بٸلٸم بەرۋدٸڭ ساتىلىلىق قاعيداتتارىن قالىپتاستىرعان ايتۋلى وقۋ ورىنعا اينالىپ وتىر. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى كورپوراتيۆتٸ مەنەدجمەنتتٸڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قالىپتاستىرىپ, عىلىم مەن يننوۆاتسييانىڭ سەتتٸ ٸسكە اسىرىپ, بٸلٸمنٸڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتٸن ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸندە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جوو اينالدى.

عىلىم مەن بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ بەساسپاپ مامانىنا اينالعان راحمان الشانوۆ سىندى ازاماتتار ٶز سالاسىنىڭ الدىڭعى شەبٸندە جٷرٸپ, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٸرگەتاسىن بەكەمدەي تٷستٸ. ەدەتتە بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ دامۋى  قوعامدىق-ساياسي جاعدايلارمەن دە تٸكەلەي ساباقتاسىپ جاتاتىنى بەلگٸلٸ. مۇنى ەۋەل باستان تٷسٸنگەن راحمان ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي جاعادايلارىنا دا بەلسەنە ارالاسىپ, ەلٸمٸزدٸ ٶرگە سٷيرەپ كەلەدٸ. ونىڭ قوعامدىق-ساياسي جۇمىستاردى جاتسىنباي ارالاسۋى ونىڭ بولىمىسىن بايىتىپ, تۇلعالىق كەلبەتٸن ايقىنداي تٷستٸ. سوندىقتان ٶز باسىم مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنىڭ بەل ورتاسىندا راحمان الشانوۆتىڭ ەسٸمٸ اتالسا, قۋانا قولداۋ بٸلدٸرەر ەدٸم.

تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاق عىلىمى ەر سالانىڭ كٶشٸن باستاعان بٸلٸكتٸ عالىمداردىڭ تەگەۋرٸندٸ ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ ارقاسىندا عانا دامىعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سونداي جانكەشتٸ عالىمنىڭ بٸرٸ – زۇلحايىر مانسۇروۆ. ول قازاقستانداعى حيمييا سالاسىنىڭ جان-جاقتى دامۋىنا جول اشىپ, جاستاردى عىلىمعا باۋلۋدا كٶپتەگەن جۇمىس اتقارعان تۇلعا. ەلٸمٸزدە ٶنٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن حيمييا جەنە فيزيكا سالاسىنىڭ ماماندارى مانسۇروۆتى ٶزٸنٸڭ ۇستازى سانايدى.

زۇلحايىر مانسۇروۆ باسقاراتىن جانۋ مەسەلەلەرٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ەلٸمٸزدٸ قويىپ, شەتەلدٸڭ ماماندارىن تاڭقالدىرىپ وتىرعانىن عىلىمي ورتا جاقسى بٸلەدٸ. اپايتٶس اكادەميك باسقاراتىن ينستيتۋتتا ەڭبەك ەتەتٸن عالىمدار گرانتتىق قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنا ٶزدەرٸنٸڭ ماڭىزدى عىلىمي جۇمىستارىن ۇسىنىپ, عىلىمنىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن جٷيەگە قويعان زۇلحايىر مانسۇروۆتى عىلىمى كٶش ٸلگەرٸ وزىپ كەتكەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ اتتاي قالاپ شاقىرىپ, بايانداما جاساتىپ, وي-پايىمىن تىڭدايتىنىن بٸلەمٸز.

زۇلحايىر مانسۇروۆ بريۋسسەلدەگٸ INTAS عىلىمي كەڭەسٸندە ٷش جىل قاتارىنان قازاقستان اتىنان ٶكٸلدٸك ەتٸپ, قازاق حيميكتەرٸنٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدە جارقىراي كٶرٸنۋٸنە جولاشار جاساعان عالىم.

ەگەر ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر عالىم زۇلحايىر مانسۇروۆتاي عىلىمعا ەڭبەك سٸڭٸرٸپ, جاستارعا قولداۋ كٶرسەتسە, قازاقستاننىڭ ەڭسەسٸ تٸك, ەكونوميكامىز مىعىم بولاتىنى سٶزسٸز. سٶز سوڭىندا جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, شوقتىعىن بيٸكتەتكەن مىنا بٸر جايتتى ايتپاي كەتپەسكە بولمايدى. قازٸر قازاقستاندا «Scopus» ەلەمدٸك عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىنا ەنگەن جالعىز عىلىمي جۋرنال دا وسى ينستيۋتتىڭ عالىمدارى شىعارۋدا. زۇلحايىر مانسۇروۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جارىق كٶرەتٸن «ەۋرازييا حيمييا تەحنولوگييالارى» عىلىمي جۋرنالى اعىلشىن تٸلٸندە جىلىنا تٶرت رەت شىعادى. اتالعان جۋرنالعا شىققان ماتەريالدى دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى ٷنەمٸ باقىلاپ, باسىلىمدا جارىق كٶرگەن ماقالالارعا ۇدايى سٸلتەمە جاسايدى. سوندىقتان زۇلحايىر مانسۇروۆتى «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا عىلىم سالاس ىبويىنشا بەرەگەي ٷمٸتكەرٸ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.

قازٸرگٸ زاماندا شەكارا جويىلعان. ەلٸمٸز ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ, ەگەمەندٸگٸن العان تۇستا مايتالمان ماتەماتيك اسقار جۇمادٸلداەۆ باستاعان بٸلٸكتٸ عالىمدار باتىستىڭ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىندا ەڭبەك ەتٸپ, قازاق عىلىمىنىڭ ەلەۋەتٸن سىرت ەلگە تانىتتى. اسەكەڭ لەيبنيتس, تسينبيەل, ياكوبيان, ۆرونسكيان, نوۆيكوۆ الگەبرالارىنىڭ اسسوسيممەترييالىق ەسەپتەرٸن شەشكەن جالعىز قازاق. سەنەسٸز بە? امەريكانىڭ ماتەماتيكا قوعامى مەلٸمەتٸ بويىنشا ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸنٸڭ سٸلتەمە يندەكسٸ 100-دەن جوعارى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى اسەكەڭ شەتەلدٸڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە دەرٸس وقىپ, عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسۋعا بٸرٸنشٸ بولىپ شاقىرتۋ العان.

اسەكەڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەكٸ رەت جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا قاتىستى تاريحي شەشٸمدەر قابىلداۋعا اتسالىسقانى بەلگٸلٸ. ول – قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك دەكلاراتسيياسىن قابىلداپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەنۇرانى, ەلتاڭباسىن قابىلداۋعا اتسالىسقان دەپۋتاتتاردىڭ بٸرٸ. عىلىم سالاسىندا اتى اڭىزعا اينالعان مۇنداي ازامتتى «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا قالاي قوسپايسىڭ?

ەل ابىرويىن اسقاقتاتقان عالىمدار تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاعاندا قر ۇلتتىق عىلىمي كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, اكادەميك رەتباي مىرزاقۇلوۆتى اينالىپ ٶتە المايسىڭ. ول شەتەلدٸڭ  بەدەلدٸ باسىلىمدارىندا جارىق كٶرگەن عىلىمي ماقالالارىمەن  ەلەمدٸك عىلىمي قاۋىمداستىقتى مويىنداتىپ, وتاندىق عىلىمدى بيٸك دەڭگەيگە كٶتەرگەن بٸردەن بٸر قازاقستاندىق عالىم.

قازٸر بٸر عانا فيزيكا سالاسى بويىنشا رەتباي قاعازۇلى ٶز سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ رەتٸندە, تٸزٸمنٸڭ باسىندا تۇر. حالىقارالىق مەلٸمەتتەر بازاسىنا شىققالى بەرٸ قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي ماقالا جارييالاۋ بەلسەندٸلٸگٸ ايتارلىقتاي ٶسكەن. رەتباي مىرزاقۇلوۆ ەڭبەكتەرٸنٸڭ عىلىمي اينالىمداعى پايدالانىلۋى ٶتە جوعارى. حيرشا يندەكسٸ دەرەجەسٸ ارقىلى مىرزاقۇلوۆ قازاقستان عالىمدارىنىڭ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر. بۇنى مىرزاقۇلوۆتىڭ حالىقارالىق عىلىمي كٶرسەتكٸشتەرٸ (Thomson Reuters, Web of Science) جەنە ونىڭ عىلىمدا اشقان جاڭالىقتارىنا شەتەل عالىمدارىنىڭ بەرگەن باعاسى دەپ بٸلگەن جٶن.

بۇدان بٶلەك عالىمنىڭ اقش, ٷندٸستان, جاپونييا, رەسەي, انگلييا, يسپانييا, يتالييا, تٷركييا, گەرمانييا, مەكسيكا, قىتاي, برازيلييا, يران, مىسىر, فينلياندييا, نورۆەگييا سيياقتى ەلدەردٸڭ جەتەكشٸ ماتەماتيك, فيزيك-تەورەتيكتەرٸمەن بٸرلەسە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, بٸرٸككەن جارييالانىمدار جاساعانى تاعى بار. پروفەسسور رەتباي مىرزاقۇلوۆتىڭ عىلىمعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ەلٸمٸز تاراپىنان لايىقتى باعالانۋدا. بۇل ورايدا عالىم «ەۋرازييا ماقتانىشى» كونكۋرسىنىڭ جەڭٸمپازى, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ٷزدٸك عىلىمي-زەرتتەۋلەر ٷشٸن بەرٸلەتٸن ق.سەتباەۆ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. بۇدان باسقا «ۇمعتسو» اق-ى مەن Thomson Reuters جەنە Springer كومپانييالارى ۇيىمداستىرعان «عىلىم كٶشباسشىلارى» ماراپاتىندا ٷزدٸكتەردٸڭ قاتىرىنان كٶرٸنۋٸنەن ونىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ەلەمدٸك عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان ٷلكەن قولداۋعا يە ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.

ايتۋلى عالىمنىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ماتەماتيكا جەنە تەورييالىق فيزيكا سالاسى بويىنشا 20-دان اسا دوكتورلىق جەنە كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعالسا, ونىڭ 5-ەۋٸ PhD دوكتورى. ول قزاقستاندىق جەنە حالىقارالىق كٶپتەگەن عىلىمي جوبالاردىڭ اۆتورى. ۇزاق ۋاقىت اقش, يندييا, جاپونييا, رەسەي جەنە باتىس ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ جەتەكشٸ عىلىمي ورتالىقتارمەن جۇمىس ٸستەدٸ. باسقاسىن ايتپاعاندا, كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ شاقىرۋىمەن اقش-تا ەكٸ جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتۋٸ امەريكاندىق اتاقتى فيزيك, ماتەماتيك-عالىمدارمەن دەرەجەسٸ تەڭ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.

سونداي-اق 30-دان اسا شەتەلدٸڭ 50-دەن اسا عالىمدارىمەن زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, بٸرلەسٸپ ماقالالار جارييالاۋى  ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ. ەلەمدٸك عىلىمدا ٶز قولتاڭباسىمەن تانىلعان, بٷگٸندە ەۇۋ-دٸڭ اتىن اسقاقتاتىپ, قازاق عىلىمىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ جٷرگەن رەتباي قاعازۇلىن «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا ۇسىنساق, عىلىم سالاسىندا جٷرگەن كٶپتەگەن ٷزەڭگٸلەس ەرٸپتەستەرٸ قولدايتىنا سەنٸمدٸمٸن.

دٷنيەجٷزٸندە ەڭ كٶپ وقىلاتىن ماتەماتيكانىڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن مۇقتارباي ٶتەلباەۆ اعامىز دا عىلىم سالاسى بويىنشا «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا ەنۋگە لايىقتى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ دەپ اتاپ ايتۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ پروفەسسور ٶتەلباەۆ ەلەمدەگٸ ەڭ كٷردەلٸ جەتٸ ماتەماتيكالىق ەسەپتەردٸڭ بٸرٸن شەشكەندە بارشا قازاق بٶرٸكٸن اسپانعا اتىپ قۋانعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. مىڭ جىل بويى «مەن» دەگەن ماتەماتيكتەردٸڭ ٶرەسٸ جەتپەگەن, تٸسٸ باتپاعان ەسەپتٸ شەشۋ ٶتەلباەۆتىڭ بۇيىرىپ, قازاقستان عىلىم-بٸلٸمٸ دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىندا ەكەنٸن مايتالمان عالىمدارىمىز ناقتى ٸسپەن دەلەلدەدٸ.

ەلەمدە مىڭجىلدىقتىڭ پروبلەماسى اتالاتىن 7 كٷردەلٸ ەسەپ بار. تالاي ۇلى ماتەماتيك ونى شەشە الماي ارماندا كەتكەن. دەل قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمنٸڭ 1500-دەي عالىمدارى وسى تەڭدەۋدٸ شەشٸپ, باس قاتىرۋدا.   جەتەۋدٸڭ بٸرەۋٸ — پۋانكارە گيپوتەزاسىن – رەسەيلٸك اتاقتى پەرەلمان شەشتٸ. ال ەندٸ «نوۆە-ستوكس» تەڭدەۋٸنٸڭ جاۋابىن تابۋ – قازاققا بۇيىردى. بۇل – ەلٸمٸز ٷشٸن ابىروي ەمەس پە?

قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق مەسەلەلەردٸ اتوم قۋاتىن پايدالانىپ شەشۋ جولىندە بەل جازباي ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆ اعامىزدى دا ٷزدٸكتەردٸڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. بۇل رەتتە عالىمنىڭ ەكسپو-2017 كەزٸندە كۋرچاتوۆ قالاسىندا ەلٸمٸزدە العاش رەت توكوماك تەرمويادرولىق رەاكتورىن ٸسكە قوسىلىپ, قازاقستاننىڭ يادرولىق دەرجاۆالار ساپىنداعى ورىنىن ايقىنداي تٷسۋگە قوسقان ەڭبەگٸن تەڭدەسٸز دٷنيە دەپ باعالاۋعا بولادى.

قازاقستاندا نەيروحيرۋرگييا سالاسى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى دامىپ, ٶركەندەدٸ. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگييا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەرٸك اقشولاقوۆ باستاعان مەديتسينا سالاسى بٸلگٸرلەرٸنٸڭ جۇمىسىنا دا قۋانىپ قول سوعۋعا بولادى. دٷنيەجٷزٸلٸك دەرٸگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ شەشٸمٸمەن بەرٸلەتٸن «ەلەم دەرٸگەرٸ» اتاعىن 2008, 2009 جىلدارى ەكٸ رەت قاتارىنان يەلەنگەن سەكەڭدەي ەلەم مويىنداعان مەديتسينا سالاسىنىڭ بٸلگٸرٸن ەلٸمٸزدەن تابۋ مٷمكٸن ەمەس. قازاقستان مەديتسيناسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىن تەۋەلسٸزدٸك پەن استانا قالاسىمەن بايلانىستىراتىن عالىمدى ەل دامۋىنا ٶلشەۋسٸز 100 تۇلعانى قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن جٶنٸ بار دەپ ەسەپتەيمٸز. سول سيياقتى دونورلىق جٷرەك اۋىستىرۋ وپەراتسيياسى سەتتٸ جٷرگٸزٸپ, مەديتسينانىڭ ەڭ بيٸك شىڭىن باعىندىرعان «ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگييالىق ورتالىعى» اق ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ يۋريي پيانىڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى وتاندىق مەدەتسينانىڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸن ەرەكشە. ەلٸمٸزدە تۇڭعىش رەت جٷرەككە ترانسپلانتاتسييا جاساعان بٸلٸكتٸ كارديوحيرۋرگتٸڭ ەڭبەگٸ قانداي ماقتاۋعا بولسا دا لايىقتى دەپ ەسەپتەيمٸز.

ەلٸمٸزدە پەداگوگيكا سالاسىندا تابىستى جۇمىس ٸستەپ, بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنە بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساعان م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى, پروفەسسور ماحمەتعالي سارىبەكوۆتٸڭ ەڭبەك جولىنان اتقارىلعان تولاعاي ٸستەردٸڭ ٸزٸن بايقاۋعا بولادى.  ماحمەتعالي  نۇرعاليۇلى 2009-2012 جىلدارى بٸلٸم جەنە عىلىم ۆيتسە-مينيسترٸ قىزمەتتەرٸن اتقارعاندا قازاقستاننىڭ «عىلىم تۋرالى», «بٸلٸم تۋرالى», «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ, نازارباەۆ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرٸ, نازارباەۆ قورى» تۋرالى زاڭداردى دايىنداپ, بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ جاندانىپ, دامۋىنا كٶپ ٷلەس قوستى.

جىلقى العاش قازاق دالاسىندا قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن ەلەم عالىمدارى الدىندا بەلگٸلٸ ارحەلوگ ۆيكتور زايبەرت ناقتى ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەرمەن دەلەلدەپ بەردٸ. وسىلايشا ەلٸمٸز ەگەنمەدٸگٸن العان جىلدارى جىلقى مالى العاش رەت ەۋروپا مەن مونعولييادا ەمەس, قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن ەلەم مويىندادى. وسىدان 6 مىڭ جىل بۇرىن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى اۋماعىن مەكەندەگەن ەجەلگٸ بوتاي تايپاسىنىڭ قىش قۇمىرالارىنان تابىلعان قىمىز قالدىقتارى جىلقىنى العاش قولعا ٷيرەتۋ قاسيەتتٸ قازاق جەرٸندە باستاۋ العانىن ايعاقتاي تٷستٸ.

جالپى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا جوعارىدا تٸزبەلەپ شىققان عالىمداردىڭ قاتارىنا IT سالاسىنىڭ بٸلگٸرٸ الەكسەي تسەحوۆويدى, عىلىم مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ قوس شىلبىرىن قاتار ۇستاعان جاقسىبەك قۇلەكەەۆ پەن ساليدات قايىربەكوۆانى دا قوسۋعا بولادى. بۇدان باسقا «ۇلتتىق مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى» اق-ى مەن Thomson Reuters, Springer Natur كومپانييالارىمەن بٸرلەسٸپ ۇيىمداستىرعان شارالاردا عىلىمي جۇمىستارى جوعارى سٸلتەمەلٸك كٶرسەتكٸشكە يە بولعان ەرنست بووس, بولات جەۋتٸكوۆ, نيكولاي پوكروۆسكيي, ەسەت باراقباەۆ, جۇماباي بەكەنوۆ, ەسييا ەرمۇحامبەتوۆا, يرينا ٸرگەباەۆا, دينارا بٸرٸمجانوۆا, دەۋرەن ەدٸلباي, ديليارا قايداروۆا, ايگٷل ەبۋعاليەۆا, ەرلان تۇرىسپەكوۆ سىندا عالىمدار وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا كەلەلٸ ٷلەس قوسىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ابىروي-بەدەلٸن اسقاقتاتقانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا عىلىم سالاسى بويىنشا كٶپتەگەن عالىمداردى ۇسىنۋعا بولادى. قازاق عىلىمنىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتكەن عالىمدارىمىز جەتەرلٸك. سوندىقتان وي-پايىمىمىزدى بارىنشا ەكشەپ, قىسقا قايىرۋعا تىرىسقان جايىمىز بار. ەرينە, بۇل تٸزٸمدٸ ٶزگە دە ەرٸپتەستەرٸمٸز تولىقتىرىپ, ٶز ويلارىن قوسىپ جاتسا قۋانا قۇپتايمىز.

نۇرلان جۇماقانوۆ,

«ۇمعتسو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ جەتەكشٸسٸ