Ár zamannyń óz tulǵasy, tanymal azamaty bolady. Qazaqtyń ótken tarihyna kóz salǵan adam elimizdiń arǵy-bergi tarihynda kóptegen el basqarǵan han-sultandar, qol bastaǵan jaýjúrek batyrlar jáne sóz ustaǵan dilmár bi-sheshender ótkenin baiqaidy. Bul sóz joq ótken tarih. Elimizdiń maqtanyshy. Al qazirgi zamannyń el maqtaǵan batyrlaryn nasihattap, olardyń elimizdi órkendetý jolynda atqarǵan isteri jurtqa jetkizý mańyzdy. Osy rette Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda aitylǵan «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasynyń elimizde júze asa bastaǵany óte oryndy boldy. Prezident óziniń maqalasynda: «Ult maqtanyshy bizdiń burynǵy ótken batyr babalarymyz, danagói bilerimiz ben jyraýlarymyz ǵana bolmaýǵa tiis. Men búgingi zamandastarymyzdyń jetistikteriniń tarihyna da nazar aýdarýdy usynamyn. Bul ideiany «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly iske asyrǵan jón. Elimizdiń Táýelsizdik jylnamasy jazyla bastaǵanyna nebári 25 jyl boldy. Bul tarih turǵysynan qas qaǵym sát desek te, elimiz úshin ǵasyrǵa bergisiz kezeń. El damýyna zor úles qosqan azamattardyń ózderi men olardyń tabysqa jetý tarihy ádette qurǵaq faktiler men tsifrlardyń tasasynda qalyp qoiady. Shyn máninde, Qazaqstannyń árbir jetistiginiń artynda alýan túrli taǵdyrlar tur», – degen bolatyn.
Mine, Elbasynyń osy bir oryndy usynysynan keiin Qazaq eli el Táýelsizdiginiń irgesin bekemdep, memleketimizdi nyǵaitýǵa ólsheýsiz úles qosqan azamattardy esimderin atap, olardyń ónegeli isterin halyq arasynda keńinen nasihattai bastady. Osy bir mańyzdy joba jaiynda óz oiymdy ortaǵa salyp, usynysymdy aitýdy jón sanap otyrmyn.
Kez kelgen memlekettiń ósip-órkendeýi ǵylym men bilim salasyna tikelei bailanysty. Táýelsizdik jyldar Qazaqstannyń bilimi men ǵylymnyń damýyna bar kúsh-júgerin jumsap, el damýyna ólsheýsiz úles qosqan azamattar jeterlik. Ǵylym men bilim salasy elimizdiń dúniejúzindegi básekege qabiletti memleketterdiń qataryna qosylýy jolynda bel jazbai eńbek etip júrgen azamattar óte kóp. Solardyń arasynda airyqsha atap ótetin aptal azamattardyń biri – Baqytjan Jumaǵulov. Ol bilim men ǵylym salasyn basqarǵa basshylardyń arasynda saiasi salmaǵy joǵary, bilim men ǵylym salasyndaǵy mańyzdy bastamalardyń irgesin qalaǵan isker azamattardyń biri hám biregeii boldy. «Nur Otan» partiiasyn Tóraǵasynyń birinshi orynbasary, QR Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy syndy jaýapty qyzmetti abyroimen atqarǵan Baqytjan Tursynuly Bilim jáne ǵylym ministri bolǵanda otandyq ǵylymynyń damýyna barynsha jaǵdai jasady. Iá, Baqytjan Tursynuly kóp adam armandaityn laýazymdy qyzmetterdi atqarsa da «ǵylym salasynyń adamy» bolyp qala bilgen jan. Abzal aǵamyz eshqashan óziniń súiikti kásibi ǵylymnan qol úzgen emes.
Budan basqa «Ǵylym týraly» Zań jobasy qabyldap, otandyq ǵylym zamanaýi úrdisterge boi uryp, qarqyndy damý jolyna tústi. Ǵylym salasyn qarjylandyrý, ǵylymi-zertteý jumystaryn saraptaý, kommertsiialaý syndy mańyzdy ister qolaǵa alynyp, búgindi óziniń jalǵasyn taýyp kele jatqanyn airyqsha atap ótýge bolady. Qazaq ǵylymnyń damýyna bar kúshin jumsap júrgen Baqytjan Tursynulynyń is áreketi ǵylymǵa bet burǵan talai jastyń ǵylymǵa degen qushtarlyǵyn arttyra túskeni anyq. Sondyqtan Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan «100 jańa esim» jobasyna ǵylym salasy boiynsha Baqytjan Jumaǵulovty usyný óte oryndy dep esepteimin.
Qazaq ǵylymnyń eńsesin túsirmei, Táýelsizdik jyldary el úshin aianbai eńbek etken azamattardyń qatarynda Murat Jurynovtyń júrýi men úshin zańdylyq siiaqty. Bar ómirin ǵylym men bilim salasyna arnaǵan abzal azamat búginde Ulttyq ǵylym akademiiasynyń jumysyn jandandyryp, Sátbaev salyp ketken sara joldy jalǵastyrýda. Táýelsizdik jyldary elimizde birqatar jetekshi oqý oryndar paida bolyp, zaman talabyna sai bilikti mamandar daiarlai bastady. Solardyń bir hám biregeii – Q.A. Iassaýi atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti. Sonaý 1991 jyly Muqań atalmysh ýniversitettiń rektory bolyp, túrki áleminiń ortalyǵy sanalatyn qasietti Túrkistanda uzaq jyl eńbek etip, elimizdegi jetekshi oqý orynnyń Táýelsiz Qazaqstannyń bilim keńistiginde aiaqqa turyp ketýi jarǵaq qulaǵy jastyqqa timei eńbek etkenin bilemiz. Sol bir qiyn shaqtarda Murat Jurynov QR Bilim mninstri qyzmetin de abyroimen atqaryp, elimizdiń bilim jáne ǵylym salasyna ólsheýsiz úles qosty. Al súiikti kásibi himiia salasynda atqarǵan jumysy ushan-teńiz. Bul rette Muqańnyń D.V. Sokolskii atyndaǵy Organikalyq kataliz jáne elektr himiiasy institýtynyń otyn óshirmei, kóptegen shákirt tárbielep kele jatqanyn aitsaq jetip jatyr. Budan maitalman ǵalymnyń ǵylymǵa degen qushtarylǵyn anyq ańǵarýǵa bolady. Óz basym qiyn kezeńde irgeli ýniversitetti aiaqtandyryp, qazaq himikteriniń qara shańyraǵyna ainalǵan Organikalyq kataliz jáne elektr himiiasy institýtynyń úzdiksiz jumys isteýine bar kúsh-jigerin jumsaǵan Murat Jurynuly «100 jańa esim» jobasyna enýge laiyqty qairatker azamat dep atar edim.
Ǵylym men bilim berý salasyna damytýǵa bir kisidei eńbek sińirip júrgen elge tanymal azamattardyń biri biri – Rahman Alshanov. Sóz joq, damyǵan 50 elmen iyq tireskise keletin Qazaqstan úshin bilimsiz básekege túsý – eskeksiz qaiyqpen jolǵa shyqqanmen birdei bolar edi. Iá, básekede soqyr táýekelge oryn joq.
Qoǵam nazarynda júretin Rahman Alshanovty ózim bilim Qazaqstandaǵy bilim salasyndaǵy alǵashqy bilikti menedjer dep atar edim. Óitkeni Rahman myrza táýelsiz Qazaqstandaǵy eń iri «Turan» jekemenshik bilim ordasyn qalyptastyrǵan azamat. Búginde «Turan» bilim berý korporatsiiasy elimizdegi bilim sapaly bilim berýdiń satylylyq qaǵidattaryn qalyptastyrǵan aitýly oqý orynǵa ainalyp otyr. Táýelsizdik jyldary «Turan» ýniversiteti bilim berý salasyndaǵy korporativti menedjmenttiń tiimdi júiesin qalyptastyryp, ǵylym men innovatsiianyń sátti iske asyryp, bilimniń joǵary sapasyn qamtamasyz etetin álemdik bilim berý keńistiginde básekege qabiletti JOO ainaldy.
Ǵylym men bilim berý salasynyń besaspap mamanyna ainalǵan Rahman Alshanov syndy azamattar óz salasynyń aldyńǵy shebinde júrip, Táýelsiz Qazaqstannyń irgetasyn bekemdei tústi. Ádette bilim men ǵylymnyń damýy qoǵamdyq-saiasi jaǵdailarmen de tikelei sabaqtasyp jatatyny belgili. Muny áýel bastan túsingen Rahman elimizdiń qoǵamdyq-saiasi jaǵadailaryna da belsene aralasyp, elimizdi órge súirep keledi. Onyń qoǵamdyq-saiasi jumystardy jatsynbai aralasýy onyń bolymysyn baiytyp, tulǵalyq kelbetin aiqyndai tústi. Sondyqtan óz basym Memleket basshysy usynǵan «100 jańa esim» jobasynyń bel ortasynda Rahman Alshanovtyń esimi atalsa, qýana qoldaý bildirer edim.
Táýelsizdik jyldary qazaq ǵylymy ár salanyń kóshin bastaǵan bilikti ǵalymdardyń tegeýrindi is-áreketiniń arqasynda ǵana damyǵanyn moiyndaýymyz kerek. Sondai jankeshti ǵalymnyń biri – Zulhaiyr Mansurov. Ol Qazaqstandaǵy himiia salasynyń jan-jaqty damýyna jol ashyp, jastardy ǵylymǵa baýlýda kóptegen jumys atqarǵan tulǵa. Elimizde ónimdi jumys istep júrgen himiia jáne fizika salasynyń mamandary Mansurovty óziniń ustazy sanaidy.
Zulhaiyr Mansurov basqaratyn Janý máseleleri ǵylymi-zertteý institýtynyń atqaryp jatqan jumystary elimizdi qoiyp, sheteldiń mamandaryn tańqaldyryp otyrǵanyn ǵylymi orta jaqsy biledi. Apaitós akademik basqaratyn institýtta eńbek etetin ǵalymdar granttyq qarjylandyrý baǵdarlamasyna ózderiniń mańyzdy ǵylymi jumystaryn usynyp, ǵylymnyń kókjiegin keńeitip keledi. Qazirgi tańda ǵylymi-zertteý institýtynyń jumysyn júiege qoiǵan Zulhaiyr Mansurovty ǵylymy kósh ilgeri ozyp ketken Batys elderiniń ózderi attai qalap shaqyryp, baiandama jasatyp, oi-paiymyn tyńdaitynyn bilemiz.
Zulhaiyr Mansurov Briýsseldegi INTAS Ǵylymi keńesinde úsh jyl qatarynan Qazaqstan atynan ókildik etip, qazaq himikteriniń álemdik deńgeide jarqyrai kórinýine jolashar jasaǵan ǵalym.
Eger elimizdegi árbir ǵalym Zulhaiyr Mansurovtai ǵylymǵa eńbek sińirip, jastarǵa qoldaý kórsetse, Qazaqstannyń eńsesi tik, ekonomikamyz myǵym bolatyny sózsiz. Sóz sońynda Janý máseleleri institýtynyń abyroiyn asqaqtatyp, shoqtyǵyn biiktetken myna bir jaitty aitpai ketpeske bolmaidy. Qazir Qazaqstanda «Scopus» álemdik ǵylymi málimetter qoryna engen jalǵyz ǵylymi jýrnal da osy instiýttyń ǵalymdary shyǵarýda. Zulhaiyr Mansurovtyń jetekshiligimen jaryq kóretin «Eýraziia himiia tehnologiialary» ǵylymi jýrnaly aǵylshyn tilinde jylyna tórt ret shyǵady. Atalǵan jýrnalǵa shyqqan materialdy dúniejúzi ǵalymdary únemi baqylap, basylymda jaryq kórgen maqalalarǵa udaiy silteme jasaidy. Sondyqtan Zulhaiyr Mansurovty «100 jańa esim» jobasyna ǵylym salas yboiynsha beregei úmitkeri nyq senimmen aita alamyn.
Qazirgi zamanda shekara joiylǵan. Elimiz eńsesin kóterip, egemendigin alǵan tusta maitalman matematik Asqar Jumadildaev bastaǵan bilikti ǵalymdar Batystyń mańdaialdy oqý oryndarynda eńbek etip, qazaq ǵylymynyń áleýetin syrt elge tanytty. Asekeń Leibnits, Tsinbiel, Iakobian, Vronskian, Novikov algebralarynyń assosimmetriialyq esepterin sheshken jalǵyz qazaq. Senesiz be? Amerikanyń matematika qoǵamy málimeti boiynsha onyń ǵylymi eńbekteriniń silteme indeksi 100-den joǵary. Táýelsizdik jyldary Asekeń sheteldiń mańdaialdy ýniversitetterinde dáris oqyp, ǵylymi jumystarmen ainalysýǵa birinshi bolyp shaqyrtý alǵan.
Asekeń Táýelsizdik jyldary eki ret Joǵarǵy Keńes depýtaty bolyp sailanyp, elimizdiń damýyna qatysty tarihi sheshimder qabyldaýǵa atsalysqany belgili. Ol – Qazaqstannyń táýelsizdik deklaratsiiasyn qabyldap, elimizdiń Ánurany, Eltańbasyn qabyldaýǵa atsalysqan depýtattardyń biri. Ǵylym salasynda aty ańyzǵa ainalǵan mundai azamtty «100 jańa esim» jobasyna qalai qospaisyń?
El abyroiyn asqaqtatqan ǵalymdar týraly áńgime qozǵaǵanda QR Ulttyq ǵylymi keńesiniń múshesi, akademik Rátbai Myrzaqulovty ainalyp óte almaisyń. Ol sheteldiń bedeldi basylymdarynda jaryq kórgen ǵylymi maqalalarymen álemdik ǵylymi qaýymdastyqty moiyndatyp, otandyq ǵylymdy biik deńgeige kótergen birden bir qazaqstandyq ǵalym.
Qazir bir ǵana fizika salasy boiynsha Rátbai Qaǵazuly óz salasynyń úzdigi retinde, tizimniń basynda tur. Halyqaralyq málimetter bazasyna shyqqaly beri qazaqstandyq ǵalymdardyń ǵylymi maqala jariialaý belsendiligi aitarlyqtai ósken. Rátbai Myrzaqulov eńbekteriniń ǵylymi ainalymdaǵy paidalanylýy óte joǵary. Hirsha indeksi dárejesi arqyly Myrzaqulov Qazaqstan ǵalymdarynyń ishinde birinshi orynda tur. Buny Myrzaqulovtyń halyqaralyq ǵylymi kórsetkishteri (Thomson Reuters, Web of Science) jáne onyń ǵylymda ashqan jańalyqtaryna shetel ǵalymdarynyń bergen baǵasy dep bilgen jón.
Budan bólek ǵalymnyń AQSh, Úndistan, Japoniia, Resei, Angliia, Ispaniia, Italiia, Túrkiia, Germaniia, Meksika, Qytai, Braziliia, Iran, Mysyr, Finliandiia, Norvegiia siiaqty elderdiń jetekshi matematik, fizik-teoretikterimen birlese ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizip, birikken jariialanymdar jasaǵany taǵy bar. Professor Rátbai Myrzaqulovtyń ǵylymǵa sińirgen eńbegi elimiz tarapynan laiyqty baǵalanýda. Bul oraida ǵalym «Eýraziia maqtanyshy» konkýrsynyń jeńimpazy, jaratylystaný ǵylymdary salasyndaǵy úzdik ǵylymi-zertteýler úshin beriletin Q.Sátbaev syilyǵynyń laýreaty atandy. Budan basqa «UMǴTSO» AQ-y men Thomson Reuters jáne Springer kompaniialary uiymdastyrǵan «Ǵylym kóshbasshylary» marapatynda úzdikterdiń qatyrynan kórinýinen onyń ǵylymi-zertteý jumystarynyń álemdik ǵylymi qaýymdastyq tarapynan úlken qoldaýǵa ie ekenin baiqaýǵa bolady.
Aitýly ǵalymnyń jetekshiligimen matematika jáne teoriialyq fizika salasy boiynsha 20-dan asa doktorlyq jáne kandidattyq dissertatsiia qorǵalsa, onyń 5-eýi PhD doktory. Ol qzaqstandyq jáne halyqaralyq kóptegen ǵylymi jobalardyń avtory. Uzaq ýaqyt AQSh, Indiia, Japoniia, Resei jáne Batys Eýropa elderindegi jetekshi ǵylymi ortalyqtarmen jumys istedi. Basqasyn aitpaǵanda, Kaliforniia ýniversitetiniń shaqyrýymen AQSh-ta eki jylǵa jýyq eńbek etýi amerikandyq ataqty fizik, matematik-ǵalymdarmen dárejesi teń ekenin kórsetedi.
Sondai-aq 30-dan asa sheteldiń 50-den asa ǵalymdarymen zertteý júrgizip, birlesip maqalalar jariialaýy ekiniń biriniń qolynan kele bermeidi. Álemdik ǵylymda óz qoltańbasymen tanylǵan, búginde EUÝ-diń atyn asqaqtatyp, qazaq ǵylymynyń mártebesin kóterip júrgen Rátbai Qaǵazulyn «100 jańa esim» jobasyna usynsaq, ǵylym salasynda júrgen kóptegen úzeńgiles áriptesteri qoldaityna senimdimin.
Dúniejúzinde eń kóp oqylatyn matematikanyń jiligin shaǵyp, maiyn ishken Muqtarbai Ótelbaev aǵamyz da ǵylym salasy boiynsha «100 jańa esim» jobasyna enýge laiyqty tulǵalardyń biri dep atap aitýǵa bolady. Óitkeni professor Ótelbaev álemdegi eń kúrdeli jeti matematikalyq esepterdiń birin sheshkende barsha qazaq bórikin aspanǵa atyp qýanǵanyn bárimiz bilemiz. Myń jyl boiy «men» degen matematikterdiń óresi jetpegen, tisi batpaǵan esepti sheshý Ótelbaevtyń buiyryp, Qazaqstan ǵylym-bilimi damyǵan elderdiń qatarynda ekenin maitalman ǵalymdarymyz naqty ispen dáleldedi.
Álemde myńjyldyqtyń problemasy atalatyn 7 kúrdeli esep bar. Talai uly matematik ony sheshe almai armanda ketken. Dál qazirdiń ózinde álemniń 1500-dei ǵalymdary osy teńdeýdi sheship, bas qatyrýda. Jeteýdiń bireýi — Pýankare gipotezasyn – reseilik ataqty Perelman sheshti. Al endi «Nove-Stoks» teńdeýiniń jaýabyn tabý – qazaqqa buiyrdy. Bul – elimiz úshin abyroi emes pe?
Qazaqstanda energetikalyq máselelerdi atom qýatyn paidalanyp sheshý jolynde bel jazbai eńbek etip júrgen QR Ulttyq iadrolyq ortalyq direktory Qairat Qadyrjanov aǵamyzdy da úzdikterdiń qataryna qosýǵa bolady. Bul rette ǵalymnyń EKSPO-2017 kezinde Kýrchatov qalasynda elimizde alǵash ret tokomak termoiadrolyq reaktoryn iske qosylyp, Qazaqstannyń iadrolyq derjavalar sapyndaǵy orynyn aiqyndai túsýge qosqan eńbegin teńdesiz dúnie dep baǵalaýǵa bolady.
Qazaqstanda neirohirýrgiia salasy Táýelsizdik jyldary damyp, órkendedi. Bul rette Respýblikalyq neirohirýrgiia ǵylymi ortalyǵynyń direktory Serik Aqsholaqov bastaǵan meditsina salasy bilgirleriniń jumysyna da qýanyp qol soǵýǵa bolady. Dúniejúzilik dárigerler qaýymdastyǵynyń sheshimimen beriletin «Álem dárigeri» ataǵyn 2008, 2009 jyldary eki ret qatarynan ielengen Sekeńdei álem moiyndaǵan meditsina salasynyń bilgirin elimizden tabý múmkin emes. Qazaqstan meditsinasynyń qaryshtap damýyn Táýelsizdik pen Astana qalasymen bailanystyratyn ǵalymdy el damýyna ólsheýsiz 100 tulǵany qatarynan oiyp turyp oryn alatyn jóni bar dep esepteimiz. Sol siiaqty donorlyq júrek aýystyrý operatsiiasy sátti júrgizip, meditsinanyń eń biik shyńyn baǵyndyrǵan «Ulttyq ǵylymi kardiohirýrgiialyq ortalyǵy» AQ direktory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Iýrii Pianyń táýelsizdik jyldary otandyq medetsinanyń damýyna qosqan úlesin erekshe. Elimizde tuńǵysh ret júrekke transplantatsiia jasaǵan bilikti kardiohirýrgtiń eńbegi qandai maqtaýǵa bolsa da laiyqty dep esepteimiz.
Elimizde pedagogika salasynda tabysty jumys istep, bilim berý isine bar kúsh-jigerin jumsaǵan M.H.Dýlati atyndaǵy Taraz memlekettik ýniversitetiniń rektory, professor Mahmetǵali Sarybekovtiń eńbek jolynan atqarylǵan tolaǵai isterdiń izin baiqaýǵa bolady. Mahmetǵali Nurǵaliuly 2009-2012 jyldary Bilim jáne ǵylym vitse-ministri qyzmetterin atqarǵanda Qazaqstannyń «Ǵylym týraly», «Bilim týraly», «Nazarbaev ýniversiteti, Nazarbaev intellektýaldyq mektepteri, Nazarbaev qory» týraly zańdardy daiyndap, bilim berý salasynyń jandanyp, damýyna kóp úles qosty.
Jylqy alǵash qazaq dalasynda qolǵa úiretilgenin álem ǵalymdary aldynda belgili arhelog Viktor Zaibert naqty arheologiialyq jádigerlermen dáleldep berdi. Osylaisha elimiz egenmedigin alǵan jyldary jylqy maly alǵash ret Eýropa men Monǵoliiada emes, qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úiretilgenin álem moiyndady. Osydan 6 myń jyl buryn Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵyn mekendegen ejelgi botai taipasynyń qysh qumyralarynan tabylǵan qymyz qaldyqtary jylqyny alǵash qolǵa úiretý qasietti Qazaq jerinde bastaý alǵanyn aiǵaqtai tústi.
Jalpy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «100 jańa esim» jobasyna joǵaryda tizbelep shyqqan ǵalymdardyń qataryna IT salasynyń bilgiri Aleksei Tsehovoidy, ǵylym men memlekettik qyzmettiń qos shylbyryn qatar ustaǵan Jaqsybek Qulekeev pen Salidat Qaiyrbekovany da qosýǵa bolady. Budan basqa «Ulttyq memlekettik ǵylymi-tehnikalyq saraptama ortalyǵy» AQ-y men Thomson Reuters, Springer Natur kompaniialarymen birlesip uiymdastyrǵan sharalarda ǵylymi jumystary joǵary siltemelik kórsetkishke ie bolǵan Ernst Boos, Bolat Jáýtikov, Nikolai Pokrovskii, Áset Baraqbaev, Jumabai Bákenov, Ásiia Ermuhambetova, Irina Irgebaeva, Dinara Birimjanova, Dáýren Ádilbai, Diliara Qaidarova, Aigúl Ábýǵalieva, Erlan Turyspekov synda ǵalymdar otandyq ǵylymnyń damýyna keleli úles qosyp, elimizdiń abyroi-bedelin asqaqtatqanyn aita ketýimiz kerek.
Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan «100 jańa esim» jobasyna ǵylym salasy boiynsha kóptegen ǵalymdardy usynýǵa bolady. Qazaq ǵylymnyń órisin keńeitken ǵalymdarymyz jeterlik. Sondyqtan oi-paiymymyzdy barynsha ekshep, qysqa qaiyrýǵa tyrysqan jaiymyz bar. Árine, bul tizimdi ózge de áriptesterimiz tolyqtyryp, óz oilaryn qosyp jatsa qýana quptaimyz.
Nurlan Jumaqanov,
«UMǴTSO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi jetekshisi
