قازاق دالاسىنىڭ بٸر جارىم عاسىر بۇرىنعى بەينەسٸ

بۇل — بريتان جازۋشىسى نيك فيلدينگتٸڭ الماتىعا ٷشٸنشٸ رەت كەلۋٸ. بۇل جولى ول مۇندا جاعىمدى ميسسييا — وتانداستارى توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ قازاق دالاسىنا 1846-1853 جىلدارى جاساعان ساياحاتى تۋرالى جازعان كٸتابىن تانىستىرۋ ٷشٸن كەلگەن. اتكينسوندار — قازاق جەرٸن ارالاعان العاشقى شەتەلدٸكتەر بولماعانىمەن, ونىڭ شىعىس بٶلٸگٸندە بولىپ, ساياحاتتارىن كٸتاپتارىندا سيپاتتاپ جازعان بٸرٸنشٸ اعىلشىندار.

نيك فيلدينگكە قويىلعان بٸرنەشە سۇراق

ال نيك فيلدينگتٸڭ ٶزٸ 160 جىل بۇرىن وتانداستارى توماس پەن ليۋسي اتكينسون بولعان ورىنداردىڭ بەرٸن ارالاپ شىققان. ولاردىڭ ٸشٸندە زىريان, ٶسكەمەن, زايسان, اياگٶز, قاپال, الاكٶل سيياقتى جەرلەر بار. نيك فيلدينگتٸڭ ايتۋىنشا, ول ورتالىق ازييانى كٶپ ارالاعان جەنە بٸر كٷنٸ توماس پەن ليۋسيدٸڭ ٶتكەن عاسىردا شىققان كٸتاپتارىن كەزدەيسوق ۇشىراتقان. ول «ەكەۋٸ جايلى كٶپشٸلٸك نەلٸكتەن ەشتەڭە بٸلمەيدٸ?» دەگەن ويعا قالعان.

بريتان جازۋشىسى نيك فيلدينگ اتكينسونداردىڭ ساياحات مارشرۋتىن كٶرسەتٸپ تۇر. الماتى, 26 شٸلدە 2016 جىل

نيك فيلدينگ وسىلاي توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ ساياحاتتارىنا قاتىستى تاريحتى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, بەس جىلدان كەيٸن كٸتاپ ەتٸپ شىعارعان, بۇل ەڭبەكتٸ ەندٸ قازاقستاندا دا وقۋعا بولادى. راس, ەزٸرشە وقىرماندار قولىنا اعىلشىن تٸلٸندە عانا شىققان كٸتاپتىڭ ساناۋلى داناسى عانا تيگەن. بٸراق قازٸر ونى قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸنە تەرجٸمالاۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر.

كٸتاپتا رەسەيدٸڭ ازييا بٶلٸگٸ — قازٸرگٸ قازاقستان تەرريتوريياسىنا جاساعان ساياحاتتارى كەزٸندە توماس اتكينسون سالعان يلليۋستراتسييالار كٶپ. ولاردا شىعىس قازاقستاننىڭ تابيعاتى عانا ەمەس, سول زامانداعى قازاقتاردىڭ تۇرمىسى دا بەينەلەنگەن.

تاريحشىلار ورتاسىندا توماس اتكينسون مەن ونىڭ ەيەلٸنٸڭ رەسەيدٸڭ ازييالىق بٶلٸگٸنە جاساعان ساياحاتىنا قاتىستى ەلٸ انىقتالماعان ساۋالدار بار. مىسالى, ونىڭ نەگٸزگٸ ميسسيياسى قانداي بولعان دەگەن سيياقتى. بۇل جايلى پٸكٸرلەر ەر قيلى. «تىڭشى, بارلاۋشى بولعان دەگەن بولجامنان باستاپ سالاتىن سۋرەتتەرٸنە وبەكت, ناتۋرا ٸزدەگەن» دەگەن بولجامعا دەيٸنگٸ پٸكٸرلەر ايتىلادى.

بريتان جازۋشىسى نيك فيلدينگتٸڭ «ۇلى دالانىڭ تٷستٸگٸنە ساپار: توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ 1847–1852 جىلعى شىعىس قازاقستانعا ساپارى» اتتى كٸتابىنىڭ مۇقاباسى. الماتى, 26 شٸلدە 2016 جىل.

توماس اتكينسوننىڭ ٶمٸربايانىن زەرتتەگەن بەس جىلدا بۇل مەسەلەگە قاتىستى ٶز پٸكٸرٸ قالىپتاسقان نيك فيلدينگكە ازاتتىق تٸلشٸسٸ وسى سۇراقتاردى قويدى. نيك فيلدينگتٸڭ پٸكٸرٸنشە, توماس اتكينسون رەسەيگە بٸرٸنشٸ ەيەلٸنەن تۋعان ۇلىنىڭ قازاسىنان (بۇل جاعداي گەرمانييادا بولعان) كەيٸن شالعاي, تۇمسا مەكەن ٸزدەپ اتتانعان.

— مەنٸڭشە, ول مۇندا ەلدەبٸر ارنايى تاپسىرمامەن ەمەس, جانىنا تىنىشتىق ٸزدەپ كەلگەن سيياقتى, — دەيدٸ ول.

اتكينسونداردىڭ رەسەيدٸ ارالاعان ساپارى جايلى كٸتاپتارىنىڭ ورىس تٸلٸندەگٸ تولىق نۇسقاسىنىڭ ەشقاشان شىقپاعانى دا تٷسٸنٸكسٸز.

نيك فيلدينگتٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇعان تاعى بٸر ساياحاتشى – ورىس عالىمى پەتر سەميونوۆ-تيان-شانسكيي ىقپال ەتكەن سيياقتى.

— بٸرەۋدٸڭ ودان سەگٸز جىل ەرتە ساياحات جاساپ قويعانى وعان ۇناماعان. مەنٸڭشە, نەگٸزگٸ سەبەبٸ وسى, — دەيدٸ ول.

توماس اتكينسون ساياحاتتارى تۋرالى كٸتاپتاردى رەسەيلٸك عالىمداردىڭ شىنداپ قابىلداماۋىنا رەسەيدٸڭ بەدەلدٸ ساياحاتشىسى ەرٸ گەوگرافىنىڭ پٸكٸرٸ ىقپال ەتكەنٸ انىق. ٶز كٸتاپتارىنىڭ بٸرٸندە پەتر سەميونوۆ-تيان-شانسكيي «اتكينسون جازعاندارىنىڭ ەشقايسىسىنا سەنۋگە بولمايدى» دەپ جازعان.

ۇمىتىلۋعا شاق قالعان كٸتاپتار

توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ جازبالارى وقىرمانداردىڭ شەكتەۋلٸ ورتاسىنا, كٶبٸنەسە 19-عاسىردىڭ ورتا شەنٸندەگٸ ورتالىق ازييا مەن باتىس سٸبٸر حالىقتارىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن تەرەڭ بٸلگٸسٸ كەلەتٸن جاندارعا عانا تانىس. پوستسوۆەتتٸك كەزەڭدە قازاقستان مەن رەسەيدە بۇل جازبالارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتتى.

الماتىدا «قازاقستان تاريحى XI–XX عاسىرلارداعى باتىس دەرەكتەرٸندە» توپتاماسىمەن توماس پەن ليۋسي اتكينسون كٸتاپتارىنىڭ ورىسشاعا اۋدارىلعان كٶلەمدٸ ٷزٸندٸلەرٸنٸڭ جەكە تومى ٷش مىڭ تيراجبەن 2006 جىلى جارىق كٶردٸ («سانات» باسپاسى). ال كەيٸنگٸ كەزدە بارناۋىلدا اتكينسوندار ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزٸنەن بارناۋىلدىق كەزەڭٸن زەرتتەۋمەن اينالىسقان ناتاليا ۆولكوۆا جاساعان ليۋسي اتكينسوننىڭ كٸتابى تاراۋلارىنىڭ جاڭا اۋدارمالارى شىقتى.

بۇل سۋرەتتە ليۋسي اتكينسوننىڭ قازاق ەيەلدەرمەن شاي ٸشٸپ وتىرعانى بەينەلەنگەن.

اتكينسوندار ٶز كٸتاپتارىندا قازاق قوعامىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن, قازاقتاردىڭ مٸنەز-قۇلقى مەن تۇرمىسىن سيپاتتاۋعا كٶپ كٶڭٸل بٶلگەن. مىسالى, توماس اتكينسون ەيەلٸ ەكەۋٸنە ەڭگٸمەلەسۋدٸڭ سەتٸ تٷسكەن قازاقتىڭ بٸرنەشە سۇلتانىنىڭ سيپاتتاماسىن بەرگەن. بۇلان سۇلتاندى ول «ەڭ وقىمىستى ەرٸ دارىندى قازاق» رەتٸندە, بەك سۇلتاندى «ەڭ دەنەلٸ ەرٸ ەڭ باي دالا قازاعى» رەتٸندە سيپاتتاعان. ال سٷيٸك سۇلتاندى اتكينسون «بارىمتادان 80 جاسىندا دا قالماعان دالا قاراقشىسى مەن باۋكەسپەسٸ» رەتٸندە سيپتاتتايدى.

توماس اتكينسون تاريحتا قازاق سۇلتاندارىنىڭ پورترەتتەرٸن دە قالدىرعان. بٸراق سٷيٸك سۇلتان وعان بارىمتا كەزٸندە بالتا تيٸپ, زاقىمدانعان مۇرنىن تٷزۋ ەتٸپ سالۋدى ٶتٸنگەن. سۇلتان ورىس يمپەراتورى مۇرنىنا قاراپ, قاراقشىلىقپەن اينالىساتىنىن بٸلٸپ قويادى دەپ قورىققان. سٷيٸك سۇلتان پورترەتتە ٷستٸنە القىزىل تٷستٸ شاپان كيٸپ, ٶڭٸرٸنە بٸرٸنشٸ الەكساندر جٸبەرگەن التىن مەدالدٸ تاعىپ, قىلىشىن اسىنىپ وتىرعان كٷيٸندە بەينەلەنگەن.

توماس اتكينسوننىڭ ساقتالىپ قالعان جالعىز سۋرەتٸ سلايدتان كٶرسەتٸلدٸ.

اتكينسوننىڭ قازاق قوعامىن سيپاتتاعان جازبالارىن قازٸرگٸ تاريحشىلار ەر قيلى باعالايدى. توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ كٸتاپتارىنان الىنعان ٷزٸندٸلەردٸ قۇراستىرعان الماتىلىق يرينا ەروفەەۆا «اۆتورلارعا قازاق حالقىنا دەگەن اق پەيٸلٸ مەن تٸلەكتەستٸك ەرٸ ونىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنە دەگەن ريياسىز قىزىعۋشىلىق تەن» دەپ جازادى.

ال رەسەيلٸك تاريحشى ە.ا.چۋپاحينا ەلگٸ جازبالاردى سەل ٶزگەشە باعالاپ, «كٶشپەندٸ قازاقتاردىڭ تۇرمىسىن, ولاردىڭ تابيعاتقا ەتەنە جاقىندىعىن ول رومانتيكا دەپ سيپاتتاتاۋعا بەيٸم… ەرينە, ليۋسي الاتاۋدىڭ ەسەمدٸگٸنە تەنتٸ بولعان, بٸراق «ٶركەنيەت ادامى» ٶمٸرٸمەن سالىستىرعاندا, كٶشپەندٸلەردٸڭ ٶمٸرٸ وعان مەنسٸز ەرٸ تٷككە تۇرعىسىز كٶرٸنەدٸ» (زاپيسكي ليۋسي اتكينسون و سيبيري, نوۆوسيبيرسك, 2012 ) دەپ جازادى.

باباسىنىڭ تۋعان جەرٸندە

قازٸر نيك فيلدينگتٸڭ جانىندا توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ 1848 جىلدىڭ قاراشاسىندا جوڭعار الاتاۋى باۋرايىندا دٷنيەگە كەلگەن جالعىز ۇلدارىنىڭ 10 ۇرپاعى ەرٸپ جٷر. بۇل كەزگە قاراي ەرلٸ-زايىپتى اتكينسوندار ورىستىڭ قاپال ەسكەري بەكٸنٸسٸنە (قازٸرگٸ الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنداعى قاپال اۋىلى) جەتٸپ العان. ەكە-شەشەسٸ بالاعا ەۋروپالىقتارعا توسىنداۋ ەستٸلەتٸن نىسپى – الاتاۋ-تامشىبۇلاق دەگەن قوس ات قويعان. ونىڭ العاشقىسى تاۋ سٸلەمٸ قۇرمەتٸنە, ەكٸنشٸسٸ قاپالداعى تامشىبۇلاق باستاۋىنىڭ قۇرمەتٸنە بەرٸلگەن.

توماس پەن ليۋسي اتكينسونداردىڭ قازاقستانعا كەلگەن ۇرپاقتارى. الماتى, 26 شٸلدە 2016 جىل

نيك فيلدينگتٸڭ بولجامىنشا, سەبي تامشىبۇلاققا شومىلدىرۋدىڭ ارقاسىندا تٸرٸ قالعان. مەرزٸمٸنەن ەرتە تۋسا دا, الاتاۋ-تامشىبۇلاق قانا تٸرٸ قالىپ, سول جىلعى قىستا تۋعان ٶزگە سەبيلەردٸڭ بەرٸ شەتٸنەپ كەتكەن. ليۋسيدٸڭ بارناۋىلدىق تانىستارىنىڭ بٸرٸ بالانىڭ ەسٸمٸنە قاتىستى بەلگٸلٸ ماقالدى «تىشقاندى تاۋ ەمەس, تاۋدى تىشقان تۋعان» دەپ ەزٸلدەگەن. اتكينسونداردىڭ ساياحاتى كەزٸندە ەرٸپ جٷرگەن ٷلكەن يتتٸ دە «الاتاۋ» دەپ اتاعان. اعىلشىن ساياحاتشىلارنىڭ ٷنەمٸ جانىندا بولعان كازاكتاردىڭ بٸرٸ يتتٸ «الاتاۋ», ال بالانى «الاتاۋ مىرزا» دەپ اتاعان.

ەكە-شەشٸسٸنٸڭ ساياحاتى كەزٸندە الاتاۋ-تامشىبۇلاق ەسەيٸپ, تالاي قيىندىعىن بٸرگە تارتقان. ليۋسي اتكينسوننىڭ كٸتابىندا قازاقتاردىڭ بالانى قالاي جاقسى كٶرگەنٸ ايتىلادى.

«ونىڭ بارتەرگە ايىرباستالىپ كەتە بەرەتٸن قىز ەمەس, ۇل بالا بولعانى قانداي باقىت! ماعان بايعۇس ەيەلدەردەن ٶزگە ەشكٸم مويىن بۇرىپ قارامايدى. بٸراق ۇل بالانىڭ جٶنٸ بٶلەك. سۇلتاندار «بٸزدٸڭ تەرريتورييادا تۋىپ, بٸزدٸڭ قويىمىز بەن جابايى جانۋارلاردىڭ ەتٸمەن قورەكتەنگەن, اتىمىزعا مٸنگەن بالا, ەسٸمٸ دە بٸزدٸكٸ, سوندىقتان ۇلى كٶسەم بولۋ ٷشٸن ەلدە قالدىرۋعا تيٸسسٸڭدەر» دەپ مەلٸمدەپ, ونى الىپ قالعىسى كەلدٸ. سۇلتانداردىڭ بٸرٸ بالانى قالدىرسا, بٸر ٷيٸر جىلقى مەن نٶكەر قوسىپ بەرۋگە ۋەدە ەتكەن.

قازاقتار الاتاۋ-تامشىبۇلاققا جٸبەك ماتا, شاپان تٸگۋگە ارنالعان ماتا كەسٸندٸلەرٸ, تولىپ جاتقان قوزى-لاق سيياقتى سىيلىقتار بەرٸپ, شەشەسٸ ولاردى «عاجاپ تارتۋلار» دەپ اتاعان.

نيك فيلدينگتٸڭ ايتۋىنشا, الاتاۋ-تامشىبۇلاق ەسەيگەن سوڭ گاۆايي ارالىنا كەتٸپ, سول جاقتا جوعارى بٸلٸم سالاسىندا جۇمىس ٸستەپ, ٷلكەن بەدەلگە يە بولعان. توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ پلانەتانىڭ ەر تٷكپٸرٸندە — فلوريدا, گاۆايي, جاڭا زەلاندييا جەنە ۇلىبريتانييادا تۇراتىن ۇرپاقتارى ەندٸ بابالارىنىڭ بٸرٸ دٷنيەگە كەلٸپ, كٸندٸك قانى تامعان جەرلەردٸ كٶرمەك. ولار الماتىدان كەيٸن قاپالعا — جەرگٸلٸكتٸ حالىق قاسيەتتٸ باستاۋ سانايتىن تامشىبۇلاققا بارماق.