
كەي بٸر عىلىمي ەڭبەكتەردەگٸ «موڭعول» جەنە «تاتار» اتاۋى - جالپىلاما اتاۋلار جەنە ولار - اۆتور تۇرعىسىنان كەتكەن قاتەلٸكتەر.
ٶز ۋاقىتىندا ەۋروپالىق ساياحاتشىلار, جىلناماشىلار جەنە عالىمدار ازييانىڭ شىعىس جۇرتىن, ەسٸرەسە, ورتالىق ازييا ەلدەرٸن, ولاردىڭ ۇلتىنا قاراماي, "تاتارلار نەمەسە موڭعولدار" دەپ بٸرنەشە عاسىر بويى جازىپ كەلدٸ. سونداي-اق, جازىپ قالدىرعان عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە دە اتاۋلار وسىلاي قاتە كٷيٸندە كەتە بەرگەن. تەك كەيٸنگٸ جىلدارى عانا بٸراز عالىم مەن جازۋشى اق پەن قارانى ايىرعانداي, ەر ۇلتتىڭ تاريحىن, دەستٷرٸن ارنايى كەلٸپ جٷرٸپ زەرتتەپ, زەردەلەپ, كەزٸندەگٸ تاريحتا كەتكەن قاتەلٸكتەردٸ تٷزەتە باستادى.
سونداي ەۋروپالىق عالىمنىڭ بٸرەۋٸ اعىلشىندىق حيلدا حۋكحەم ەدٸ.
...رياد فورمۋليروۆوك اۆتورا موجەت ۆىزۆات نەدوۋمەنيە تسەنترالنو ازياتسكوگو چيتاتەليا. ۆ چاستنوستي, ح. حۋكحەم نازىۆاەت تيمۋرا «تاتارينوم», ەگو نارود «تاتارامي», ەگو ۆويسكو «تاتارسكيمي», ينوگدا «مونگولامي», توگدا كاك سوۆەرشەننو وچەۆيدنو, چتو رەچ يدەت و تيۋركاح – كيپچاكاح. سكورەە ۆسەگو, ەتو دان تراديتسيي, سلوجيۆشەيسيا ۆ زاپادنوي ليتەراتۋرە, گدە يزداۆنا ۋستانوۆيلوس نازىۆات ۆسە نارودى تسەنترالنوي ازيي ودنيم يمەنەم – تاتارى يلي مونگولى. ناچيناەتسيا ەتا تراديتسييا س ماركو پولو, ۆەنەتسيانسكوگو كۋپتسا, كوتوروي ۆ سەرەدينە XIII ۆەكا سوۆەرشيل پۋتەشەستۆيە ۆ كيتاي ي تسەنترالنۋيۋ ازييۋ. ون دال ۆسەم نارودام, جيۆۋششيم نا دالنەم ۆوستوكە, سيبيري ي تسەنترالنوي ازيي, ودنو كوللەكتيۆنوە نازۆانيە «تاتار» يلي جە «مونگول». تيۋركي ۋ نەگو ستالي تاتارامي ي مونگولامي, حوتيا ون ي زامەتيل, چتو گراموتا حۋبيلايا (شىڭعىس حاننىڭ بالاسى قۇبىلاي) , پەرۆوگو يمپەراتورا كيتايا (وبەدەنيتەل), ناپيسانا نا تيۋركسكوم يازىكە. چينگيسحانا ون نازۆال «تسارەم ۆسەح تاتار», ا حۋبيلايا ون وكرەستيل «شەستىم ۆەليكيم گوسۋدارەم ۆسەح تاتار» (ماركو پولو «كنيگا ماركو پولو و رازنووبرازيي ميرا» , زاپيساننايا پيزانتسەم رۋستيكانو ۆ 1298 گ.).
سام ماركو پولو بىل ۆۆەدەن ۆ زابلۋجدەنيە تەم, چتو ۋ تاتار ي مونگول نە بىلو سلوۆو «تيۋرك» ي ۆسەح تيۋروك وني نازىۆالي تاتارامي, ينوگدا مونگولامي, يح پلەمەنا - تاتارا - مونگولسكيمي, ا يازىك يح - تاتارسكيم. ەتۋ جە وشيبكۋ پوۆتوريالي ي منوگيە ازياتسكيە ي ەۆروپەيسكيە اۆتورى.
قۇرمەتتٸ وقىرماندارىم! ٶزدەرٸڭٸز بايقاپ وتىرعان شىعارسىزدار, قاتەلٸكتٸڭ كٸمنەن باستالعاندىعىن. تٷركٸلەردٸ سول زامانداردا بٸر-اق سٶزبەن, «موڭعولدار» نەمەسە «تاتارلار» دەپ جالپىلاما تٷردە جازىپ كەتكەن. بەرٸلگەن وقيعالار دۇرىس, بٸراق ۇلتتاردىڭ اتاۋىنان ٷلكەن قاتەلٸكتەر كەتكەن. ولار ٶزگە قۇرلىقتىڭ جەنە ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ بولعاندىقتان, جازعان ەڭبەكتەرٸندە وسىلايشا قاتەلٸككە ۇرىنعان. وسىعان قاراپ, ەشقانداي زەردەگە سالماي, ساراپتاماي, ٸزدەنبەي, ٷڭٸلمەي, كەيٸنگٸ كەيبٸر عالىمدارىمىز بەن جازۋشىلارىمىز ەلٸ كٷنگە دەيٸن قالىڭ وقىرماندى شاتاستىرۋمەن جەنە اداستىرۋمەن كەلەدٸ. سوندىقتان الداعى كەزەڭدە بەرٸن ٶزٸنٸڭ اتىمەن اتاعانىمىز دۇرىس-اۋ دەيمٸن. بۇل - قازٸرگٸ بيلٸكتە جٷرگەن بٸزدٸڭ اعايىندارىمىزعا دا جەنە زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنە دە قۇلاققاعىس.
سونىمەن, ەرٸ قاراي كەتتٸك...
.. ۆ XVI ۆەكە زاپادنىە يستوريكي ناچالي يمەنوۆات تاتارامي ۆسە ۆوستوچنىە نارودى, ناسەلياۆشيە تەرريتورييۋ وت ۆولگي دو كيتايا ي وت تيبەتا دو لەدوۆيتوگو وكەانا, سووتۆەتستۆەننو نازىۆايا ي تيۋركسكيي يازىك, ا تاك جە درۋگيە يازىكي ەتوگو رەگيونا تاتارسكيمي. پريچەم ي رۋسسكيح وتوجدەستۆليالي س تاتارامي, ا موسكوۆكوە كنياجەستۆو نازىۆالي «تاتاريەي», پوسكولكۋ ۆ سۆوە ۆرەميا رۋسسكيە بىلي پوددانىمي زولوتوي وردى.
ك تاتارام ي مونگولام ستالي وتنوسيت نە تولكو پرەدستاۆيتەلەي رازليچنىح تيۋركسكيح نارودوۆ, نو ي ۆسەح مۋسۋلمان. تاك پرويزوشلو س بۋلگارامي, درەۆنيمي جيتەليامي سرەدنەگو پوۆولجيا, كوتورىە بىلي پرەۆراششەنى ۆ سوۆەرشەننو نوۆىي ەتنوس, ۆ تاتار ي نازۆانيە ەتو سوحرانيلوس دو سيح پور, نەسموتريا نا ەگو يستوريچەسكۋيۋ نەلەپوست.
رەشيتەلنىي پوۆوروت ۆ ستورونۋ بولەە ناۋچنوگو پودحودا ك ەتومۋ تەرمينۋ ناچيناەتسيا س ۆەليكوگو نەمەتسكوگو ۋچەنوگو ا.گۋمبولدتا.
وگرومنوە زناچەنيە ۆ يسسلەدوۆانيي يستوريي تيۋركوۆ يمەلي رابوتى روسسييسكوگو ۆوستوكوۆەدا ي.بيچۋرينا. فاكتيچەسكي س نەگو ناچيناەتسيا ناستوياششەە ناۋچنوە يسسلەدوۆانيە تيۋركسكيح نارودوۆ, ي ۆو منوگوم ەگو ترۋدى وپرەدەليلي ستانوۆلەنيە ۆ XI – X ۆەكاح وتدەلنوي ناۋكي پو تيۋركام, نازۆاننوي تيۋركولوگيەي.
ترۋدامي ا.ۆامبەري, ۆ. بارتولدا, م. ا. بەللا ي در.تيۋركولوگييا بىلا پودنياتا نا ۆىسوكيي ناۋچنىي ۋروۆەن ي ستالا ۆاجنەيشەي ناۋچنوي ديستسيپلينوي, ۆ كوتوروي بىلي سكونتسەنتريروۆانى يستورييا, فيلولوگييا, ليتەراتۋروۆەدەنيە ي ۆوستوكوۆەدەنيە. بىل سوبران وگرومنىم فاكتيچەسكيي ماتەريال, وپۋبليكوۆانى يستوچنيكي, كوتورىە شيروكو راسكرىۆالي پرەكراسنىي مير يستوريي تيۋركوۆ.
قوسىپ ايتارىمىز...
...ۆدوباۆوك, ۆ پوسلەدنيە گودى ۆسە يسسلەدوۆاتەلي ەۆروپى ي روسسيي ۆ سۆويح ناۋچنىح رابوتاح, نازۆالي ۆسە سۆويمي يمەنامي, چينگيسحانا ي ەگو سىنوۆەي, ا تاك جە تيمۋرا نازۆالي «تيۋركامي».
وسى جازىلعانداردى ەردايىم ەستەرٸڭٸزدە ۇستاڭىزدار! شىڭعىس حاندى «موڭعول» نەمەسە, ەمٸر تەمٸردٸ «تاتار» دەۋ ٶتە ۇيات نەرسە. ول بٸلٸمنٸڭ تايازدىعى مەن ساۋاتتىڭ شامالى ەكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ تۇرادى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ