قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى قاسىم امانجولوۆ 1948 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا «حالىقتار كٶسەمٸ» ستاليننگە حات جازىپتى. ورىسشا جازعان. قازاقشا ماعىناسى بىلاي:
«قىمباتتى, بٸزدٸڭ سٷيٸكتٸ يوسيف ۆيسساريونوۆيچ!
وسىدان بٸر جىل بۇرىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸنٸڭ رەداكتسيياسىندا مەن «ستالين تۋرالى پوەما» اتالاتىن داستانىمدى وقىدىم. شىعارمانىڭ سەتتٸ شىعۋى بٷكٸل قازاق ەدەبيەتٸ قوعامداستىعىن قاتتى قۋانتتى. وداقتىق «كۋلتۋرا ي جيزن», «ليتەراتۋرنايا گازەتا» باسىلىمدارى دا وسىنداي پٸكٸرلەرٸن جارييالاعان. الايدا وسىنىڭ بٸرٸنە دە قاراماستان, اتالعان تولعاۋدىڭ ورىس تٸلٸنە اۋدارىلۋى بىلاي تۇرسىن, تٷپنۇسقاسى دا باسىلعان جوق.
ماقتايدى دا جارييالامايدى! ونىڭ سەبەبٸ, پوەما ستالين جولداس تۋرالى بولعاندىقتان, بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك بولشەۆيكتەر پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ رۇقساتى كەرەك كٶرٸنەدٸ.
سول ماقساتپەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى جولداس مۇقانوۆ 1947 جىلدىڭ جازىندا تۋىندىنى مەسكەۋگە الا كەتٸپ, ورالعان بويدا ونى ۆكپ (ب) ورتالىق كوميتەتٸنە, جولداس ەگوليننٸڭ قولىنا تابىستاعانىن ايتتى. ال 1947 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە كسرو جازۋشىلار وداعى قىزمەتكەرلەرٸ ارقىلى مەنٸڭ سۇراتۋىما ەگولين جولداس ونداي پوەمانى كٶرمەگەنٸن جەتكٸزدٸ. مۇقانوۆ جولداس بولسا ٶزٸنٸڭ مەسكەۋگە جاساعان قىسقى ساپارىنان كەيٸن ماعان ەگولين جولداستىڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى تۋىندىنى تابا الماعانىن ايتىپ كەلدٸ.
قىمباتتى يوسيف ۆيسساريونوۆيچ!
ٶز تاراپىمنان ٶرەسكەلدەۋ بولسا دا, مەن سٸزگە تۋىندىمنىڭ جولما-جول اۋدارماسىن جولداۋدى جٶن كٶردٸم. بۇل, ەرينە, تٷپنۇسقانىڭ كٶركەم ارتىقشىلىقتارىن جەتكٸزە المايتىن ماعىنالىق قانا قوتارماسى. قازاق ەدەبي قاۋىمىنىڭ تاراپىنان قانشالىقتى جوعارى باعاسىن السا دا, مەن ادامزات ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ ۇلى كٶسەمٸنٸڭ عاجايىپ بەينەسٸن كەرەمەت دەڭگەيدە كەستەلەي الدىم دەپ ويلامايمىن. دەگەنمەن, مەنٸڭ پوەمام جولداس ستالين تۋرالى اقىنداردىڭ بارلىق بۋىندارى جازىپ جاتقان, جازىلا دا بەرەتٸن مىڭداعان شىعارمالاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸ انىق.
قىمباتتى, يوسيف ۆيسساريونوۆيچ!
سٸزدەن ازداعان ۋاقىتىڭىزدى بٶلٸپ مەنٸڭ پوەمامدى جولما-جول اۋدارماسىنان بولسىن وقىپ شىعۋىڭىزدى ٶتٸنەمٸن!
اقىن قاسىم امانجولوۆ, سەۋٸردٸڭ جەتٸسٸ. 1948 جىل, قازاقستان جازۋشىلار وداعى».
حات ويعا قالدىردى. «ٶلەڭٸ ٶرتكە تيگەن داۋىلداي» ٶر قاسىمنىڭ ٶلٸم الدىندا دا باس يمەگەنٸ بەلگٸلٸ. «بەرسەڭ بەر, بەرمەسەڭ عوي باسپاناڭدى» دەپ الاپات سوعىس ٶرتٸنەن كەلگەننەن كەيٸن بالا-شاعاسىمەن تۇرمىس تاقسىرەتٸن قانشاما تارتىپ جٷرگەندە دە ەشكٸمگە جاعىنعان دا, شاعىنعان دا ەمەس. ال, جان-جٷرەگٸن جارىپ شىققان ٶلەڭٸنٸڭ جەردە قالماۋى جولىندا شىرىلداپ, تٸكەلەي سوناۋ ەڭ بيٸكتە وتىرعان كٶسەمنٸڭ ٶزٸنەن اراشا سۇرايدى. تۋىندىسى بولسا سول ستاليننٸڭ ٶزٸ تۋرالى! بۇل قالاي سوندا?
حالىقتار كٶسەمٸ ٶزٸنە جازىلعان ودانى بٸردەن قۇراق ۇشىپ قابىلداي كەتەدٸ, دەرەۋ ونى جارييالاتۋ تۋرالى تيٸستٸ ورىنعا بۇيرىق بەرەدٸ, وسىناۋ جاقسى نيەتكە كەدەرگٸ جاساعان ادامداردىڭ سازايىن تارتقىزادى دەپ ويلاعان با?
كٸم بٸلسٸن.
ەيتەۋٸر, تەكاپپار مٸنەزدٸ اقىننىڭ جەبٸر كٶرٸپ اتاسىنا شاعىنعان بالاداي تٶتەسٸنەن باس حاتشىعا جٷگٸنۋٸ تاڭىرقاتادى. الىپ ۇشقان اقىن كٶڭٸلدٸڭ اڭعىرتتىعى ما? ەلدە وسىلايشا «ايدى اسپاننان بٸر شىعارىپ», ماڭايىندا جٷرگەن باقتالاستارىن تەۋبەسٸنە تٷسٸرٸپ الۋدى كٶزدەدٸ مە?
جوق ەلدە, جەكە باسقا ەسسٸز تابىنۋدىڭ ەسەرٸ مە ەكەن?
سولاي شىعار, تەگٸندە. اقىن دا سول تۇستارداعى كٶپشٸلٸك زامانداستارى سەكٸلدٸ ەلدەبٸر قۇدٸرەتتٸ كٷشكە سەنگەندەي ۇلى جەڭٸسكە جەتكٸزٸپ, حالقىنىڭ شەكسٸز قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن يوسيف ۆيسساريونوۆيچكە شٷبەسٸز سەنٸم ارتادى. ٶزدەرٸ ويلاپ تاپقان جٷيەگە قۇربان بولىپ كەتٸپ جاتسا دا, كومپارتييا مەن ونىڭ جەتەكشٸلەرٸنە دەگەن ادالدىقتان جازباعان كٶپتەگەن قىزىلسۇڭقار بولشەۆيك اعالارىنداي, تٸپتٸ, سولاردىڭ اجالىنا تٸكەلەي سەبەپكەر ستاليندٸ پٸر تۇتادى.
بٸر سەبەپتەن, اقيىق اقىننىڭ حالىقتار كٶسەمٸنە دەگەن شەكسٸز سەنٸمٸنە اسا تاڭدانۋدىڭ جٶنٸ جوق. رەتٸ كەلگەندە ايتا كەتەيٸك, ستاليننٸڭ ەۋەلدەن قابٸلەتتٸ جۋرناليست, دارىندى ەدەبيەتشٸ ەكەنٸن كٶپشٸلٸك جۇرتتىڭ بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. ستاليننٸڭ سوناۋ ۇلى تٶڭكەرٸس جىلدارى مەن كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ جاڭادا ورنىعا باستاعان كەزدەرٸندەگٸ ماقالالارىن وقىعان ادام اۆتوردىڭ جوعارى كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن, تەرەڭ بٸلٸمپازدىعىن اڭدار ەدٸ. ونى ٶزٸن ەدەبيەتشٸمٸن دەپ ەسەپتەيتٸن لەنينمەن تابىستىرىپ جٷرگەن دە وسى قىرى ەكەنٸنە داۋ جوق. «جازۋشى – ادام جانىنىڭ ينجەنەرٸ» دەگەن سٶزدٸڭ يەسٸ دە وسى يوسيف ۆيسساريونوۆيچ ەدٸ. مٸنە, قاسىم امانجولوۆتىڭ سونداي ادامعا «ازداعان ۋاقىتىڭىزدى بٶلٸپ مەنٸڭ پوەمامدى جولما-جول اۋدارماسىنان بولسىن وقىپ شىعۋىڭىزدى ٶتٸنەمٸن!» دەۋٸ دە كٶسەمنٸڭ ەلگٸندەي قاسيەتٸنەن حاباردارلىعىنان شىعار.
ودان سوڭ ەلدەبٸر از ۇلتتاردىڭ تٸلٸندە جازىلعان پوەمانى وقۋىنا تٸكەلەي مەملەكەت باسشىسىنا تٸلەك بٸلدٸرۋگە تاڭداي قاعا قويماۋدىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ – ستاليننٸڭ اقىن-جازۋشىلار مەن ٶنەر قايراتكەرلەرٸن جيٸ قابىلداپ تۇرعانى مەلٸم. مەسەلەن, سەبيت مۇقانوۆ ستالينمەن جٷزبە-جٷز كەزدەسٸپ, وعان ٶزٸنٸڭ ارىز-شاعىمىن جەتكٸزٸپ, كٶسەم قولىنان «ەپوحا» تەمەكٸسٸ مەن بٸر قوراپ سٸرٸڭكە العانىن ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ «ٶمٸر مەكتەبٸ» مەمۋارىندا جازعانى بەلگٸلٸ…
اقىرى اتالعان پوەمانىڭ تاعدىرى نە بولدى ەكەن? ستالين جولداس سول تۇستاردا ٶزٸ تۋرالى جازىلىپ جاتقان مىڭداعان تۋىندىلاردىڭ بٸرٸن وقىدى ما, وقىمادى ما, بەلگٸسٸز.
وسىناۋ اتى شۋلى دٷنيەنٸڭ كٶركەمدٸك دەڭگەيٸ قاي دەرەجەدە, كٶلەمٸ قانداي ەكەن دەپ تە ەلەگزيسٸڭ.
كەيٸنٸرەك اكادەميك سەرٸك قيراباەۆپەن حابارلاسىپ بٸلگەنٸمٸزدەي, اتالعان پوەما 1948 جىلى قاسىم امانجولوۆتىڭ «داۋىل» جيناعىنا «بٸزدٸڭ داستان» دەگەن اتپەن ەنگەن كٶرٸنەدٸ. بەلگٸلٸ سىنشى اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, شىعارمانىڭ كٶركەمدٸك دەڭگەيٸ بيٸك. راسىندا دا, اقىن شوقتىقتى تۋىندىعا بار ٶنەرٸن سالعانداي.
ەرينە, ستالين قايتىس بولىپ سوكپ-نىڭ اتى شۋلى جيىرماسىنشى سەزٸنەن كەيٸن, ياعني حرۋششەۆتٸڭ «جىلىمىعىنان» سوڭ اتالعان شىعارمانىڭ قاسىم امانجولوۆ ەڭبەكتەرٸ قاتارىنان الىنىپ تاستالعانى ٶز-ٶزٸنەن تٷسٸنٸكتٸ. تٸپتٸ, سونداي تىرناقشا ٸشٸندەگٸ «كەرٸتارتپا » پوەما جازعانى ٷشٸن اقىندى تابالاعان ادامداردىڭ دا تابىلۋى كەدٸك.
وسىدان كەيٸن كٶپ ۇزاماي, ياعني, 1955 جىلى قاسىم امانجولوۆتىڭ ٶزٸ دە و دٷنيەگە كٶشٸپ, «ەكٸنشٸ ٶمٸرٸن» باستاپ كەتكەن ەدٸ.
حات قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتىنان الىندى. (قور 9142, تٸركەۋ-1, ٸس-132).
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
