Qazaqtyń ataqty aqyny Qasym Amanjolov 1948 jyldyń sáýir aiynda «halyqtar kósemi» Stalinnge hat jazypty. Oryssha jazǵan. Qazaqsha maǵynasy bylai:
«Qymbatty, bizdiń súiikti Iosif Vissarionovich!
Osydan bir jyl buryn Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men respýblikalyq «Sotsialistik Qazaqstan» gazetiniń redaktsiiasynda men «Stalin týraly poema» atalatyn dastanymdy oqydym. Shyǵarmanyń sátti shyǵýy búkil Qazaq ádebieti qoǵamdastyǵyn qatty qýantty. Odaqtyq «Kýltýra i jizn», «Literatýrnaia gazeta» basylymdary da osyndai pikirlerin jariialaǵan. Alaida osynyń birine de qaramastan, atalǵan tolǵaýdyń orys tiline aýdarylýy bylai tursyn, túpnusqasy da basylǵan joq.
Maqtaidy da jariialamaidy! Onyń sebebi, poema Stalin joldas týraly bolǵandyqtan, Búkilodaqtyq Kommýnistik bolshevikter partiiasy Ortalyq Komitetiniń ruqsaty kerek kórinedi.
Sol maqsatpen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy joldas Muqanov 1947 jyldyń jazynda týyndyny Máskeýge ala ketip, oralǵan boida ony VKP (b) Ortalyq Komitetine, joldas Egolinniń qolyna tabystaǵanyn aitty. Al 1947 jyldyń qyrkúieginde KSRO Jazýshylar odaǵy qyzmetkerleri arqyly meniń suratýyma Egolin joldas ondai poemany kórmegenin jetkizdi. Muqanov joldas bolsa óziniń Máskeýge jasaǵan qysqy saparynan keiin maǵan Egolin joldastyń basqa jumysqa aýysýyna bailanysty týyndyny taba almaǵanyn aityp keldi.
Qymbatty Iosif Vissarionovich!
Óz tarapymnan óreskeldeý bolsa da, men Sizge týyndymnyń jolma-jol aýdarmasyn joldaýdy jón kórdim. Bul, árine, túpnusqanyń kórkem artyqshylyqtaryn jetkize almaityn maǵynalyq qana qotarmasy. Qazaq ádebi qaýymynyń tarapynan qanshalyqty joǵary baǵasyn alsa da, men adamzat eńbekshileriniń uly kóseminiń ǵajaiyp beinesin keremet deńgeide kestelei aldym dep oilamaimyn. Degenmen, meniń poemam joldas Stalin týraly aqyndardyń barlyq býyndary jazyp jatqan, jazyla da beretin myńdaǵan shyǵarmalardyń biri ekeni anyq.
Qymbatty, Iosif Vissarionovich!
Sizden azdaǵan ýaqytyńyzdy bólip meniń poemamdy jolma-jol aýdarmasynan bolsyn oqyp shyǵýyńyzdy ótinemin!
Aqyn Qasym Amanjolov, sáýirdiń jetisi. 1948 jyl, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy».
Hat oiǵa qaldyrdy. «Óleńi órtke tigen daýyldai» ór Qasymnyń ólim aldynda da bas imegeni belgili. «Berseń ber, bermeseń ǵoi baspanańdy» dep alapat soǵys órtinen kelgennen keiin bala-shaǵasymen turmys taqsyretin qanshama tartyp júrgende de eshkimge jaǵynǵan da, shaǵynǵan da emes. Al, jan-júregin jaryp shyqqan óleńiniń jerde qalmaýy jolynda shyryldap, tikelei sonaý eń biikte otyrǵan kósemniń ózinen arasha suraidy. Týyndysy bolsa sol Stalinniń ózi týraly! Bul qalai sonda?
Halyqtar kósemi ózine jazylǵan odany birden quraq ushyp qabyldai ketedi, dereý ony jariialatý týraly tiisti orynǵa buiryq beredi, osynaý jaqsy nietke kedergi jasaǵan adamdardyń sazaiyn tartqyzady dep oilaǵan ba?
Kim bilsin.
Áiteýir, tákappar minezdi aqynnyń jábir kórip atasyna shaǵynǵan baladai tótesinen Bas hatshyǵa júginýi tańyrqatady. Alyp ushqan aqyn kóńildiń ańǵyrttyǵy ma? Álde osylaisha «Aidy aspannan bir shyǵaryp», mańaiynda júrgen baqtalastaryn táýbesine túsirip alýdy kózdedi me?
Joq álde, jeke basqa essiz tabynýdyń áseri me eken?
Solai shyǵar, teginde. Aqyn da sol tustardaǵy kópshilik zamandastary sekildi áldebir qudiretti kúshke sengendei Uly jeńiske jetkizip, halqynyń sheksiz qurmetine bólengen Iosif Vissarionovichke shúbásiz senim artady. Ózderi oilap tapqan júiege qurban bolyp ketip jatsa da, Kompartiia men onyń jetekshilerine degen adaldyqtan jazbaǵan kóptegen qyzylsuńqar bolshevik aǵalaryndai, tipti, solardyń ajalyna tikelei sebepker Stalindi pir tutady.
Bir sebepten, aqiyq aqynnyń halyqtar kósemine degen sheksiz senimine asa tańdanýdyń jóni joq. Reti kelgende aita keteiik, Stalinniń áýelden qabiletti jýrnalist, daryndy ádebietshi ekenin kópshilik jurttyń bile bermeýi múmkin. Stalinniń sonaý Uly tóńkeris jyldary men Keńes ókimetiniń jańada ornyǵa bastaǵan kezderindegi maqalalaryn oqyǵan adam avtordyń joǵary kásibi biliktiligin, tereń bilimpazdyǵyn ańdar edi. Ony ózin ádebietshimin dep esepteitin Leninmen tabystyryp júrgen de osy qyry ekenine daý joq. «Jazýshy – adam janynyń injeneri» degen sózdiń iesi de osy Iosif Vissarionovich edi. Mine, Qasym Amanjolovtyń sondai adamǵa «azdaǵan ýaqytyńyzdy bólip meniń poemamdy jolma-jol aýdarmasynan bolsyn oqyp shyǵýyńyzdy ótinemin!» deýi de kósemniń álgindei qasietinen habardarlyǵynan shyǵar.
Odan soń áldebir az ulttardyń tilinde jazylǵan poemany oqýyna tikelei memleket basshysyna tilek bildirýge tańdai qaǵa qoimaýdyń taǵy bir sebebi – Stalinniń aqyn-jazýshylar men óner qairatkerlerin jii qabyldap turǵany málim. Máselen, Sábit Muqanov Stalinmen júzbe-júz kezdesip, oǵan óziniń aryz-shaǵymyn jetkizip, kósem qolynan «Epoha» temekisi men bir qorap sirińke alǵanyn óziniń áigili «Ómir mektebi» memýarynda jazǵany belgili…
Aqyry atalǵan poemanyń taǵdyry ne boldy eken? Stalin joldas sol tustarda ózi týraly jazylyp jatqan myńdaǵan týyndylardyń birin oqydy ma, oqymady ma, belgisiz.
Osynaý aty shýly dúnieniń kórkemdik deńgeii qai dárejede, kólemi qandai eken dep te elegzisiń.
Keiinirek akademik Serik Qirabaevpen habarlasyp bilgenimizdei, atalǵan poema 1948 jyly Qasym Amanjolovtyń «Daýyl» jinaǵyna «Bizdiń dastan» degen atpen engen kórinedi. Belgili synshy aǵamyzdyń aitýynsha, shyǵarmanyń kórkemdik deńgeii biik. Rasynda da, aqyn shoqtyqty týyndyǵa bar ónerin salǵandai.
Árine, Stalin qaitys bolyp SOKP-nyń aty shýly jiyrmasynshy sezinen keiin, iaǵni Hrýshevtiń «jylymyǵynan» soń atalǵan shyǵarmanyń Qasym Amanjolov eńbekteri qatarynan alynyp tastalǵany óz-ózinen túsinikti. Tipti, sondai tyrnaqsha ishindegi «keritartpa » poema jazǵany úshin aqyndy tabalaǵan adamdardyń da tabylýy kádik.
Osydan keiin kóp uzamai, iaǵni, 1955 jyly Qasym Amanjolovtyń ózi de o dúniege kóship, «ekinshi ómirin» bastap ketken edi.
Hat Qazaqstan Respýblikasy Ortalyq memlekettik muraǵatynan alyndy. (Qor 9142, tirkeý-1, is-132).
Qultóleý Muqash, jazýshy
