از ۋاقىتتان سوڭ قوپ-قوڭىر كٷز دە كەلەدٸ. الماتىنىڭ قاي ماۋسىمى دا ەدەمٸ دەرسٸز, بٸراق كٷزٸ ەلدەن ەرەك «سەندەنەدٸ». تويعا بارار قۇداشاداي زەڭگٸر اسپان-اينا الدىندا «سارى كٶيلەگٸن» كيٸپ, كٷن ۇزاققا تۇرىپ الادى. ٶزٸڭ دە وعان قاراپ وتىرۋدان بٸر جالىقپايسىڭ.
ال باسقا ٶڭٸرلەردٸڭ كٷزٸ شە… ماعان بالا كٷنٸمدە تۋعان اۋىلىمنىڭ كٷزٸ تىم سالقىن كٶرٸنەتٸن. جانىڭدى جابىرقاتىپ جٸبەرەتٸن بٸر سۇرعىلت شاق بولاتىن-دى. سوسىن بۇل شاقتى ەسكٸ فيلمدەردٸڭ لەنتاسىنداي قارا قوڭىر قىلىپ كٶرسەتەتٸن بٸر ماقۇلىقتار بولاتىن. ولار – قارعالار. كەدٸمگٸ قارعا-قۇزعىن. «قارق-قارق». قارقىلداۋدان بٸر تىنساشى. كەشە عانا جادىراپ تۇرعان سەتتٸ قاپەلٸمدە قاراسۇر تٷسكە بوياپ, تٸرشٸلٸك بٸتكەندٸ وسىناۋ «زار كٷيٸمەن» مەڭ-زەڭ كٷيگە تٷسٸرەتٸن دە قارعالار سيياقتى كٶرٸنەتٸن. اسپاندى تۇتاس جاۋىپ تۇراتىن-دى.
كەيٸن-كەيٸن مىناۋ دٷنيەگە بوزبالا شاق, جٸگٸت كٶڭٸلمەن قاراعان كەزدە قۇداي تاعالانىڭ بٷكٸل جاراتىلىسقا جاۋابى بارىن باعامدايسىڭ. ۇشقان قۇس, جٷگٸرگەن اڭنىڭ ەربٸرٸنە وي تاستاپ قارايسىڭ. «وسى ماقۇلىقتىڭ ادامزات ٷشٸن نەگە جٸبەرٸلگەنٸنە» ٷڭٸلەسٸڭ. مەسەلەن, بالا كٷنٸڭنٸڭ ەستەلٸكتەرٸمەن بٸرگە ساناڭدا باقيعا «قارقىلداپ» قالىپ قويعان قارعا-قۇزعىنمەن دە ەندٸ مەمٸلەگە كەلگەندەي بولاسىڭ. قاي زاماننان كەلگەن قۇس? اڭىز-ەپسانالار بۇل تۋرالى نە دەپتٸ? «قارعا تامىرلى قازاق» دەگەن نە سٶز, «بٸزدٸڭ دە قولعا قارعا ساڭعىر» دەگەنٸ شە, «قارعا بويلى قازتۋعان» قايدان شىقتى, قازاقتىڭ جاقىن ادامعا «قارعام», «قارعاش» دەۋٸنٸڭ سىرى نەدە – وسىعان از-كەم دەلەل-دەيەكتەر كەلتٸرٸپ كٶرسەك دەيمٸز…
ەۋەلگٸ بٸلەتٸنٸمٸز – «قۇران كەرٸمنەن». وندا نە دەۋشٸ ەدٸ? «مەيدا» («داستارحان») سٷرەسٸ. قابىل ابىلدى ٶلتٸردٸ. جەر بەتٸندەگٸ العاشقى قىلمىس. ەندٸ قايتپەك? «سوندا اللا, وعان تۋى-سىنىڭ ٶلٸگٸن جاسىرۋىن كٶرسەتۋٸ ٷشٸن جٸبەرگەن قارعا, جەردٸ قازا باستاعاندا: «ەتتەڭ! ماعان نە بولدى? تۋىسىنىڭ دەنەسٸن كٶمگەن قارعا قۇرلى بولا المادىم با?» دەدٸ دە, ٶكٸنۋشٸلەردەن بولدى.
(32-ايات). دەمەك, ادامزاتقا تۋىسىن جەرلەۋدٸ ٷيرەتكەن – قارعا.
ەندٸ اڭىز-ەپسانالاردى اقتارىپ كٶرەيٸك. رابعۋزيدىڭ «قيساس-ۋل ەنبيياسىن» ەسكە تٷسٸرٸپ كٶرٸڭٸزشٸ. ادام اتا مەن حاۋا انامىز تۋرالى العاشقى باياندا نە دەۋشٸ ەدٸ?! «حاق تاعالادان حابار كەلدٸ. «ەي, ادام! تەۋباڭ-نىڭ قابىل بولۋىن تٸلەسەڭ, مەككەگە بار». ادام عالايھي-ۋەس-سالام: «يە, راببىم! مەككەگە بارار ەدٸم, جولدى بٸلمەيمٸن عوي», – دەيدٸ. سوندا اللا تاعالا قارا قارعانى جول باسشى ەتٸپ, سوڭىنان ادام عالايھي-ۋەسسالام ٸلەسەدٸ. پايعامبار عالايھي-ۋەسسالام ادامعا: «التى تٷرلٸ جانۋاردى ٶلتٸرمەڭٸز. بٸرٸنشٸ, قارا قارعانى باعالاڭىز…» دەيدٸ «پايعامبارلار تاريحىندا». قالعان بەس جانۋاردى ەسٸڭٸزگە تٷسٸرۋ ٷشٸن ايتا كەتەيٸن: قۇمىرس-قا, قارلىعاش, ەتات قۇسى, باقا, ارا. مۇندا دا قارعانىڭ ادامزات ٷشٸن يگٸلٸگٸن كٶرسەتكەنٸن بايقاپ وتىرسىز.
ەر ۇلتتىڭ تاريحىندا ٶز توتەمدەرٸ بولعانى انىق جاي. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بٸر زامانداردا بٶرٸنٸڭ تٷركٸ حالىقتارىنا توتەم بولعانى سيياقتى ازييانىڭ سولتٷستٸك-شىعىسى مەن امەريكانىڭ سولتٷستٸك-باتىس تەڭٸز جاعالاۋى ٶڭٸرٸندە جاسايتىن كٶشپەلٸ حالىقتار ورتاسىندا قارعا تاماشا وبراز سانالعان. ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ قارعانى كيەلٸ قۇس ساناپ, تابىنادى, توتەم تۇتادى («اۋىز ەدەبيەتٸ جەنە شامان مەدەنيەتٸ»). عۇنداردىڭ كٶنە اڭىزىندا دا جاپاندا جالعىز قالعان ٷيسٸن كٷنبيٸنٸڭ بالاسىن قاسقىر ەمٸزٸپ اسىراسا, نەرەستەگە ەت تاسيتىنى قارعالار ەكەنٸ ايتىلادى.
فيلولوگ-مامان الماس ەبسادىقوۆتىڭ «قارعا تامىرلى قازاق» سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن قالاي تٷسٸنەمٸز?» دەگەن ماقالاسىندا مىناداي جولدار بار: «موڭعول-دىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە» قارعا بەلگٸلٸ بٸر ٸسكە بٸرلٸكپەن جۇمىلا كٸرٸسەتٸن تاتۋلىق بەينەسٸندە جيٸ قولدانىلادى. ۇلى قاعان ٶزٸنە جاقىن ادامداردىڭ ٸس-ەرەكەتٸنە باعا بەرٸپ, سوعان وراي شەندٸك, لاۋازىمدىق جارلىقتاردى تٷرلٸ اڭ-قۇستاردىڭ قاسيەتتەرٸ مەن تٸرلٸكتەرٸن تٸلگە تيەك ەتە وتىرىپ جاسايدى. سونداي كٶرٸنٸستٸڭ بٸرٸندە شىڭعىس حان ەردايىم ٶزٸنٸڭ قاسىندا بولعان قوعا, كٶكەچوس دەگەن ەسكەرباسىلارعا ارناعان سٶزٸن:
قارا تٷندە
قاسقىرشا اۋلاپ,
جارىق كٷندە
قارا قارعا بولىپ, – دەگەن جولدارمەن باستاپ, ولاردى ٶزگەلەرگە ٷلگٸ ەتەدٸ».
وسى تاقىرىپتا جازعان قايرات عابيتحانۇلىنىڭ دا ماقالاسىن وقىپ شىقتىق. وندا موڭعولداردىڭ دا قارعانى كيە تۇتقانى ايتىلادى. «موڭعولدار قارعا قارقىلداپ ٶتسە: «جامان تٸلٸڭدٸ ارى قىل, جاقسى تٸلٸڭدٸ بەرٸ قىل», – دەپ ايعايلايدى. قارعا – موڭعولدار ۇعىمىندا جاقسىلىق پەن جاماندىقتى قاتار الىپ جٷرەتٸن كيەلٸ قۇس. قارعانىڭ بٸر تٷرٸ قۇزعىن (حون حەرەە) تۋرالى موڭعولدار: «قۇزعىن ماما اعاشقا كەلٸپ قونسا, ات جٷيرٸك بولادى», – دەپ ىرىمدايدى. ونىڭ سەبەبٸ قۇزعىننىڭ ۇزاق جاسايتىن جەنە بيٸككە دە, الىسقا دا ۇشا بەرەتٸن ەرەك-شەلٸگٸنە بايلانىستى بولسا كەرەك», – دەيدٸ اۆتور «موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەتنوگرا-فيياسىنا» سٸلتەمە جاساپ. ياكۋت-تاردىڭ قاڭعالاس تايپاسىنىڭ ٸشٸندە سۋور, ياعني قارعا دەگەن رۋ بولعان دەيدٸ دەرەكتەردە.
«قولىما قارعا تىشار» دەگەن سٶزدٸ «باسىما باقىت قۇسى قونار» دەگەندەي مەندە قولدانادى. ەگەر قارعا كيەلٸ قۇس بولماسا, ونىڭ قولىنا بٸر ساڭعىعانىن جاقسىلىق نىشانى ساناماس ەدٸ عوي. ەرينە, بۇنىڭ بەرٸ تىم كٶنە دٷنيەتانىمعا بايلانىستى تۋىپ, ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ مەن نانىم-سەنٸمدەردٸڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى بٷگٸندە ەرتەدەگٸ سول نانىم-سەنٸمدەردٸڭ تەك تٸلدە عانا ساقتالىپ قالعانىن بايقايمىز», – دەيدٸ جەنە. ويلاندىراتىن سٶز.
«قارعا تامىرلى قازاق» قايدان شىقتى?
قۇس تۋرالى ٸزدەنگەندە ەنتسيك-لوپەدييالاردان كەيٸن ەلبەتتە ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «قۇستار – بٸزدٸڭ دوسىمىز» كٸتابى مەن قۇستار تۋرالى ماقالالارىنا نازار اۋدارامىز. «قارعا سٷيەر بالاسىن…» دەگەن شاعىن ماقالاسىندا: «جانۇياسىنا ادال, بالاپاندارى ٷشٸن قانداي قاۋٸپكە دە باس تٸگٸپ, تٸكە شاباتىن قۇستاردىڭ قاتارىندا قارعا بارىن بٸز كٶبٸنە ەسكەرمەيمٸز. بۇرىنعى قازاق «قارعا سٷيەدٸ بالاسىن اپپا-عىم دەپ» بەكەر ايتقان با? ونىڭ ەكٸنشٸ بٸر كٸسٸ سٷيەتٸن قاسيەتٸ – جۇت بولسىن, ٶرت بولسىن, اشتىق-الاسا-پىران كەلسٸن – تۋعان جەرٸن تاستاپ كەتپەيدٸ. مي قايناتار ىستىقتا دا, اقتٷتەك بوراندا دا تۋعان جەرٸنەن الىستامايدى», – دەيدٸ ەسەنعالي راۋشانوۆ.
«قارا قارعانىڭ جارالار
جانىن,
قيمايمىن ونى قارعىسقا,
كەتەتٸن بەتكە اپ قالاعان
جانىن
ٶكپەم بار قايتا بار قۇسقا», – دەيدٸ بايبوتا قوشىم-نوعاي «قارا قارعانى اقتاۋ» ٶلەڭٸندە. بٸرٸنە بٸرٸ جانى جاقىن اقىندار وسىلاي بٸر-بٸرٸن تولىقتىرىپ وتىراتىنى دا «قارعا تامىرلىعىنان» شىعار, بەلكٸم…
قازاقتىڭ كٶپ سٶزٸنٸڭ قارعامەن بايلانىستى بولۋى ونىڭ قىسى-جازى كٶز الدىندا جٷرەتٸنٸنەن بولعانى دا دەرسٸڭ. تٸپتٸ, «قۇرالايدىڭ سالقىنى», «وتامالى» دەگەن سەكٸلدٸ «قارا قارعانىڭ اداستىرماسى» دەگەن مەزگٸل بار ەكەن. «قازان ايىنىڭ اياعىندا قارا قارعالاردىڭ كٶك جٷزٸن قاپتاي توپتانىپ, ۋ-شۋ بولىپ ۇشاتىن كەزٸ. قارعا بالاپاندارىن ٶسٸرٸپ, قازان ايىنىڭ اياعىندا توپتانىپ جٷرگەن ٶزگە قارعالاردىڭ اراسىندا بالاپاندارىن اداستىرىپ كەتەدٸ, ال بالاپاندارى ارى قاراي ٶز بەتٸمەن كٷن كٶرەدٸ», – دەيدٸ.
«قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ ەنتسيكلوپە-ديياسىندا».
قوش دەلٸك, قارعا جايىندا اڭىز-ەپسانالاردىڭ بٸرسىپىراسى وسىنداي. ايتپاقشى, ەستەن كەتپەيتٸن بٸر وقيعا بار. وسىدان ٷش جىل بۇرىن عوي دەيمٸن, ورال قالاسىندا, كٶشەدە يىعىنا قارعا قوندىرىپ جٷرگەن بٸر كٸسٸنٸ الىستان كٶرگەنٸم بار ەدٸ. «قولدا ۇستايدى. كٶشەگە شىققاندا وسىلاي يىعىنا قوندىرىپ اپ جٷرەدٸ. ٶزٸنٸڭ موينىندا ايقىش (كرەست) بار», – دەدٸ جولداسىم.
نەگە ەكەنٸن, جاقىن بارىپ ەڭگٸمەلەسپەپپٸز. بەلكٸم, جوعارى-داعىداي نانىم-سەنٸمدەردٸڭ جۇرناعى بويىندا جٷرگەن جان با ەكەن…
ەندٸگٸ ەڭگٸمە – قازاق سٶزدەرٸنٸڭ قارعامەن بايلانىستى بولۋى. «قارعا بويلى قازتۋعان». «بويى قىسقا, الاسا, تاپال», – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ ەنتسيكلوپەدييا مۇنىڭ ماعىناسىن. «قازتۋعان تاپال, توقتى جٸلٸگٸنٸڭ قورعاسىن قۇيعان اسىعىنداي شىمىر ادام, سوندىقتان دا ونى حالىق «قارعا بويلى قازتۋعان» دەپ اتاپ كەتكەن», – دەيدٸ ٸليياس ەسەنبەرلين ەڭبەكتەرٸندە. «قارعا تامىرلى قازاق» دەگەن تٸركەس بٸر اتادان تاراعان ۇرپاقتىڭ تۋىستىق بەلگٸسٸن ەمەس, ادام بالاسىنىڭ بٸر-بٸرٸنە جاناشىرلىق قولداۋى مەن بەلگٸلٸ بٸر ٸسكە جۇمىلا كٶرسەتەتٸن تاتۋلىقتى بٸلدٸرەدٸ. كٶشپەلٸلەردٸڭ كٶنە ميفتٸك تانىمى بويىنشا, قارعا – باسىنا ٸس تٷسكەن جانعا قامقورلىق كٶرسەتٸپ, جاناشىرلىق بٸلدٸرەتٸن كيەلٸ قۇس» دەپ توپشىلايدى «قارعا تامىرلى قازاق» سٶزٸن قالاي تٷسٸنەمٸز?» ماقالاسىندا. قارعامەن بايلانىستى قازاق سٶزدەرٸن كٶپتەپ كەلتٸرە بەرۋگە بولادى. «قارعا ادىم جەر», «قارعادايىنان», «قارعا قارعانىڭ كٶزٸن شۇقىمايدى», «قاز كەلسە جاز بولار, قارعا كەلسە قاتقاق بولار», قارعا تۇمسىق», «قارعا ساۋساق» – شۇبىرىپ كەتە بەرەدٸ. دۋلات يسابەكوۆتٸڭ قايسىبٸر ەڭگٸمەسٸ «قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىنداي ىستىق» دەپ سۋرەتتەلە باستالۋشى ەدٸ.
«كەيبٸر تۇراقتى سٶز تٸركەستە-رٸندە قارعا جاعىمسىز مەندە دە قولدانىلادى. بۇنداي ماقالدار مەن تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸ كەيٸنگٸ كەزدٸڭ ەنشٸسٸنە تيەدٸ. تٸل قوعامدىق قۇبىلىس بولعاندىقتان دەستٷردٸڭ, نانىم-سەنٸمنٸڭ ٶزگەرۋٸنە قاراي تٸلدەگٸ تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸ سوعان سەيكەس ٶز ٸشٸندە ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ وتىراتىندىعى سٶزسٸز. سول ٷشٸن بۇنداي سٶزدەردٸ تالداعان كەزدە سٶزدەردٸڭ جاسالۋ دەۋٸرٸنە دە مەن بەرگەن جٶن», – دەيدٸ قايرات عابيتحانۇلى.
قانشا جىل ٶمٸر سٷرەدٸ?
قارعا تۋرالى ەڭگٸمە ايتقاندا كٶبٸنە ونىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىنا مەن بەرەمٸز. بالا كٷنٸمٸزدەن-اق ونىڭ «ٷش جٷز جىل ٶمٸر سٷرەتٸنٸن» بٸلەتٸن ەدٸك. ال شىندىعىندا سولاي ما ەدٸ?! ەسٸرەسە, شىعارما-شىلىق ادامدار وسىعان يلانعىسى كەلەدٸ.
قارعا دەگەن ازعىن قۇس,
جوق ەشقانداي بوقتان
باسقا قايعىسى.
ٷش جٷز جاساپ بٸتٸرمەگەن
مازمۇندى ٸس,
جاھانداعى قۇس بٸتكەننٸڭ
بايعۇسى!..
ٶزٸڭ جايلى كەش, قارعا,
مەن دە ويلاۋشى ەم دەل
وسىنداي جوبادا.
كەشە كەشكە تەلەديدار
قوسقاندا,
ٷنٸڭدٸ ەستٸپ كەلدٸ
تٸلٸم توباعا!
بۇل – سۆەتقالي نۇرجاننىڭ «قارعالار» دەگەن ٶلەڭٸنەن ٷزٸندٸ. بۇل ٶلەڭنٸڭ جازىلۋىنا دا سەبەپشٸ – قارعالاردىڭ ٶزٸ. ٶتكەن جىلدارى قاراعاندىدا, كەيٸن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قارعالاردىڭ باعانا باسىنان «اللالاپ» ٷن قاتقانىن بٷكٸل باسپاسٶز جارىسا جازدى. ال قارعالاردىڭ ادام تٸلٸن تەز ٷيرەنە-تٸنٸن ورنيتولوگتار راستايدى.
ەندٸ قارعانىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىنا كەلەيٸك. اقىن قۇل-كەرٸم ەلەمەستٸڭ بالالارعا ارنالعان «ٶلمەستٸڭ سۋى» دەگەن شاعىن ەڭگٸمەسٸ بار. مۇندا قۇزعىن دەگەن پاتشانىڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلٸپ ەبٸلحايات سۋىن ٸزدەيتٸنٸ تۋرالى باياندالادى. ەرينە, ەڭگٸمە جەلٸسٸ اۋىز ەدەبيەتٸنەن الىنعانى كٶرٸنٸپ تۇر. دەمەك, قازاق ەجەلدەن قارعانىڭ ۇزاق, بەلكٸم مىڭ جىل جاسايتىنىن توپشىلاعان دەۋگە بولاتىن دا سيياقتى. بٸراق ادامنىڭ جاسى, ۇزاق ٶمٸر سيياقتى تٸلەۋ سٶزدەردە, تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸندە قارعانىڭ اتى كەزدەسپەيتٸنٸ دە قىزىق جاي.
«قار-ر», «قار-ر» دەيسٸڭ
قاردا جٷگٸرٸپ,
«قار-ر», «قار-ر» دەيسٸڭ
ۇشىپ جوعارىعا –
زاۋالدى ادامنان كٶردٸڭ عوي,
نەگە قاردى قارعايسىڭ, قارعا?!
ماداق ساعان, مۇقالماس تٶزٸم,
سەن تەمٸردەن ەكەنسٸڭ, ھەي, قۇس –
تٷركٸستاندا ٷش جٷز جىل جاساپ,
ٷيرەنگەنٸڭ تەك قانا قارعىس!
«قار-ر», «قار-ر» ەتپە ەندٸ
ەشقاشان:
سەن جالعىز تاريxسىڭ بۇ سەت –
ٶتكەننەن بٸر xيكايا شەرت,
ۇشىپ جٷرگەن, ەي, قارا كٸتاپ!
بۇل – ٶزبەك شايىرى مۇحاممەد سالىقتىڭ ٶلەڭٸ. تٷپنۇسقادان وڭتٷستٸكتٸك اقىن دوسقا جولما-جول اۋدارتقاندا وسىلاي بوپ شىقتى. ەرينە, ەدەمٸ ٶلەڭ, ەدەمٸ تەڭەۋ. بٸراق…
«كەشەگە دەيٸن كەيبٸر وقىمىس-تىلار ونىڭ مىڭ جىل بولماسا دا, 250-300 جىل ٶمٸر سٷرەتٸنٸ انىق دەپ تۇجىرىم جاساپ كەلدٸ. بەكەر سٶز. قۇس ۇزاق جاسامايدى. قارعاعا كەلسەك, ول ەرٸ كەتكەندە 70-75 جىل, ەيتپەسە 30-35 جىل جاسايتىنى بٷگٸنگٸ ورنيتولوگييادان اتتىڭ قاسقاسىنداي ايقىن جايت. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن – ول راسىندا دا ۇزاق ٶمٸر سٷردٸ دەلٸك, سول ٷشٸن ونى كٷستەنالاۋ عادٸلەت پە?» – دەيدٸ ەسەنعالي راۋشانوۆ.
وسى جايتتى انىقتاماققا الماتىداعى زوولوگييا ينستيتۋ-تىنا حابارلاستىق. بٸزدٸڭ بۇل سۇراعىمىزعا ومار اباەۆ ەسٸمدٸ قۇس مامانى قىسقا جاۋاپ بەردٸ: «بٸزدەگٸ عىلىمي زەرتتەۋلەر بويىنشا قارعا 30 جىلدان 37 جىلعا دەيٸن ٶمٸر سٷرەدٸ. ۇزاق جاساعانى 37 جىلدان اسپايدى», – دەدٸ ورنيتولوگ. ماماننان اسىرىپ نە ايتا الامىز?!
P.S: قۇداي ادامزاتتى باسقا جاراتىلىستان ارتىق قىلىپ جاراتسا دا, بٸزدٸڭ كەيدە ماقۇلىقتاردان دا ٷيرەنەرٸمٸز كٶپ. ەسٸرەسە, قۇستاردان. «قارعا تامىرلىقتىڭ» كٸمگە كەرەگٸ جوق دەيسٸز قازٸر. اياز بي ايتقان «قۇس جامانى – ساۋىسقاننىڭ» دا ساقتىعىن قايدا قويامىز?! ەيتەۋٸر, كٷنٸ بويى «قارعا-مايىقشى قارعانى بٸز دە, قار-عامنىڭ بار ما جازىعى» دەگەن اقىن جىرىن ٸشتەي قايتالاۋمەن بولدىم…
اسىلان تٸلەگەن
«اق جەلكەن» جۋرنالى
