Az ýaqyttan soń qop-qońyr kúz de keledi. Almatynyń qai maýsymy da ádemi dersiz, biraq kúzi elden erek «sándenedi». Toiǵa barar qudashadai zeńgir aspan-aina aldynda «sary kóilegin» kiip, kún uzaqqa turyp alady. Óziń de oǵan qarap otyrýdan bir jalyqpaisyń.
Al basqa óńirlerdiń kúzi she… Maǵan bala kúnimde týǵan aýylymnyń kúzi tym salqyn kórinetin. Janyńdy jabyrqatyp jiberetin bir surǵylt shaq bolatyn-dy. Sosyn bul shaqty eski filmderdiń lentasyndai qara qońyr qylyp kórsetetin bir maqulyqtar bolatyn. Olar – qarǵalar. Kádimgi qarǵa-quzǵyn. «Qarq-qarq». Qarqyldaýdan bir tynsashy. Keshe ǵana jadyrap turǵan sátti qapelimde qarasur túske boiap, tirshilik bitkendi osynaý «zar kúiimen» meń-zeń kúige túsiretin de qarǵalar siiaqty kórinetin. Aspandy tutas jaýyp turatyn-dy.
Keiin-keiin mynaý dúniege bozbala shaq, jigit kóńilmen qaraǵan kezde Qudai Taǵalanyń búkil jaratylysqa jaýaby baryn baǵamdaisyń. Ushqan qus, júgirgen ańnyń árbirine oi tastap qaraisyń. «Osy maqulyqtyń adamzat úshin nege jiberilgenine» úńilesiń. Máselen, bala kúnińniń estelikterimen birge sanańda baqiǵa «qarqyldap» qalyp qoiǵan qarǵa-quzǵynmen de endi mámilege kelgendei bolasyń. Qai zamannan kelgen qus? Ańyz-ápsanalar bul týraly ne depti? «Qarǵa tamyrly qazaq» degen ne sóz, «Bizdiń de qolǵa qarǵa sańǵyr» degeni she, «Qarǵa boily Qaztýǵan» qaidan shyqty, qazaqtyń jaqyn adamǵa «qarǵam», «qarǵash» deýiniń syry nede – osyǵan az-kem dálel-dáiekter keltirip kórsek deimiz…
Áýelgi biletinimiz – «Quran Kárimnen». Onda ne deýshi edi? «Máida» («Dastarhan») súresi. Qabyl Abyldy óltirdi. Jer betindegi alǵashqy qylmys. Endi qaitpek? «Sonda Alla, oǵan týy-synyń óligin jasyrýyn kórsetýi úshin jibergen qarǵa, jerdi qaza bastaǵanda: «Átteń! Maǵan ne boldy? Týysynyń denesin kómgen qarǵa qurly bola almadym ba?» dedi de, ókinýshilerden boldy.
(32-aiat). Demek, adamzatqa týysyn jerleýdi úiretken – qarǵa.
Endi ańyz-ápsanalardy aqtaryp kóreiik. Rabǵýzidyń «Qisas-ýl Ánbiiasyn» eske túsirip kórińizshi. Adam Ata men Haýa anamyz týraly alǵashqy baianda ne deýshi edi?! «Haq taǵaladan habar keldi. «Ei, Adam! Táýbań-nyń qabyl bolýyn tileseń, Mekkege bar». Adam ǵalaihi-ýás-salam: «Iá, Rabbym! Mekkege barar edim, joldy bilmeimin ǵoi», – deidi. Sonda Alla Taǵala qara qarǵany jol basshy etip, sońynan Adam ǵalaihi-ýássalam ilesedi. Paiǵambar ǵalaihi-ýássalam Adamǵa: «Alty túrli janýardy óltirmeńiz. Birinshi, qara qarǵany baǵalańyz…» deidi «Paiǵambarlar tarihynda». Qalǵan bes janýardy esińizge túsirý úshin aita keteiin: qumyrs-qa, qarlyǵash, átat qusy, baqa, ara. Munda da qarǵanyń adamzat úshin igiligin kórsetkenin baiqap otyrsyz.
Ár ulttyń tarihynda óz totemderi bolǵany anyq jai. Tarihshylardyń aitýynsha, bir zamandarda bóriniń túrki halyqtaryna totem bolǵany siiaqty Aziianyń soltústik-shyǵysy men Amerikanyń soltústik-batys teńiz jaǵalaýy óńirinde jasaityn kóshpeli halyqtar ortasynda qarǵa tamasha obraz sanalǵan. Olardyń bir bóligi qarǵany kieli qus sanap, tabynady, totem tutady («Aýyz ádebieti jáne Shaman mádenieti»). Ǵundardyń kóne ańyzynda da japanda jalǵyz qalǵan Úisin kúnbiiniń balasyn qasqyr emizip asyrasa, nárestege et tasityny qarǵalar ekeni aitylady.
Filolog-maman Almas Ábsadyqovtyń «Qarǵa tamyrly qazaq» sóziniń maǵynasyn qalai túsinemiz?» degen maqalasynda mynadai joldar bar: «Mońǵol-dyń qupiia shejiresinde» qarǵa belgili bir iske birlikpen jumyla kirisetin tatýlyq beinesinde jii qoldanylady. Uly qaǵan ózine jaqyn adamdardyń is-áreketine baǵa berip, soǵan orai shendik, laýazymdyq jarlyqtardy túrli ań-qustardyń qasietteri men tirlikterin tilge tiek ete otyryp jasaidy. Sondai kórinistiń birinde Shyńǵys han árdaiym óziniń qasynda bolǵan Qoǵa, Kókechos degen áskerbasylarǵa arnaǵan sózin:
Qara túnde
Qasqyrsha aýlap,
Jaryq kúnde
Qara qarǵa bolyp, – degen joldarmen bastap, olardy ózgelerge úlgi etedi».
Osy taqyrypta jazǵan Qairat Ǵabithanulynyń da maqalasyn oqyp shyqtyq. Onda mońǵoldardyń da qarǵany kie tutqany aitylady. «Mońǵoldar qarǵa qarqyldap ótse: «jaman tilińdi ary qyl, jaqsy tilińdi beri qyl», – dep aiǵailaidy. Qarǵa – mońǵoldar uǵymynda jaqsylyq pen jamandyqty qatar alyp júretin kieli qus. Qarǵanyń bir túri quzǵyn (hon heree) týraly mońǵoldar: «Quzǵyn mama aǵashqa kelip qonsa, at júirik bolady», – dep yrymdaidy. Onyń sebebi quzǵynnyń uzaq jasaityn jáne biikke de, alysqa da usha beretin erek-sheligine bailanysty bolsa kerek», – deidi avtor «Mońǵol halyq respýblikasynyń etnogra-fiiasyna» silteme jasap. Iakýt-tardyń qańǵalas taipasynyń ishinde sýor, iaǵni qarǵa degen rý bolǵan deidi derekterde.
«Qolyma qarǵa tyshar» degen sózdi «basyma baqyt qusy qonar» degendei mánde qoldanady. Eger qarǵa kieli qus bolmasa, onyń qolyna bir sańǵyǵanyn jaqsylyq nyshany sanamas edi ǵoi. Árine, bunyń bári tym kóne dúnietanymǵa bailanysty týyp, ult bolyp qalyptasý men nanym-senimderdiń ózgerýine bailanysty búginde ertedegi sol nanym-senimderdiń tek tilde ǵana saqtalyp qalǵanyn baiqaimyz», – deidi jáne. Oilandyratyn sóz.
«Qarǵa tamyrly qazaq» qaidan shyqty?
Qus týraly izdengende entsik-lopediialardan keiin álbette Esenǵali Raýshanovtyń «Qustar – bizdiń dosymyz» kitaby men qustar týraly maqalalaryna nazar aýdaramyz. «Qarǵa súier balasyn…» degen shaǵyn maqalasynda: «Januiasyna adal, balapandary úshin qandai qaýipke de bas tigip, tike shabatyn qustardyń qatarynda qarǵa baryn biz kóbine eskermeimiz. Burynǵy qazaq «qarǵa súiedi balasyn appa-ǵym dep» beker aitqan ba? Onyń ekinshi bir kisi súietin qasieti – jut bolsyn, órt bolsyn, ashtyq-alasa-pyran kelsin – týǵan jerin tastap ketpeidi. Mi qainatar ystyqta da, aqtútek boranda da týǵan jerinen alystamaidy», – deidi Esenǵali Raýshanov.
«Qara qarǵanyń jaralar
janyn,
qimaimyn ony qarǵysqa,
ketetin betke ap qalaǵan
janyn
ókpem bar qaita bar qusqa», – deidi Baibota Qoshym-Noǵai «Qara qarǵany aqtaý» óleńinde. Birine biri jany jaqyn aqyndar osylai bir-birin tolyqtyryp otyratyny da «qarǵa tamyrlyǵynan» shyǵar, bálkim…
Qazaqtyń kóp sóziniń qarǵamen bailanysty bolýy onyń qysy-jazy kóz aldynda júretininen bolǵany da dersiń. Tipti, «quralaidyń salqyny», «otamaly» degen sekildi «qara qarǵanyń adastyrmasy» degen mezgil bar eken. «Qazan aiynyń aiaǵynda qara qarǵalardyń kók júzin qaptai toptanyp, ý-shý bolyp ushatyn kezi. Qarǵa balapandaryn ósirip, qazan aiynyń aiaǵynda toptanyp júrgen ózge qarǵalardyń arasynda balapandaryn adastyryp ketedi, al balapandary ary qarai óz betimen kún kóredi», – deidi.
«Qazaq ádebi tiliniń entsiklope-diiasynda».
Qosh delik, qarǵa jaiynda ańyz-ápsanalardyń birsypyrasy osyndai. Aitpaqshy, esten ketpeitin bir oqiǵa bar. Osydan úsh jyl buryn ǵoi deimin, Oral qalasynda, kóshede iyǵyna qarǵa qondyryp júrgen bir kisini alystan kórgenim bar edi. «Qolda ustaidy. Kóshege shyqqanda osylai iyǵyna qondyryp ap júredi. Óziniń moinynda aiqysh (krest) bar», – dedi joldasym.
Nege ekenin, jaqyn baryp áńgimelespeppiz. Bálkim, joǵary-daǵydai nanym-senimderdiń jurnaǵy boiynda júrgen jan ba eken…
Endigi áńgime – qazaq sózderiniń qarǵamen bailanysty bolýy. «Qarǵa boily Qaztýǵan». «Boiy qysqa, alasa, tapal», – dep túsindiredi entsiklopediia munyń maǵynasyn. «Qaztýǵan tapal, toqty jiliginiń qorǵasyn quiǵan asyǵyndai shymyr adam, sondyqtan da ony halyq «qarǵa boily Qaztýǵan» dep atap ketken», – deidi Iliias Esenberlin eńbekterinde. «Qarǵa tamyrly qazaq» degen tirkes bir atadan taraǵan urpaqtyń týystyq belgisin emes, adam balasynyń bir-birine janashyrlyq qoldaýy men belgili bir iske jumyla kórsetetin tatýlyqty bildiredi. Kóshpelilerdiń kóne miftik tanymy boiynsha, qarǵa – basyna is túsken janǵa qamqorlyq kórsetip, janashyrlyq bildiretin kieli qus» dep topshylaidy «Qarǵa tamyrly qazaq» sózin qalai túsinemiz?» maqalasynda. Qarǵamen bailanysty qazaq sózderin kóptep keltire berýge bolady. «Qarǵa adym jer», «qarǵadaiynan», «qarǵa qarǵanyń kózin shuqymaidy», «Qaz kelse jaz bolar, qarǵa kelse qatqaq bolar», qarǵa tumsyq», «qarǵa saýsaq» – shubyryp kete beredi. Dýlat Isabekovtiń qaisybir áńgimesi «qara qarǵanyń miy qainaityndai ystyq» dep sýrettele bastalýshy edi.
«Keibir turaqty sóz tirkeste-rinde qarǵa jaǵymsyz mánde de qoldanylady. Bundai maqaldar men turaqty sóz tirkesteri keiingi kezdiń enshisine tiedi. Til qoǵamdyq qubylys bolǵandyqtan dástúrdiń, nanym-senimniń ózgerýine qarai tildegi turaqty sóz tirkesteri soǵan sáikes óz ishinde ózgeriske túsip otyratyndyǵy sózsiz. Sol úshin bundai sózderdi taldaǵan kezde sózderdiń jasalý dáýirine de mán bergen jón», – deidi Qairat Ǵabithanuly.
Qansha jyl ómir súredi?
Qarǵa týraly áńgime aitqanda kóbine onyń ómir súrý uzaqtyǵyna mán beremiz. Bala kúnimizden-aq onyń «úsh júz jyl ómir súretinin» biletin edik. Al shyndyǵynda solai ma edi?! Ásirese, shyǵarma-shylyq adamdar osyǵan ilanǵysy keledi.
Qarǵa degen azǵyn qus,
Joq eshqandai boqtan
basqa qaiǵysy.
Úsh júz jasap bitirmegen
mazmundy is,
Jahandaǵy qus bitkenniń
baiǵusy!..
Óziń jaily kesh, qarǵa,
Men de oilaýshy em dál
osyndai jobada.
Keshe keshke teledidar
qosqanda,
Únińdi estip keldi
tilim tobaǵa!
Bul – Svetqali Nurjannyń «Qarǵalar» degen óleńinen úzindi. Bul óleńniń jazylýyna da sebepshi – qarǵalardyń ózi. Ótken jyldary Qaraǵandyda, keiin Mańǵystaý oblysynda qarǵalardyń baǵana basynan «Allalap» ún qatqanyn búkil baspasóz jarysa jazdy. Al qarǵalardyń adam tilin tez úirene-tinin ornitologtar rastaidy.
Endi qarǵanyń ómir súrý uzaqtyǵyna keleiik. Aqyn Qul-Kerim Elemestiń balalarǵa arnalǵan «Ólmestiń sýy» degen shaǵyn áńgimesi bar. Munda Quzǵyn degen patshanyń uzaq ómir súrgisi kelip ábilhaiat sýyn izdeitini týraly baiandalady. Árine, áńgime jelisi aýyz ádebietinen alynǵany kórinip tur. Demek, qazaq ejelden qarǵanyń uzaq, bálkim myń jyl jasaitynyn topshylaǵan deýge bolatyn da siiaqty. Biraq adamnyń jasy, uzaq ómir siiaqty tileý sózderde, turaqty sóz tirkesterinde qarǵanyń aty kezdespeitini de qyzyq jai.
«Qar-r», «qar-r» deisiń
qarda júgirip,
«Qar-r», «qar-r» deisiń
ushyp joǵaryǵa –
Zaýaldy adamnan kórdiń ǵoi,
Nege qardy qarǵaisyń, qarǵa?!
Madaq saǵan, muqalmas tózim,
Sen temirden ekensiń, hei, qus –
Túrkistanda úsh júz jyl jasap,
Úirengeniń tek qana qarǵys!
«Qar-r», «qar-r» etpe endi
eshqashan:
Sen jalǵyz tarixsyń bu sát –
Ótkennen bir xikaia shert,
Ushyp júrgen, ei, qara kitap!
Bul – ózbek shaiyry Muhammed Salyqtyń óleńi. Túpnusqadan ońtústiktik aqyn dosqa jolma-jol aýdartqanda osylai bop shyqty. Árine, ádemi óleń, ádemi teńeý. Biraq…
«Keshege deiin keibir oqymys-tylar onyń myń jyl bolmasa da, 250-300 jyl ómir súretini anyq dep tujyrym jasap keldi. Beker sóz. Qus uzaq jasamaidy. Qarǵaǵa kelsek, ol ári ketkende 70-75 jyl, áitpese 30-35 jyl jasaityny búgingi ornitologiiadan attyń qasqasyndai aiqyn jait. Bul – bir. Ekinshiden – ol rasynda da uzaq ómir súrdi delik, sol úshin ony kústánalaý ǵadilet pe?» – deidi Esenǵali Raýshanov.
Osy jaitty anyqtamaqqa Almatydaǵy Zoologiia institý-tyna habarlastyq. Bizdiń bul suraǵymyzǵa Omar Abaev esimdi qus mamany qysqa jaýap berdi: «Bizdegi ǵylymi zertteýler boiynsha qarǵa 30 jyldan 37 jylǵa deiin ómir súredi. Uzaq jasaǵany 37 jyldan aspaidy», – dedi ornitolog. Mamannan asyryp ne aita alamyz?!
P.S: Qudai adamzatty basqa jaratylystan artyq qylyp jaratsa da, bizdiń keide maqulyqtardan da úirenerimiz kóp. Ásirese, qustardan. «Qarǵa tamyrlyqtyń» kimge keregi joq deisiz qazir. Aiaz bi aitqan «qus jamany – saýysqannyń» da saqtyǵyn qaida qoiamyz?! Áiteýir, kúni boiy «Qarǵa-maiyqshy qarǵany biz de, qar-ǵamnyń bar ma jazyǵy» degen aqyn jyryn ishtei qaitalaýmen boldym…
Asylan TILEGEN
«Aq jelken» jýrnaly
