تالاي داستارحان باسىندا ايتىلىپ, اۋىزدان-اۋىزعا اڭىزداي تارالعان وسى بٸر ەڭگٸمەنٸ قاعازعا تٷسٸرۋدٸڭ سەتٸ تٷسپەي-اق قويعانى. سٸزگە ٶتٸرٸك, بٸزگە شىن, «جازامىن» دەپ وقتالعالى تٶرت-بەس جىلدىڭ جٷزٸ بولىپتى.
قانشاما رەت باپتالىپ وتىرىپ باستاماق بولعام, نەگە ەكەنٸن قايدام, كٶكەيدەگٸ كٶركەم ەڭگٸمە اق قاعاز كٶرسە اتتاي ٷركٸپ الا قاشادى. ودان كەيٸن ماڭىنا جۋىتپايدى. قۇلاعىنا قول اپارتپاي وسقىرىنىپ, ودىرايىپ. ال ەندٸ قاعاز-قالامىڭدى تاستاپ قۇر قول, قارا جاياۋجاقىنداساڭ باسىن شۇلعي اياڭداپ, وقىرانىپ ٶزٸ كەلەدٸ جانىڭا. سٶيتٸپ, جالىنان سيپاپ, جايداق مٸنٸپ دەگەندەي بٸراز جەردە تىڭداعاننىڭ قۇلاق قۇرىشى قانىپ ەدٸ. تٸپتٸ قازاقى ەڭگٸمەگە جانى قۇمار كەي اعالار ٸزدەپ كەلٸپ ارنايى تىڭداعانىن دا ايتا كەتۋ ارتىق بولماس.
ەندٸ بٸر گەپ. ايتىلىپ جٷرگەن سوڭ, اۋىزدان قۇلاققا جەتكەن سوڭ, تالاي قالام ۇستاعان قازاق بار ەمەس پە, ەپتەپ جازىلادى دا. شىنى كەرەك, وسى ەڭگٸمەنٸ تىڭداپ الىپ, جاقىندارىنا وقىتا قويۋ ٷشٸن قاعازعا تٷسٸرۋدٸ سۇراعان قانشا ادامعا سول جازىلعان نۇسقانى نۇسقاپ جٸبەرەتٸنمٸن... الايدا سولاردىڭ كٶبٸ «اناۋ جەرٸ جٶن ەكەن», «مىناۋ جەرٸ كەم ەكەن» دەگەندەي قوڭىلتاقسىپ قايتتى. دەگەنمەن ول نۇسقالار دا تولىقسىز بولعانىنا قاراماستان ٶز وقىرمانىن تاۋىپ ٶتە جاقسى باعالاندى. بۇل تۇرعىدان ول قالامگەرلەرگە العىستان ٶزگە ايتار جوق.
ەندٸ سول ەڭگٸمەمٸزدٸ شاڭىراق سالعان سارى اتانداي ىرعالتىپ, ىقتيياتتاپ وتىرىپ تاعى بٸر بايانداپ بەرسەك.
***
بٸزدٸڭ اۋىل تۋرا قىتاي مەن موڭعولييانىڭ شەكاراسىندا ەدٸ. ول كەزدە شەكارا قازٸرگٸدەي تىشقان جورعالاماستاي تورلانباعان, كەي جەرٸنەن ٷيٸرلٸ جىلقى ٶتەردەي الان-اشىق جاتاتىن. جىلقىسى ٶز اياعىمەن ٶتٸپ كەتسە دە «موڭعول ايداپ كەتتٸگە» ساناپ, تٷن قاتىپ جورتقان «جوقشىلار» جوعىنىڭ ٶزٸ تابىلماسا دا, توپانىن تولتىرارداي ٶزگە قىلقۇيرىقتاردى شۇرقىراتىپ ايداپ كەلەتٸن كەز.
ٷنەمٸ سونداي ٸستەردٸڭ باسى-قاسىندا جٷرەتٸن جۇماقىن دەيتٸن قۇدامىز بولدى. اق الماستاي جارقىلداعان كٸسٸ ەدٸ. قاشان كٶرسەڭ بالا-شاعا, كەلٸن-كەشەك دەمەي ەزٸلٸن ايتىپ جارق-جۇرق ەتٸپ وتىراتىن. شارۋاسىنان شاشاۋ شىعارمايتىن بۇيىمتاق, شٸلدەنٸڭ شٸلٸڭگٸر ىستىعىندا تۋ بيەنٸ شىبىنعا بٸلدٸرمەي جەيتٸن ىلدىم-جىلدىم, ىسپاردىڭ ناق ٶزٸ. «جۇماقىنعا قاراڭعى تٷندە قالىڭ جىلقىنىڭ ٸشٸنەن «اناۋ قارا ايعىردى ۇستا» دەشٸ, قايىرىلىپ قاراعانىڭشا, قايىس ارقانى دەل سول قىلقۇيرىقتىڭ قىل موينىندا تۇرادى» دەپ شالماشىلىعىن ماقتاساتىن اۋىلداعى ۇرت تٸلدٸ جٸگٸتتەر. سوندىقتان دا ەل كٷزەۋلٸكتەن قىستاۋلىققا كٶشكەندە ايعىر ٷيٸرٸن جۇماقىنعا تاپسىرادى. جٷكەڭ جالعىز ٷي قالادى دا, ەكٸ-ٷش اۋىلدىڭ جىلقىسىن قوسىپ قايىرىپ جونتاۋعا ەكٸنشٸ قار جاۋعاندا قىستاۋلىققا بٸراق ەكەلەدٸ.
بٸردە جٷكەڭنٸڭ اتىنا ارىز تٷسٸپ, ەكٸ ايدان استام ۋاقىت قاماقتا جاتىپ شىققانى بار. جاۋاپ الىپ, تەرگەپ-تەكسەرٸپ امان-ەسەن بوساتىپ جٸبەرٸپتٸ ەيتەۋٸر. سول بوساپ كەلە جاتقان بەتتە جول ٷستٸندەگٸ بٸزدٸڭ ٷيگە تٷستٸ. ەكەم ەكەۋٸ قۇشاق ايقاستىرا امانداسىپ, قۋانعاندا ەستەرٸ شىقتى. ەكٸ اي تٷرمەدە بولعاننان بٸر بەلگٸ دە جوق, سول باياعى جارق-جۇرق ەتكەن جۇماقىن. سىنباعان ەكەن. سىنباق تٷگٸلٸ سىزات تٷسپەپتٸ. «قۇدەكەم مەنٸ تاپ بٸر قاجىدان كەلە جاتقانداي قارسى الدى عوي» - دەپ ەزٸلدەپ جاتىر.
جۇماقىننىڭ بٸزدٸڭ ٷيگە تٷسكەنٸن حابار تاپقان اينالاداعى ٷلكەن كٸسٸلەر دە بٸرلەپ-ەكٸلەپ جينالا باستادى. داستارحان جايىلدى, قازان كٶتەرٸلدٸ, ەڭگٸمە دە بۇرق-سارق قايناپ الا جٶنەلدٸ...
ەڭگٸمە ەرەدٸگٸندە جۇماقىن قالتاسىنان شاقشا شىعارىپ, ەرٸنگە ناسىباي سالدى. بۇرىن مۇندايىن كٶرمەگەن ەكەم:
- وۋ, قۇدەكە, مۇندايىڭىز جوق ەدٸ عوي, تٷرمە ٷيرەتٸپ جٸبەرگەن بە?, - دەيدٸ.
- جوق, ە, تٷرمەنٸ قويشى - دەيدٸ قۇدەكەسٸ, - مەن بۇنىڭ قىزىعىن ايتايىن. قۇداي ساقتاسىن, بۇل قۇداڭىزدىڭ ٸستەمەگەنٸ بار ما? ەي, مەن بٸر ادام سەكٸلدٸ ادام كٶردٸم عوي, اسىقپاڭىز, ۇزاق ەڭگٸمە ول, - دەپ شاقشاسىن جيناپ جٶندەلٸپ وتىرىپ, ەڭگٸمە تٸزگٸنٸن اعىتا بەردٸ-اۋ.
- مىنا «ٶلٸمنەن ۇيات كٷشتٸ» دەگەن بٸر سٶز بار عوي, سول راس ەكەن. نەگٸزٸ ۇياتتان ادام ٶلٸپ كەتەدٸ ەكەن. مەن ٶلە جازدادىم. بەتتٸڭ قالىڭدىعىنان تٸرٸ قالىپ وتىرمىز عوي,- دەپ كەڭك-كەڭك كٷلەدٸ ٶزٸ. وتىرعاندار داستارحان شەتٸن قايىرا جاقىنداپ «ە, ە, ە...» دەپ ەنتەلەي تٷستٸ.
- جازعىتۇرىم ٷيٸرلٸ جىلقىما بٸر جيرەن قاسقا بيە كەلٸپ قوسىلدى. باسىندا اينالاداعى بٸرەۋدٸكٸ بولىپ ۇيات بولىپ جٷرمەسٸن دەپ ەر بٸرەۋگە ايتقان بولدىم. ەلەڭ ەتكەن ادام بولمادى. ماڭايدا جىلقى ٸزدەگەن ەشكٸم جوق سەكٸلدٸ. تٶرجايلاۋعا بارعاندا دا بٶلٸنبەي ٸلەسٸپ باردى. سودان, شىنى كەرەك يەمدەنە باستادىم. ٶزٸ دە قىستان كٷيلٸ شىققان مال ەكەن, جىلتىراپ سەمٸرٸپ كەلە جاتتى. «جە-ە-ە, بيىلعى كٷزدٸگٸم سەن بولارسىڭ» دەپ بٸر تٷيٸپ قويدىم. جىلقىمدى جولدان اۋلاق بٶلەكتەۋ سايعا تامان ىسىرىپ قايىرا جٷردٸم. سٶيتٸپ جٷرٸپ جازىڭ دا ورتالادى. جىپ-جىلتىر بولىپ, ساۋىرىنان جارىلارداي سەمٸردٸ-اق ەندٸ جارىقتىق. جالپاق جاتقان قوس جايانىڭ قوسپاسىنا جاڭبىردىڭ سۋى ٸركٸلدٸ عوي!..
كٷزدٸك سوعىم كٶڭٸلدٸ كٷپتٸ ەتٸپ, ەلدٸڭ ەتەككە تٷسكەنٸن اسىعا كٷتٸپ جٷردٸم. كٷن ارتىنان كٷن ٶتٸپ, ول ۋاقىت تا جەتٸپ, ەڭكەيە كٶشٸپ ەل دە كەتتٸ. ەندٸ ەنە-مٸنە كٷن كٸشكەنە شىتقىلداي قالسا دەپ پىشاعىمدى قايراپ قويىپ مەن جٷرمٸن.
بٸر كٷنٸ تٷس اۋا جىلقىنى كٶزدەپ كەلەيٸن دەپ ٷيدەن شىققالى جاتىر ەدٸم, بٸر بەيتانىس اقساقال اتتان تٷسٸپ جاتىر ەكەن. كٷمٸستەي ساقالى كەۋدەسٸن جاپقان, سۇڭعاق بويلى كەلٸستٸ-اق ادام ەندٸ. جاسى ەگدەلەۋ تارتقانمەن ەڭكەيمەپتٸ, تٸك جٷرەدٸ ەكەن. سەلەم بەرٸپ, ەسٸك اشىپ, تٶرگە وزدىردىم. شاي ٸشٸلدٸ, جٶن سۇرالدى. ەڭگٸمەسٸ وسى جٷرگەن جٷرٸسٸنٸڭ جايىنا كٶشكەندە ٸشٸم قىلپ ەتە قالدى. تۋرا مەندەگٸ جىلقىنى ٸزدەپ جٷر ەكەن! ەن-تاڭباسى, قاسقاسى دەيسٸڭ, باسقاسى دەيسٸڭ بەرٸ كەلٸپ تۇر, بەرٸ...
- سودان?..
- سودان, كٶكپەك جەگەن تٷيەدەي دٶڭبەكشٸدٸم. كەۋدەسٸن جاپقان ساقالىنا قاراپ جەتەلەتٸپ جٸبەرسەم بە دەگەن دە وي كەلگەن. وعان الا جازداي سەمٸرتكەن مالىڭدى كٷزدە بٸرەۋ كەلٸپ سٸلەكەيٸڭدٸ شۇبىرتىپ جەتەلەپ بارا جاتسا قالاي بولادى? ونىڭ ٷستٸنە سويا قوياتىن ٶزگە مالدىڭ رەتٸ دە جوق. كٷزدٸككە وسى دەپ نيەتتەنٸپ قويدىم ەمەس پە! ٶزٸ دە جارداي بولىپ جارىقتىق, كٷندە كٶز الدىڭدا جايقالىپ جٷرسە... قيمادىم قۇدەكە, شىنىمدى ايتايىنشى قيمادىم. اقىرى ايتا المادىم. نە بولسا دا شالدى اتتاندىرىپ جٸبەرۋگە امال قىلدىم. «سٸز ەندٸ اۋدان جاقتان كەلدٸڭٸز, بٸراز بۇرىس دەمەسەڭٸز ورتادا اعاشوبا اۋىلى جاتىر, بٸرٸنشٸ سولاردىڭ جىلقىسىنا قوسىلادى عوي. جىلقىشىلارى مىنا جٸڭٸشكەسايدىڭ باسىندا وتىر. نەگٸزٸ سولاردان سۇراعانىڭىز جٶن عوي», - دەدٸم. شال ەلەڭ ەتە قالدى. «ونىڭ دا جٶن ەكەن, جاقىن بولسا كٷن باتپاي سولاي جەتٸپ الايىن», - دەپ قوزعالا باستادى. «يە, كٶرسەتٸپ جٸبەرەم, ەكٸ-اق بەلدٸڭ استى عوي» دەپ مەن دە الدىنا تٷسٸپ ارسالاڭداي بەردٸم. جەلە جورتىپ بٸر بەلدٸ اسىرىپ, جٸڭٸشكەسايدى قامشىمەن نۇسقادىم دا قاراعايلى قاپتالداردا بٶلەك-بٶلەك جاتقان جىلقىلارعا قاراي شاپتىم. «ە, ە, ە, ٸزدەۋشٸڭ شىققان ەكەن, اڭدىعان جاۋ الماي قويماس. جٷكە, ەندٸ قامدان, جٷكە!» دەيدٸ ٸشٸم.
ٷيٸردٸ تاۋىپ قوراعا قاماعانشا قاس قارايىپ كەتتٸ. جارىلعالى جٷرگەن جيرەن قاسقاعا شالمانى جالعىز رەت تاستاپ, جىقتىم دا, «سەندە جازىق جوق, مەندە ازىق جوق, بۇيىرعان نەسٸبەسٸڭ, بٸسسٸمٸللە, اللاھۋاكپار!» دەپ ورىپ جٸبەردٸم. قورقىراپ كەتتٸ جيرەنقاسقاڭ. قاتىن انادايدا سيىرىن ساۋىپ, جىلقىلار ناۋانىڭ اينالاسىندا قاسىنىسىپ, تاي-قۇناندار تەبٸسٸپ دەگەندەي كەشكٸ مەزگٸلدٸڭ ابىر-دابىرىمەن ارالاسىپ جالعىز ٶزٸم جەۋكەمدەپ جاتىرمىن. بٸر كەزدە سىرت جاعىمنان بٸر دٷبٸر جاقىنداپ كەلگەندەي بولدى. تاي-قۇناندار شىعار دەپ ەلەمەگەن ەدٸم, تٸپتٸ تاقاۋ كەلگەندەي سەزٸلدٸ. ەندٸ قارايىن دەگەنٸمشە بولعان جوق, ارقا تۇسىمنان «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەگەن زور داۋىس گٷر ەتە قالدى. قۇرعىر-اۋ, قۇلاعىما تانىس ٷن سيياقتى. اقىرە-ە-ە-ن بۇرىلىپ قاراپ ەدٸم, باعاناعى اقساقال ەكەن. تٶبەمنەن تٶنٸپ تۇر! ٶنە بويىم بٸر ىسىپ, بٸر مۇزداپ الا جٶنەلدٸ. ماڭدايىمنان تەر بۇرق ەتتٸ. التى ايىرىعىمنان جوسىلا اقتى. وندايدا تەر بەتتٸ بويلاپ اقپايدى ەكەن, بۇرشاقتاپ, شاشىراپ جەرگە تامادى ەكەن. «اقساقال, تٷسٸڭٸز» دەپ اتاعاشتى نۇسقادىم. ەرە بارىپ اتتان تٷسٸردٸم. «بٸر جىلقى تاسقا تٷسٸپ مەرتٸگٸپ قالعان ەكەن, سونى سويىپ جاتىر ەدٸم, سٸز وتىرا بەرٸڭٸز» دەپ ٷيگە كٸرگٸزدٸم دە, كەرٸ بۇرىلدىم. جارىقتىقتىڭ قاسقاسى قانداي, قاراڭعىدا ايداي بولىپ جارقىراپ جاتىر ەكەن. ساسقانىمنان باسىن كەسٸپ الىپ, تٷيەنٸڭ جابۋىنىڭ استىنا تىعا سالدىم. سٶيتتٸم دە, انا كٸسٸنٸ ورنىقتىرىپ وتىرعىزىپ كەتەيٸن دەپ ٷيگە قايتا كەلدٸم. سٶيتسەم, شالىڭنىڭ مٷيٸز ساپتى ۇزىن قارا پىشاعى بار ەكەن, الاقانداي جالپاق بەلبەۋٸنە جانىپ تۇر. «كٶمەكتەسٸپ جٸبەرەيٸن» دەدٸ. يىعىنان باسىپ وتىرعىزاتىن ەمەس, دالاعا شىقتىق. شالەكەڭ جەڭدٸ تٷرٸپ تاستادى. نە كەرەك, باسى جوق جىلقىنىڭ مويىنىن قىلجىڭداتىپ ەكٸ جاقتاپ سويىپ جاتىرمىز. قاتىن ول تٷك بٸلمەگەندەي مونتانسىپ ٶز شارۋاسىمەن جٷر. قۇداي-اۋ, تەرٸنٸ ٸرەپ جاتقاندا بۋىن-بۋىنىم بوساپ كەتە بەرەدٸ. قولىمداعى پىشاقتان ايىرىلىپ قالا جازدايمىن. الاقانىم ٶزٸنەن-ٶزٸ اشىلا سالادى. تٸپتٸ دەنەمنٸڭ جارتىسى بٸردە بار, بٸردە جوق سەكٸلدٸ, مىنا جۇمىس ەلەس قۇساپ سەزٸلە بەرەدٸ...
ەس كەتٸپ, جان شىققاندا تەرٸسٸن تٷسٸرٸپ, بۇزا باستادىق. الدىڭعى قولىن كەسٸپ الدىم دا, قازانعا سالا بەر دەپ قاتىنعا اپارىپ كەلدٸم. اقساقالىم «جىلقىنىڭ باسى قايدا» دەگەن دە جوق, «تاسقا تٷسكەن جەرٸ قايسى?» دەگەن دە جوق, تەرلەپ تەپشٸپ جامباستى ۇرشىقتاپ وتىر. مەن دە كەلٸپ كٸرٸسٸپ جاتىرمىن بٸر جاعىنان. بٸر مەزگٸلدە, «مەن نامازىمدى وقىپ الايىن» دەپ, ٷيگە قاراي بەتتەدٸ. مەن ەتتٸ جىرىمداپ شالا-پالا بۇزىپ, قارىن-قارتاسىن جۋىپ, ورنىن جيناستىرىپ, ٶيتٸپ-بٷيتٸپ دالادا جٷرمٸن. ٷيگە كٸرە السامشى. ساۋىپ وتىرعان جالعىز سيىردى ەرٸ ايدايمىن, بەرٸ ايدايمىن. قاتىنعا ايقايلاپ, «اناۋ قايدا, مىناۋ نە?» دەپ بٸردەڭەلەردٸ سۇراپ, شارۋامەن جٷرگەن بولام. بٸراق ەندٸ ٶز ٷيٸڭە كٸرمەي قاشانعى جٷرە بەرەسٸڭ. كٸردٸم. اقساقال شارشاعان با, قۇس جاستىقتىڭ ٷستٸندە وڭ الاقانىن جاستانىپ مىزعىپ كەتٸپتٸ. قاتىندا ٷن جوق. مەندە دە. بٸر قاۋىم ۋاقىتقا سوزىلعان ٷنسٸزدٸك تىنىسىمدى تٸپتٸ دە تارىلتىپ جٸبەردٸ. دالاعا اتىپ شىقتىم. دالا دا تىم-تىرىس. اقساقالدىڭ ارقانداۋلى اتىنىڭ تاقىر شٶپتٸ جۇلعانداعى تىرس-تىرس دىبىسىنان ٶزگە تٸرشٸلٸكتٸ جەر جۇتىپ قويعانداي. العاشىندا ٶز جٷرەگٸمنٸڭ دٷرسٸلٸ ٶزٸمە ەستٸلە باستاپ ەدٸ, اتتى جاقىن جەرگە ارقانداعانىم جاقسى بولىپتى, ارقامدى ٷيگە سٷيەپ سونى تىڭداپ بٸراز تۇردىم. الاشابىر بۇلت ٷستٸندە اسىعىس اي كٸلكٸپ بارادى...
«كٸسٸ وياندى» دەگەن دىبىستان سەلت ەتە قالدىم. ەسٸك الدىندا سار ەتكٸزٸپ بٸردەڭەسٸن تٶكتٸ دە قاتىن ٷيگە قايتا كٸرٸپ كەتتٸ. ەت تە دايىن بولعان ەكەن. قارييانىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, سۋلىعىن ۇسىندىم. ٶزٸ سەمٸز, ٶزٸ جاس تۋ بيەنٸ ازداپ جٸنٸكتٸرٸپ ەكەلٸپ سويساڭ ەتٸ تاڭدايىڭدا ەرٸمەي مە, بۋى بۇرقىراپ الدىعا كەلگەندە, «ال كەنە, ەۋمين!» دەدٸم. ەندٸ نە بولسا دا وسى باتادا بٸردەڭە ايتاتىن شىعار, بٸر سٶز ۇشىعىن شىعارار دەدٸم. جوق, كەدٸمگٸ باتا جاساپ بەت سيپادى. «ەي, وسى شالىڭ بٸلمەي قالعان جوق پا ەكەن?» دەگەن ٷمٸت ۇشقىنى جىلت ەتە قالدى. «قارتايعان ادام, جولدان شارشاپ بايقاماسا بايقاماي قالعان شىعار. باسىن كەسٸپ تاستاعانىڭ دۇرىس بولدى ما, قالاي?» دەپ قويادى ٸشٸم.
«ال, الىڭىز!» دەيمٸن اقساقالعا. و, قۇدٸرەت! سٶيتٸپ ايتقان سايىن «ٶز مالىڭىز عوي» دەگەن بٸر اۋىز سٶز قايتا-قايتا ٸلەسە شىعىپ كەڭٸردەگٸمە كەپ كەپتەلەدٸ. ەتتٸ شايناپ, جۇتايىن دەسەم تٷيٸرلەنٸپ جۇتىلمايدى. وي, اللا! تاماعىمنان ٶتپەيدٸ. بٸر نەشە تٷيٸرٸن بٷركٸتشە قىلعىنىپ ەرەڭ جۇتتىم. «ٶزٸڭ دە ال, كەلٸن سەن دە» دەپ قويادى قارييا. كەلٸنٸن قايدام, مەنٸڭ جاعدايىم ەت جەۋگە كەلمەي قالدى, تاعى دا اعىل-تەگٸل تەر باستى... بٸر كەزدە تاباققا قولىن سوزىپ جاتىپ اقساقال: «مىناۋ قار سۋىمەن كەتكەن جىلقى عوي, تويىنعان-اق ەكەن ە» دەپ قالدى. «يە, يە, جەسەڭٸزشٸ» دەدٸم تۇقىرايىپ وتىرعان قالپى ەتتٸ ارالاستىرا الدىنا ىسىرىپ. «ە, ە, ە, بٸلگەن ەكەن عوي. ٶزٸ دە جىلعا-جىلعادان قاردىڭ سۋى جىلاپ اعىپ جاتقان كەزدە كەلدٸ ەمەس پە...» دەيدٸ ٸشٸم. «بٸراق مەنٸڭ دە جىلقىم قار سۋىمەن كەتۋٸنە بولادى عوي, بۇل سٶزدە تۇرعان نە بار? مٸنٸستەن ەرتە بوساتىپ, تويىنىسقا جٸبەرٸلگەن جىلقى ەكەن دەپ ايتىپ وتىرعانى شىعار» دەيدٸ تاعى بٸر ويىم. «بۇل ات ەمەس, بيە عوي» دەپ بٷلك ەتە قالدى بٷيرەگٸم. قويشى, ەندٸ باسىڭدى قاتىرعانمەن پايدا جوق, نە بولسا دا بولىپ كەتتٸ. ەندٸگٸسٸن الدا كٶرەمٸز...
اقساقالىڭ اسىقپاي وتىرىپ ەتتٸ جاقسى-اق جەدٸ. تاباق تٷبٸندەگٸ مايلى تۇزدىققا ماتىرىپ بۇلعاپ-بۇلعاپ العاپ ۋىس تولى ەتتٸ بۇتا شايناعان بۋراداي ەكٸ جاعىنا كەزەك الىپ, نٸلٸن سورعانداي قىلىپ ەبدەن ەزٸپ بارىپ تالماپ جۇتادى, سالالى ساۋساقتارىنىڭ اراسىنان سىعىلىپ شىققان قازىنىڭ مٶلدٸر مايىن قاراكەسەك ەتكە سٸڭٸرٸپ الىپ ازۋعا باسادى, جۇقالانىپ تۋرالعان جالپاق جالدى ەكٸ قارا كەسەكتٸڭ ورتاسىنا سالىپ جٸبەرٸپ قاسقا تٸسپەن كەرتٸپ جەيدٸ... ٶز كەڭٸردەگٸڭنەن اس ٶتپەگەن سوڭ سٷيەك مٷجٸگەن بولىپ, جەگەن ادامعا قاراپ وتىرادى ەكەنسٸڭ. اقساقال مايلىققا قول سوزعاندا ٶزٸمشە اساتۋ جاساعىم كەلٸپ, كٷشتەگەن بولىپ ەدٸم, «ول كەرٸدەن جاسقا عوي» دەدٸ دە كٷرەكتەي الاقانىن تولتىرىپ مەنٸڭ الاقانىما سالعانى. ال, جەپ كٶر! اقساقالعا اساتپاق بولعانىمنان ۇيالعانىم بار, «قىلتاماق» بولىپ قىلعىنىپ وتىرعانىم بار, كٶزٸم جاساۋراپ ٶلدٸم-تالدىم دەگەندە ەرەڭ جۇتىپ تاۋىستىم. نە دە بولسا ەتتٸ جەپ بولعاننان كەيٸن ايتپاق پا دەگەن كٷدٸكپەن تاعى قول جايىپ اس قايىرۋىن سۇرادىم. جاقسىلاپ تۇرىپ باتا قايىردى. كٷمەن تۋدىراتىنداي باسى ارتىق سٶز بولعان جوق. تٷنٸ بويى ۇيىقتاي الماي دٶڭبەكشٸدٸم. «بٸلدٸ مە?», «بٸلمەدٸ مە?». ەكٸ جامباسقا كەزەك تٷسەمٸن. سوڭعى اساتۋدا جەگەن ەتٸم بٸتەۋ جۇتىلعانداي اسقازانىمدى تٷينەپ ول دا بٸر جاعىنان قينادى كەپ. «بٸلسە نەگە ٷندەمەيدٸ?». «بٸلمەسە نەگە قار سۋى?..». تٷننٸڭ سونشاما ۇزاق ەكەنٸن بۇرىن بٸلمەگەن ەكەنمٸن... تاڭعا جاقىن كٶزٸم ٸلٸپ كەتكەن ەكەن, اقساقالدىڭ ازانىنان ويانىپ كەتتٸم.
تٶردٸڭ الدىن كٷڭٸرەنتٸپ نامازىن وقىدى. داستارحان جايىلدى. ەلدٸڭ جايى, اۋا رايى, جىلقى كٷيٸ دەگەندەي ازدى-كەم ەڭگٸمە ايتىلدى. جٸڭٸشكەسايداعى ٷيدٸ تاپپاي, كٶز بايلانباي تۇرعاندا وسى ٷيدٸ قايتا تاۋىپ الايىن دەپ كەشە بٸراز قاتتى جٷرگەنٸن, بەلٸ اۋىرىپ شارشاڭقىراپ قالعانىن, جاقسى دەمالعانىن ايتتى. «يە, ونىڭىز قانداي جاقسى بولعان, ەيتپەسە... اتىڭىز جورعا ەكەن عوي» دەپ ايدالاعا لاقتىم. جيرەنقاسقا ەندٸ ايتىلىپ قالا ما دەگەندە جٷرەگٸم القىمىما كەلٸپ قايتادى. ەسالاڭ كٸسٸشە ەبٸل-دەبٸلٸم شىعىپ وتىرمىن. شايدان سوڭ بەت سيپاپ, «ال مەن ەندٸ قوزعالايىن» دەدٸ. «يە, قوزعالىڭىز, اتىڭىزدى ەرتتەپ قويدىم» دەپ ەلپەك قاعام. اتىنىڭ مٸنەر جاعىن دٶڭەستەۋ جەرگە ىڭعايلاپ, سۋلىعىنان ۇستاپ, قولتىعىنان كٶتەرٸپ ەرگە سالدىم اقساقالدى. باسىمدى كٶتەرٸپ جٷزٸنە ەندٸ قارايمىن دەي بەرگەنٸم سول ەدٸ, قارييا تٸزگٸنٸن ٸركٸپ تۇرا قالدى. تۇرا قالدى دا: «جە, جۇماقىن!» دەپ اۋىر كٷرسٸندٸ. «سەن دە بٸر الاشتىڭ ازاماتى ەكەنسٸڭ...», - دەدٸ دە ٷنسٸز قالدى. باسىم ەرٸكسٸز سالبىراپ سالا بەردٸ. بۋىنىم بوساپ, سٷيەنەرگە بٸردەڭە ٸزدەگەندەي سەندەلٸپ تۇرىپ قولىمنىڭ قالاي اقساقالدىڭ ەتٸگٸنٸڭ قونىشىنا بارعانىن سەزبەي دە قالىپپىن. «مەنٸڭ شاڭىراعىم اۋداننىڭ شەت جاعىندا. كەشە دە ايتتىم عوي, سارزالىڭ دەگەن جەر. اۋىلدىڭ شەتٸنە ٸلٸنە بەرە «حاسەن اقساقالدىڭ ٷيٸ قايسى ەكەن?» دەپ سۇراساڭ ەلدٸڭ بەرٸ بٸلەدٸ... ال, كٶرٸسكەنشە امان بولايىق!» دەپ سەل ەڭكەيٸپ ارقامنان قاققانداي بولدى دا, اتىن تەبٸندٸ.
تۇرعان جەرٸمدە قازىقتاي قالشيدىم دا قالدىم... بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولدى. اقىر-ە-ە-ن مويىنىمدى بۇرىپ قاراسام قارييام قاراجورعاسىن تايپالتىپ كەزەڭگە جاقىنداپ قالىپتى.
- سودان?.. - دەدٸ وتىرعاندار, اۋىزدارىنان اق جالىن اتىلىپ شىققانداي بولىپ.
- سودان سٷمٸرەيٸپ ەر جاسايتىن دٷيسەنگە باردىم. بٸر جۇمانىڭ ٸشٸندە ٶمٸلدٸرٸك-قۇيىسقانىمەن كٷمٸس ەر جاساپ بەر دەپ مٷيٸزٸنەن جەتەلەپ قىلجاقتاتىپ بٸر ٶگٸزشە اپارىپ بەردٸم. ٸسمەر نەمە عوي, ايتقان ۋاقىتىمدا بٸتٸردٸ. سٶيتٸپ ونى تورجورعاعا سالدىم دا, جەتەككە الىپ سارزالىڭعا تارتتىم. جۇماقىن تورجورعانى ايتقاندا وتىرعانداردىڭ بٸرازى گۋ ەتە قالدى. ول جورعا جارىسىندا الدىنا قارا سالماعان قىلقۇيرىق قوي. ەدەتتە قانداي جورعا جازىق جەردە عانا جاقسى جورعالايدى دا, ويلى-قىرلى ويپاڭ جەرلەرگە سالىپ جٸبەرسەڭ جورعاسىنان جاڭىلىپ, شاۋىپ كەتٸپ, جەلٸپ كەتٸپ جورعاسى جورتاققا اينالادى. ال, تور جورعا الدىنىڭ بەرٸن اياق الىسىمەن ٶلشەپ ويلى-قىرلى جەرٸڭدٸ تۇياعىمەن تەگٸستەپ تايپالعاندا قولىڭداعى شارانىڭ سۋى شايقالمايتىن ەدٸ عوي. جەنە ماڭدايى جارىلىپ جالعىز كەلەتٸن. وتىرعانداردىڭ ٸشتەرٸ ۋداي اشىپ بارا جاتقانى سول.
- سودان?...
- سودان تاڭدا شىعىپ ەكٸنتٸ ۋاقىتىندا اۋىلدىڭ شەتٸنە ٸلٸنٸپ, «حاسەن دەگەن قارييانىڭ ٷيٸ قايسى ەكەن?» دەپ سۇراپ ەدٸم, بٸر اياعىن سىلتىپ باساتىن جاس جٸگٸت الدىما تٷسٸپ جٷگٸرٸپ وتىرىپ, جاقىنداعاندا «ەنە!» دەدٸ. اتاعاشقا ەكٸ اتتى بايلاپ, كٸرٸپ بارىپ ەدٸم, اقساقال تٶردە جاتىر ەكەن. «ۋاعالەيكۋماسسالام! و, جۇماقىن, كەلدٸڭ بە?» دەپ ورنىنان تۇردى. بالالارىنا بٸردەن, «مىنا كٸسٸنٸڭ اتتارىن شٶپكە قويىڭدار, ماياعا كٸرگٸزٸڭدەر» دەپ بۇيىردى.
- اتتارىن, - دەيدٸ ە? بٸلٸپ وتىر عوي جەتەك ەكەلگەنٸڭدٸ, -دەپ قويادى ەدەتتە ٶزگەنٸڭ ەڭگٸمەسٸنٸڭ اراسىنا سىنىق ەرٸپ قىستىرماي ٷنسٸز وتىرىپ تىڭداپ, ٷنسٸز كەتە باراتىن كٶكسەگەن.
- مايا ەلٸ باستالماعان ۋاقىت قوي, سوندا دا كٸرٸگٸزٸڭدەر دەپ قۇرمەتتەپ, رازى بولعانى دا ەندٸ- دەپ جٷپتەپ قويادى اسقابي.
- تۇرا تۇرىڭىزدار, ەڭگٸمەنٸ بۇزباڭدارشى, - دەپ جاقاي كٶرشٸ اينالاسىنا قاباعىن بٸر شىتىپ الدى دا جۇماقىنعا كٷلٸمسٸرەي, تەسٸلە قارادى.
- ە, ە, ە, سودان, قارسى الىپ جاتىر ەشەيٸن?
- قارسى الىپ جاتىر. سودان شاي ٸشٸلدٸ, ەڭگٸمە ايتىلدى. قازان اسىلدى. شەجٸرەشٸ ادام ەكەن ٶزٸ. سوعىس كەزدٸ ايتتى, وسپاننىڭ ەسكەرٸنٸڭ, شىڭ شىسايدىڭ ەڭگٸمەسٸنەن جٸبەردٸ. بٸر كەزدە مەنٸڭ ارعى اتالارىما جاقىنداپ كەلدٸ. مەنٸڭ اتالارىم بۇرىن اۋدان جاقتان كٶشٸپ كەلدٸ ەمەس پە, جاقسى بٸلەدٸ ەكەن. «جاقسى ادامدار ەدٸ» دەگەندەي بٸر ەڭگٸمەلەرٸن ايتتى. ونىسى «سەنٸڭ ٸستەپ جٷرگەنٸڭ مىناۋ!» دەپ, ارقامدى وسىپ-وسىپ جٸبەرگەندەي بولدى. كٶزٸمدٸ داستارحان شەتٸندەگٸ قوشقار مٷيٸز ٶرنەكتەن الماعان كٷيٸ تاپجىلماي وتىردىم, ەندٸ نە ٸستەيمٸن? كەمپٸرٸ مەنٸڭ ىڭعايسىزدانىپ, جايسىزدانىپ وتىرعانىمدى سەزٸپ وتىرعان سەكٸلدٸ, «قوناق شارشاپ كەلدٸ عوي, دەمالسىن» دەپ, تٶسەك سالعىزدى.
بۇل دا بٸر قۇس ۇيقىلى تٷن بولدى. تاڭەرتەڭ تۇرسام, كەمپٸرٸ قورجىن دايىنداتىپ قويىپتى. «كەلٸننٸڭ قولىنان دەم تاتتىق قوي, مىنانى الا بار» دەيدٸ اقساقال. «دەم تاتقاندا...» دەپ كٷمٸلجٸدٸم. «ٶزٸڭٸزدٸڭ مال عوي» دەگەن ەلگٸ بٸر سٶز كەڭٸردەگٸمە تاعى كەلٸپ كەپتەلدٸ. بالاسى قورجىندى اتقا سالىپ, ٶزٸمدٸ قولتىقتان كٶتەرٸپ مٸنگٸزدٸ. «ال ەندٸ امان بول!» دەپ حاسەن قارييا كەۋدەسٸنە قولىن اپاردى. «ال» دەپ مەن دە ىڭقيىپ تويعان شارداق شابدارىمدى تەبٸنە بەرٸپ ەدٸم, «جٷرگٸسٸ كەلمەگەن قويدىڭ سيگٸسٸ كەلەدٸ» دەگەندەي بەلٸن قايقيتىپ تۇرا قالعانى. تۋرا اتاعاشتىڭ تٷبٸندە. سارىلداتىپ تٶگٸپ جاتىر, ەلٸ تٶگٸپ جاتىر, تاۋسىلىپ بەرمەيدٸ تٸپتٸ. قوشتاسىپ الىپ بٸر-بٸرٸمٸزگە قاراپ تۇرمىز. ەي سول كەزدە بەتٸمنٸڭ قىزارعانى-اي. تەزٸرەك جٷرٸپ كەتسەم دەپ تۇرمىن. انا قاسقىر جەگٸر مايىسقان ەكٸ تٸلەرسەگٸن ەرەڭ جيناپ ٸلگەرٸ باستى ٶزٸ. كەتٸپ بارا جاتىپ «انا كٸسٸ ارتىمنان قاراپ تۇر عوي» دەگەن وي ساپ ەتە قالىپ, ارقام كەدٸمگٸدەي قۇرىسىپ بارادى. كٶزٸ دە سۇمدىق ٶتكٸر ەدٸ. سەلدەن كەيٸن ارقامنان جەبە قادالاتىنداي قۋىرىلىپ كەلەم. باسىم زەڭٸپ اينالعانداي بولدى. سودان باياعىدا بٸرەۋدەن «باسىڭ قاتتى اۋىرعان كەزدە ناسىباي اتساڭ, قويادى ەكەن» دەگەندٸ ەستٸپ ەدٸم, سول ەسٸمە تٷسە كەتكەنٸ. بٸر بۇرىشتا دٷكەن تۇر ەكەن. جاناسا بارىپ قامشىنىڭ ۇشىمەن تەرەزەسٸن قاعىپ ەدٸم, كٷنگە قاراپ سىعىرايىپ, قابىرعاسىن تىرمالاپ بٸرەۋ شىقتى. ناسىباي بار ەكەن ەيتەۋٸر. تيىنىن ۇستاتىپ ەدٸم, ٷش قالتاسىن ەكەلٸپ بەردٸ. سودان سونى اۋىلعا جەتكەنشە ازداپ-ازداپ ەرنٸمە سالىپ وتىردىم. سٶيتٸپ وسى قۇرعىرعا ٷيٸر بولىپ جامان ٷيرەنٸپ الىپپىن, قۇدەكە, -دەيدٸ عوي ەلگٸ جەردە ساندى ۇرىپ جٸبەرٸپ قارقىلداي كٷلگەن جۇمەكەڭ.
وتىرعاندار دۋ ەتە قالدى. «ويپىرمايلاپ», اھٸلەپ, ٷھٸلەپ تٸزە جازىستى. «ە, ە, تورجورعا كەتتٸ دەسەڭشٸ...», «و-و-و, بۇل ناسىبايدىڭ تاريحى تىم تەرەڭ دە...», «ەي, جۇماقىن-اي» - دەپ ەر كٸم ەر تۇستان كەرگٸلەپ الا جٶنەلدٸ.
- ەي, سەنٸڭ تورجورعاڭدى جاقىندا قوراڭنان كٶردٸم قوي, - دەپ نيعىمەت ساڭق ەتە قالدى.
- تۇرا تۇر, ەڭگٸمە ەلٸ بٸتكەن جوق, - دەدٸ جۇماقىن تاعى دا ەزۋٸنە كٷلكٸ ٷيٸرٸپ. سودان ەكٸ جۇمادان كەيٸن تورجورعانى جەتەلەپ باياعى بالاسى كەلٸپ تۇر. اينالاسىنداعى بٸرەۋلەر تانىعان با, تورجورعانىڭ اتاعى شىققان ات ەكەنٸن بٸلٸپتٸ اقساقال. «ابىرويىن كٶتەرٸپ جٷرگەن اتى ەكەن, ٶزٸ مٸنسٸن! اتتىڭ باسىن بيەگە قور قىلمايىق, ورنىنا باسقا بٸردەڭەسٸن بەرسٸن» دەپ سەلەم ايتىپ جٸبەرٸپتٸ. سٶيتٸپ تٶبەل بيەنٸ جەتەلەتٸپ جٸبەردٸم, - دەپ جىمىڭ-جىمىڭ كٷلٸپ جانىنداعى قۇس جاستىققا شىنتاقتاي جانتايا بەردٸ جۇماقىن.
- شىنىندا ادام سەكٸلدٸ ادام كٶرٸپسٸز قۇدەكە, -دەپ جٷزٸ بال-بۇل جانعان ەكەم ەرٸكسٸز باسىن شايقاپ ەدٸ...
***
راسىمدى ايتسام وسى وقيعانى ۇمىتىپ تا كەتٸپپٸن. مٷلدە جادىمنان ٶشٸپ كەتپەسە دە, ايتىلماعان سوڭ اۋىلداعى شاڭ باسقان كٶپ ەڭگٸمەنٸڭ بٸرٸ سەكٸلدٸ بولىپ ميدىڭ قالتارىس بٸر قاتپارلارىندا قاتتالىپ قالا بەرگەن ەكەن.
قايبٸر جىلى استانا كٶشەلەرٸنٸڭ ەلدەبٸر قيىلىسىندا ٷيدەي-ٷيدەي ٶڭكيگەن ەكٸ «دجيپ» ماشيناسى بٸر-بٸرٸن سٷيكەپ كەتكەندەي بولدى. قارا جولدىڭ قاعىن كٶشٸرە ىشقىنىپ بارىپ ەكەۋٸ دە كٸلت توقتادى. ەكەۋٸنەن دە ەڭگەزەردەي ەكٸ جٸگٸت تٷستٸ. ورىسشاتىس بوقتاسىپ, كەۋدەلەسە كەتتٸ. تٷرلەرٸ ٶرت سٶندٸرگەندەي قاراقوشقىلدانىپ تٷتٸگٸپ, شەكە تامىرلارى بٸلەۋدەي بولىپ ادىرايىپ كەتكەن. بٸر كەزدە بٸرەۋٸنٸڭ ەيەلٸ تٷستٸ. قولىندا مويىنىنا كيگٸزٸلگەن قارعىباۋدى تٶسٸنەن ٶتكٸزٸپ اپارىپ ارقاسىنان تٷيمەلەپ, ارتىنان جەتەلەگەن يتٸ بار ايتقاشى. قۇداي-اۋ, قۇددى بٸر اتتى ٶمٸلدٸرٸكتەگەن سەكٸلدٸ ەكەن. تٷسە سالا قارسى تاراپقا شابالانىپ بەردٸ ەيەل. قولىنداعىسى دا قوسىلا شەۋ-شەۋ ەتٸپ قويادى. بٸر جاعىنان تەلەفونداپ جاتىر. سودان نە كەرەك, ۇزىن كٶشەنٸڭ ۇزىنا بويىن ازان-قازان قىلىپ قيقۋلاتىپ جول پوليتسيياسى جەتتٸ. سەڭدەي سٸرەسٸپ تۇرىپ قالعان كٶلٸكتەردٸڭ تەرەزەسٸنەن مويىندارىن سوزا قاراپ, باجىلداتا سەگنال باسىپ تاعاتسىزدانعان جۇرت. جەر دٷنيەنٸ شۋلاتىپ ەنتٸگە جەتكەن قىزمەتكەرلەر اينالاسىنان كٶلٸكتەر ٶتەتٸن جول شىعارعاننان كەيٸن قاعاز-قالام, تٷرلٸ قۇرالدارىن الىپ شىعىپ قورشاپ, ٶلشەپ ەكٸ ماشينانىڭ قالاي سوعىلىپ, نە زارداپ بولعانىن تەكسەرۋگە كٸرٸستٸ. جول شەتٸندە بٸرەۋدٸ كٷتٸپ تۇرعان ادام, اقىرى الدىندا بولىپ جاتقان وقيعاعا نازارىن سالماي تۇرا ما? ەدەيٸ ٷڭٸلٸپ قارادىم. سٶيتسەم, قۇداي-اۋ, سٸرٸڭكە تارتقانداي بولار-بولماس ٸز تٷسٸپتٸ جاڭاعى يت تٷسكەن اپپاق «دجيپكە». بولار-بولماس, كٶرٸنەر كٶرٸبەس ٸز... ونى بٸرەۋٸ ساۋساعىمەن سيپاپ قالىپ ەدٸ, ارعى جاعى ايناداي جارقىراپ شىعا كەلدٸ, ەلگٸ سىزات دەگەنٸمنٸڭ ٶزٸ اق تەمٸردٸڭ «جانىنا» ەمەس, شاڭىنا عانا تٷسكەن ٸز سەكٸلدٸ...
اناۋ ەكەۋٸ ەلٸ ەرەگەسٸپ تۇر...
اۋىر كٷرسٸنگەنٸم ەسٸمدە. سوندا ميىمنىڭ تەرەڭ بٸر قالتارىس قاتپارلارىندا قالىپ قويعان جۇماقىن قۇدانىڭ ەڭگٸمەسٸ عايىپتان جەتكەن حابارداي ويىما ورالا كەتٸپ ەدٸ. قاراجورعاسىن تايپالتىپ كەزەڭ اسىپ بارا جاتقان حاسەن قارييا ەندٸ بٸردە مەنٸڭ دە ارقا تۇسىمنان قادالا قاراپ تۇرعانداي تۇلا بويىم شىمىرلاپ كەتكەن...
سوندا تاس قالانىڭ تار كٶشەسٸندە تۇرىپ سونا-ا-ا-ۋ باسى مۇز, باۋىرى بالقاش قارت التايدىڭ الىپ شىڭ, ايعىرجال جوتالارىن اڭساپ ەدٸم...
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى,
