Talai dastarhan basynda aitylyp, aýyzdan-aýyzǵa ańyzdai taralǵan osy bir áńgimeni qaǵazǵa túsirýdiń sáti túspei-aq qoiǵany. Sizge ótirik, bizge shyn, «jazamyn» dep oqtalǵaly tórt-bes jyldyń júzi bolypty.
Qanshama ret baptalyp otyryp bastamaq bolǵam, nege ekenin qaidam, kókeidegi kórkem áńgime aq qaǵaz kórse attai úrkip ala qashady. Odan keiin mańyna jýytpaidy. Qulaǵyna qol apartpai osqyrynyp, odyraiyp. Al endi qaǵaz-qalamyńdy tastap qur qol, qara jaiaýjaqyndasań basyn shulǵi aiańdap, oqyranyp ózi keledi janyńa. Sóitip, jalynan sipap, jaidaq minip degendei biraz jerde tyńdaǵannyń qulaq quryshy qanyp edi. Tipti qazaqy áńgimege jany qumar kei aǵalar izdep kelip arnaiy tyńdaǵanyn da aita ketý artyq bolmas.
Endi bir gáp. Aitylyp júrgen soń, aýyzdan qulaqqa jetken soń, talai qalam ustaǵan qazaq bar emes pe, eptep jazylady da. Shyny kerek, osy áńgimeni tyńdap alyp, jaqyndaryna oqyta qoiý úshin qaǵazǵa túsirýdi suraǵan qansha adamǵa sol jazylǵan nusqany nusqap jiberetinmin... Alaida solardyń kóbi «anaý jeri jón eken», «mynaý jeri kem eken» degendei qońyltaqsyp qaitty. Degenmen ol nusqalar da tolyqsyz bolǵanyna qaramastan óz oqyrmanyn taýyp óte jaqsy baǵalandy. Bul turǵydan ol qalamgerlerge alǵystan ózge aitar joq.
Endi sol áńgimemizdi shańyraq salǵan sary atandai yrǵaltyp, yqtiiattap otyryp taǵy bir baiandap bersek.
***
Bizdiń aýyl týra Qytai men Mońǵoliianyń shekarasynda edi. Ol kezde shekara qazirgidei tyshqan jorǵalamastai torlanbaǵan, kei jerinen úiirli jylqy óterdei alan-ashyq jatatyn. Jylqysy óz aiaǵymen ótip ketse de «mońǵol aidap kettige» sanap, tún qatyp jortqan «joqshylar» joǵynyń ózi tabylmasa da, topanyn toltyrardai ózge qylquiryqtardy shurqyratyp aidap keletin kez.
Únemi sondai isterdiń basy-qasynda júretin Jumaqyn deitin qudamyz boldy. Aq almastai jarqyldaǵan kisi edi. Qashan kórseń bala-shaǵa, kelin-keshek demei ázilin aityp jarq-jurq etip otyratyn. Sharýasynan shashaý shyǵarmaityn buiymtaq, shildeniń shilińgir ystyǵynda tý bieni shybynǵa bildirmei jeitin yldym-jyldym, yspardyń naq ózi. «Jumaqynǵa qarańǵy túnde qalyń jylqynyń ishinen «anaý qara aiǵyrdy usta» deshi, qaiyrylyp qaraǵanyńsha, qaiys arqany dál sol qylquiryqtyń qyl moinynda turady» dep shalmashylyǵyn maqtasatyn aýyldaǵy urt tildi jigitter. Sondyqtan da el kúzeýlikten qystaýlyqqa kóshkende aiǵyr úiirin Jumaqynǵa tapsyrady. Júkeń jalǵyz úi qalady da, eki-úsh aýyldyń jylqysyn qosyp qaiyryp jontaýǵa ekinshi qar jaýǵanda qystaýlyqqa biraq ákeledi.
Birde Júkeńniń atyna aryz túsip, eki aidan astam ýaqyt qamaqta jatyp shyqqany bar. Jaýap alyp, tergep-tekserip aman-esen bosatyp jiberipti áiteýir. Sol bosap kele jatqan bette jol ústindegi bizdiń úige tústi. Ákem ekeýi qushaq aiqastyra amandasyp, qýanǵanda esteri shyqty. Eki ai túrmede bolǵannan bir belgi de joq, sol baiaǵy jarq-jurq etken Jumaqyn. Synbaǵan eken. Synbaq túgili syzat túspepti. «Qudekem meni tap bir qajydan kele jatqandai qarsy aldy ǵoi» - dep ázildep jatyr.
Jumaqynnyń bizdiń úige túskenin habar tapqan ainaladaǵy úlken kisiler de birlep-ekilep jinala bastady. Dastarhan jaiyldy, qazan kóterildi, áńgime de burq-sarq qainap ala jóneldi...
Áńgime árediginde Jumaqyn qaltasynan shaqsha shyǵaryp, eringe nasybai saldy. Buryn mundaiyn kórmegen ákem:
- Oý, qudeke, mundaiyńyz joq edi ǵoi, túrme úiretip jibergen be?, - deidi.
- Joq, á, túrmeni qoishy - deidi qudekesi, - Men bunyń qyzyǵyn aitaiyn. Qudai saqtasyn, bul qudańyzdyń istemegeni bar ma? Ái, men bir adam sekildi adam kórdim ǵoi, asyqpańyz, uzaq áńgime ol, - dep shaqshasyn jinap jóndelip otyryp, áńgime tizginin aǵyta berdi-aý.
- Myna «ólimnen uiat kúshti» degen bir sóz bar ǵoi, sol ras eken. Negizi uiattan adam ólip ketedi eken. Men óle jazdadym. Bettiń qalyńdyǵynan tiri qalyp otyrmyz ǵoi,- dep keńk-keńk kúledi ózi. Otyrǵandar dastarhan shetin qaiyra jaqyndap «e, e, e...» dep entelei tústi.
- Jazǵyturym úiirli jylqyma bir jiren qasqa bie kelip qosyldy. Basynda ainaladaǵy bireýdiki bolyp uiat bolyp júrmesin dep ár bireýge aitqan boldym. Eleń etken adam bolmady. Mańaida jylqy izdegen eshkim joq sekildi. Tórjailaýǵa barǵanda da bólinbei ilesip bardy. Sodan, shyny kerek iemdene bastadym. Ózi de qystan kúili shyqqan mal eken, jyltyrap semirip kele jatty. «Já-á-á, biylǵy kúzdigim sen bolarsyń» dep bir túiip qoidym. Jylqymdy joldan aýlaq bólekteý saiǵa taman ysyryp qaiyra júrdim. Sóitip júrip jazyń da ortalady. Jyp-jyltyr bolyp, saýyrynan jarylardai semirdi-aq endi jaryqtyq. Jalpaq jatqan qos jaianyń qospasyna jańbyrdyń sýy irkildi ǵoi!..
Kúzdik soǵym kóńildi kúpti etip, eldiń etekke túskenin asyǵa kútip júrdim. Kún artynan kún ótip, ol ýaqyt ta jetip, eńkeie kóship el de ketti. Endi áne-mine kún kishkene shytqyldai qalsa dep pyshaǵymdy qairap qoiyp men júrmin.
Bir kúni tús aýa jylqyny kózdep keleiin dep úiden shyqqaly jatyr edim, bir beitanys aqsaqal attan túsip jatyr eken. Kúmistei saqaly keýdesin japqan, suńǵaq boily kelisti-aq adam endi. Jasy egdeleý tartqanmen eńkeimepti, tik júredi eken. Sálem berip, esik ashyp, tórge ozdyrdym. Shai ishildi, jón suraldy. Áńgimesi osy júrgen júrisiniń jaiyna kóshkende ishim qylp ete qaldy. Týra mendegi jylqyny izdep júr eken! En-tańbasy, qasqasy deisiń, basqasy deisiń bári kelip tur, bári...
- Sodan?..
- Sodan, kókpek jegen túiedei dóńbekshidim. Keýdesin japqan saqalyna qarap jeteletip jibersem be degen de oi kelgen. Oǵan ala jazdai semirtken malyńdy kúzde bireý kelip silekeiińdi shubyrtyp jetelep bara jatsa qalai bolady? Onyń ústine soia qoiatyn ózge maldyń reti de joq. Kúzdikke osy dep niettenip qoidym emes pe! Ózi de jardai bolyp jaryqtyq, kúnde kóz aldyńda jaiqalyp júrse... Qimadym Qudeke, shynymdy aitaiynshy qimadym. Aqyry aita almadym. Ne bolsa da shaldy attandyryp jiberýge amal qyldym. «Siz endi aýdan jaqtan keldińiz, biraz burys demeseńiz ortada Aǵashoba aýyly jatyr, birinshi solardyń jylqysyna qosylady ǵoi. Jylqyshylary myna Jińishkesaidyń basynda otyr. Negizi solardan suraǵanyńyz jón ǵoi», - dedim. Shal eleń ete qaldy. «Onyń da jón eken, jaqyn bolsa kún batpai solai jetip alaiyn», - dep qozǵala bastady. «Iá, kórsetip jiberem, eki-aq beldiń asty ǵoi» dep men de aldyna túsip arsalańdai berdim. Jele jortyp bir beldi asyryp, Jińishkesaidy qamshymen nusqadym da qaraǵaily qaptaldarda bólek-bólek jatqan jylqylarǵa qarai shaptym. «E, e, e, izdeýshiń shyqqan eken, ańdyǵan jaý almai qoimas. Júke, endi qamdan, Júke!» deidi ishim.
Úiirdi taýyp qoraǵa qamaǵansha qas qaraiyp ketti. Jarylǵaly júrgen jiren qasqaǵa shalmany jalǵyz ret tastap, jyqtym da, «sende jazyq joq, mende azyq joq, buiyrǵan nesibesiń, bissimillá, Allahýakpar!» dep oryp jiberdim. Qorqyrap ketti jirenqasqań. Qatyn anadaida siyryn saýyp, jylqylar naýanyń ainalasynda qasynysyp, tai-qunandar tebisip degendei keshki mezgildiń abyr-dabyrymen aralasyp jalǵyz ózim jáýkemdep jatyrmyn. Bir kezde syrt jaǵymnan bir dúbir jaqyndap kelgendei boldy. Tai-qunandar shyǵar dep elemegen edim, tipti taqaý kelgendei sezildi. Endi qaraiyn degenimshe bolǵan joq, arqa tusymnan «Assalaýmaǵaleikým» degen zor daýys gúr ete qaldy. Qurǵyr-aý, qulaǵyma tanys ún siiaqty. Aqyre-e-e-n burylyp qarap edim, baǵanaǵy aqsaqal eken. Tóbemnen tónip tur! Óne boiym bir ysyp, bir muzdap ala jóneldi. Mańdaiymnan ter burq etti. Alty aiyryǵymnan josyla aqty. Ondaida ter betti boilap aqpaidy eken, burshaqtap, shashyrap jerge tamady eken. «Aqsaqal, túsińiz» dep ataǵashty nusqadym. Ere baryp attan túsirdim. «Bir jylqy tasqa túsip mertigip qalǵan eken, sony soiyp jatyr edim, Siz otyra berińiz» dep úige kirgizdim de, keri buryldym. Jaryqtyqtyń qasqasy qandai, qarańǵyda aidai bolyp jarqyrap jatyr eken. Sasqanymnan basyn kesip alyp, túieniń jabýynyń astyna tyǵa saldym. Sóittim de, ana kisini ornyqtyryp otyrǵyzyp keteiin dep úige qaita keldim. Sóitsem, shalyńnyń múiiz sapty uzyn qara pyshaǵy bar eken, alaqandai jalpaq belbeýine janyp tur. «Kómektesip jibereiin» dedi. Iyǵynan basyp otyrǵyzatyn emes, dalaǵa shyqtyq. Shalekeń jeńdi túrip tastady. Ne kerek, basy joq jylqynyń moiynyn qyljyńdatyp eki jaqtap soiyp jatyrmyz. Qatyn ol túk bilmegendei montansyp óz sharýasymen júr. Qudai-aý, terini irep jatqanda býyn-býynym bosap kete beredi. Qolymdaǵy pyshaqtan aiyrylyp qala jazdaimyn. Alaqanym ózinen-ózi ashyla salady. Tipti denemniń jartysy birde bar, birde joq sekildi, myna jumys eles qusap sezile beredi...
Es ketip, jan shyqqanda terisin túsirip, buza bastadyq. Aldyńǵy qolyn kesip aldym da, qazanǵa sala ber dep qatynǵa aparyp keldim. Aqsaqalym «jylqynyń basy qaida» degen de joq, «tasqa túsken jeri qaisy?» degen de joq, terlep tepship jambasty urshyqtap otyr. Men de kelip kirisip jatyrmyn bir jaǵynan. Bir mezgilde, «men namazymdy oqyp alaiyn» dep, úige qarai bettedi. Men etti jyrymdap shala-pala buzyp, qaryn-qartasyn jýyp, ornyn jinastyryp, óitip-búitip dalada júrmin. Úige kire alsamshy. Saýyp otyrǵan jalǵyz siyrdy ári aidaimyn, beri aidaimyn. Qatynǵa aiqailap, «anaý qaida, mynaý ne?» dep birdeńelerdi surap, sharýamen júrgen bolam. Biraq endi óz úiińe kirmei qashanǵy júre beresiń. Kirdim. Aqsaqal sharshaǵan ba, qus jastyqtyń ústinde oń alaqanyn jastanyp myzǵyp ketipti. Qatynda ún joq. Mende de. Bir qaýym ýaqytqa sozylǵan únsizdik tynysymdy tipti de taryltyp jiberdi. Dalaǵa atyp shyqtym. Dala da tym-tyrys. Aqsaqaldyń arqandaýly atynyń taqyr shópti julǵandaǵy tyrs-tyrs dybysynan ózge tirshilikti jer jutyp qoiǵandai. Alǵashynda óz júregimniń dúrsili ózime estile bastap edi, atty jaqyn jerge arqandaǵanym jaqsy bolypty, arqamdy úige súiep sony tyńdap biraz turdym. Alashabyr bult ústinde asyǵys ai kilkip barady...
«Kisi oiandy» degen dybystan selt ete qaldym. Esik aldynda sar etkizip birdeńesin tókti de qatyn úige qaita kirip ketti. Et te daiyn bolǵan eken. Qariianyń qolyna sý quiyp, sýlyǵyn usyndym. Ózi semiz, ózi jas tý bieni azdap jiniktirip ákelip soisań eti tańdaiyńda erimei me, býy burqyrap aldyǵa kelgende, «al káne, áýmin!» dedim. Endi ne bolsa da osy batada birdeńe aitatyn shyǵar, bir sóz ushyǵyn shyǵarar dedim. Joq, kádimgi bata jasap bet sipady. «Ái, osy shalyń bilmei qalǵan joq pa eken?» degen úmit ushqyny jylt ete qaldy. «Qartaiǵan adam, joldan sharshap baiqamasa baiqamai qalǵan shyǵar. Basyn kesip tastaǵanyń durys boldy ma, qalai?» dep qoiady ishim.
«Al, alyńyz!» deimin aqsaqalǵa. O, Qudiret! Sóitip aitqan saiyn «óz malyńyz ǵoi» degen bir aýyz sóz qaita-qaita ilese shyǵyp keńirdegime kep kepteledi. Etti shainap, jutaiyn desem túiirlenip jutylmaidy. Oi, Alla! Tamaǵymnan ótpeidi. Bir neshe túiirin búrkitshe qylǵynyp áreń juttym. «Óziń de al, kelin sen de» dep qoiady qariia. Kelinin qaidam, meniń jaǵdaiym et jeýge kelmei qaldy, taǵy da aǵyl-tegil ter basty... Bir kezde tabaqqa qolyn sozyp jatyp aqsaqal: «Mynaý qar sýymen ketken jylqy ǵoi, toiynǵan-aq eken á» dep qaldy. «Iá, iá, jeseńizshi» dedim tuqyraiyp otyrǵan qalpy etti aralastyra aldyna ysyryp. «E, e, e, bilgen eken ǵoi. Ózi de jylǵa-jylǵadan qardyń sýy jylap aǵyp jatqan kezde keldi emes pe...» deidi ishim. «Biraq meniń de jylqym qar sýymen ketýine bolady ǵoi, bul sózde turǵan ne bar? Ministen erte bosatyp, toiynysqa jiberilgen jylqy eken dep aityp otyrǵany shyǵar» deidi taǵy bir oiym. «Bul at emes, bie ǵoi» dep búlk ete qaldy búiregim. Qoishy, endi basyńdy qatyrǵanmen paida joq, ne bolsa da bolyp ketti. Endigisin alda kóremiz...
Aqsaqalyń asyqpai otyryp etti jaqsy-aq jedi. Tabaq túbindegi maily tuzdyqqa matyryp bulǵap-bulǵap alǵap ýys toly etti buta shainaǵan býradai eki jaǵyna kezek alyp, nilin sorǵandai qylyp ábden ezip baryp talmap jutady, salaly saýsaqtarynyń arasynan syǵylyp shyqqan qazynyń móldir maiyn qarakesek etke sińirip alyp azýǵa basady, juqalanyp týralǵan jalpaq jaldy eki qara kesektiń ortasyna salyp jiberip qasqa tispen kertip jeidi... Óz keńirdegińnen as ótpegen soń súiek mújigen bolyp, jegen adamǵa qarap otyrady ekensiń. Aqsaqal mailyqqa qol sozǵanda ózimshe asatý jasaǵym kelip, kúshtegen bolyp edim, «ol káriden jasqa ǵoi» dedi de kúrektei alaqanyn toltyryp meniń alaqanyma salǵany. Al, jep kór! Aqsaqalǵa asatpaq bolǵanymnan uialǵanym bar, «qyltamaq» bolyp qylǵynyp otyrǵanym bar, kózim jasaýrap óldim-taldym degende áreń jutyp taýystym. Ne de bolsa etti jep bolǵannan keiin aitpaq pa degen kúdikpen taǵy qol jaiyp as qaiyrýyn suradym. Jaqsylap turyp bata qaiyrdy. Kúmán týdyratyndai basy artyq sóz bolǵan joq. Túni boiy uiyqtai almai dóńbekshidim. «Bildi me?», «bilmedi me?». Eki jambasqa kezek túsemin. Sońǵy asatýda jegen etim biteý jutylǵandai asqazanymdy túinep ol da bir jaǵynan qinady kep. «Bilse nege úndemeidi?». «Bilmese nege qar sýy?..». Túnniń sonshama uzaq ekenin buryn bilmegen ekenmin... Tańǵa jaqyn kózim ilip ketken eken, aqsaqaldyń azanynan oianyp kettim.
Tórdiń aldyn kúńirentip namazyn oqydy. Dastarhan jaiyldy. Eldiń jaiy, aýa raiy, jylqy kúii degendei azdy-kem áńgime aityldy. Jińishkesaidaǵy úidi tappai, kóz bailanbai turǵanda osy úidi qaita taýyp alaiyn dep keshe biraz qatty júrgenin, beli aýyryp sharshańqyrap qalǵanyn, jaqsy demalǵanyn aitty. «Iá, onyńyz qandai jaqsy bolǵan, áitpese... atyńyz jorǵa eken ǵoi» dep aidalaǵa laqtym. Jirenqasqa endi aitylyp qala ma degende júregim alqymyma kelip qaitady. Esalań kisishe ebil-debilim shyǵyp otyrmyn. Shaidan soń bet sipap, «al men endi qozǵalaiyn» dedi. «Iá, qozǵalyńyz, atyńyzdy erttep qoidym» dep elpek qaǵam. Atynyń miner jaǵyn dóńesteý jerge yńǵailap, sýlyǵynan ustap, qoltyǵynan kóterip erge saldym aqsaqaldy. Basymdy kóterip júzine endi qaraimyn dei bergenim sol edi, qariia tizginin irkip tura qaldy. Tura qaldy da: «Já, Jumaqyn!» dep aýyr kúrsindi. «Sen de bir alashtyń azamaty ekensiń...», - dedi de únsiz qaldy. Basym eriksiz salbyrap sala berdi. Býynym bosap, súienerge birdeńe izdegendei sendelip turyp qolymnyń qalai aqsaqaldyń etiginiń qonyshyna barǵanyn sezbei de qalyppyn. «Meniń shańyraǵym aýdannyń shet jaǵynda. Keshe de aittym ǵoi, Sarzalyń degen jer. Aýyldyń shetine iline bere «Hasen aqsaqaldyń úii qaisy eken?» dep surasań eldiń bári biledi... Al, kóriskenshe aman bolaiyq!» dep sál eńkeiip arqamnan qaqqandai boldy da, atyn tebindi.
Turǵan jerimde qazyqtai qalshidym da qaldym... Bári túsinikti boldy. Aqyr-e-e-n moiynymdy buryp qarasam qariiam qarajorǵasyn taipaltyp kezeńge jaqyndap qalypty.
- Sodan?.. - dedi otyrǵandar, aýyzdarynan aq jalyn atylyp shyqqandai bolyp.
- Sodan súmireiip er jasaityn Dúisenge bardym. Bir jumanyń ishinde ómildirik-quiysqanymen kúmis er jasap ber dep múiizinen jetelep qyljaqtatyp bir ógizshe aparyp berdim. Ismer neme ǵoi, aitqan ýaqytymda bitirdi. Sóitip ony torjorǵaǵa saldym da, jetekke alyp Sarzalyńǵa tarttym. Jumaqyn torjorǵany aitqanda otyrǵandardyń birazy gý ete qaldy. Ol jorǵa jarysynda aldyna qara salmaǵan qylquiryq qoi. Ádette qandai jorǵa jazyq jerde ǵana jaqsy jorǵalaidy da, oily-qyrly oipań jerlerge salyp jiberseń jorǵasynan jańylyp, shaýyp ketip, jelip ketip jorǵasy jortaqqa ainalady. Al, tor jorǵa aldynyń bárin aiaq alysymen ólshep oily-qyrly jerińdi tuiaǵymen tegistep taipalǵanda qolyńdaǵy sharanyń sýy shaiqalmaityn edi ǵoi. Jáne mańdaiy jarylyp jalǵyz keletin. Otyrǵandardyń ishteri ýdai ashyp bara jatqany sol.
- Sodan?...
- Sodan tańda shyǵyp ekinti ýaqytynda aýyldyń shetine ilinip, «Hasen degen qariianyń úii qaisy eken?» dep surap edim, bir aiaǵyn syltyp basatyn jas jigit aldyma túsip júgirip otyryp, jaqyndaǵanda «áne!» dedi. Ataǵashqa eki atty bailap, kirip baryp edim, aqsaqal tórde jatyr eken. «Ýaǵaleikýmassalam! O, Jumaqyn, keldiń be?» dep ornynan turdy. Balalaryna birden, «myna kisiniń attaryn shópke qoiyńdar, maiaǵa kirgizińder» dep buiyrdy.
- Attaryn, - deidi á? Bilip otyr ǵoi jetek ákelgenińdi, -dep qoiady ádette ózgeniń áńgimesiniń arasyna synyq árip qystyrmai únsiz otyryp tyńdap, únsiz kete baratyn Kóksegen.
- Maia áli bastalmaǵan ýaqyt qoi, sonda da kirigizińder dep qurmettep, razy bolǵany da endi- dep júptep qoiady Asqabi.
- Tura turyńyzdar, áńgimeni buzbańdarshy, - dep Jaqai kórshi ainalasyna qabaǵyn bir shytyp aldy da Jumaqynǵa kúlimsirei, tesile qarady.
- E, e, e, sodan, qarsy alyp jatyr ásheiin?
- Qarsy alyp jatyr. Sodan shai ishildi, áńgime aityldy. Qazan asyldy. Shejireshi adam eken ózi. Soǵys kezdi aitty, Ospannyń áskeriniń, Shyń Shysaidyń áńgimesinen jiberdi. Bir kezde meniń arǵy atalaryma jaqyndap keldi. Meniń atalarym buryn aýdan jaqtan kóship keldi emes pe, jaqsy biledi eken. «Jaqsy adamdar edi» degendei bir áńgimelerin aitty. Onysy «seniń istep júrgeniń mynaý!» dep, arqamdy osyp-osyp jibergendei boldy. Kózimdi dastarhan shetindegi qoshqar múiiz órnekten almaǵan kúii tapjylmai otyrdym, endi ne isteimin? Kempiri meniń yńǵaisyzdanyp, jaisyzdanyp otyrǵanymdy sezip otyrǵan sekildi, «qonaq sharshap keldi ǵoi, demalsyn» dep, tósek salǵyzdy.
Bul da bir qus uiqyly tún boldy. Tańerteń tursam, kempiri qorjyn daiyndatyp qoiypty. «Kelinniń qolynan dám tattyq qoi, mynany ala bar» deidi aqsaqal. «Dám tatqanda...» dep kúmiljidim. «Ózińizdiń mal ǵoi» degen álgi bir sóz keńirdegime taǵy kelip kepteldi. Balasy qorjyndy atqa salyp, ózimdi qoltyqtan kóterip mingizdi. «Al endi aman bol!» dep Hasen qariia keýdesine qolyn apardy. «Al» dep men de yńqiyp toiǵan shardaq shabdarymdy tebine berip edim, «júrgisi kelmegen qoidyń sigisi keledi» degendei belin qaiqityp tura qalǵany. Týra ataǵashtyń túbinde. Saryldatyp tógip jatyr, áli tógip jatyr, taýsylyp bermeidi tipti. Qoshtasyp alyp bir-birimizge qarap turmyz. Ái sol kezde betimniń qyzarǵany-ai. Tezirek júrip ketsem dep turmyn. Ana qasqyr jegir maiysqan eki tilersegin áreń jinap ilgeri basty ózi. Ketip bara jatyp «ana kisi artymnan qarap tur ǵoi» degen oi sap ete qalyp, arqam kádimgidei qurysyp barady. Kózi de sumdyq ótkir edi. Sálden keiin arqamnan jebe qadalatyndai qýyrylyp kelem. Basym zeńip ainalǵandai boldy. Sodan baiaǵyda bireýden «basyń qatty aýyrǵan kezde nasybai atsań, qoiady eken» degendi estip edim, sol esime túse ketkeni. Bir buryshta dúken tur eken. Janasa baryp qamshynyń ushymen terezesin qaǵyp edim, kúnge qarap syǵyraiyp, qabyrǵasyn tyrmalap bireý shyqty. Nasybai bar eken áiteýir. Tiynyn ustatyp edim, úsh qaltasyn ákelip berdi. Sodan sony aýylǵa jetkenshe azdap-azdap ernime salyp otyrdym. Sóitip osy qurǵyrǵa úiir bolyp jaman úirenip alyppyn, Qudeke, -deidi ǵoi álgi jerde sandy uryp jiberip qarqyldai kúlgen Jumekeń.
Otyrǵandar dý ete qaldy. «Oipyrmailap», ahilep, úhilep tize jazysty. «E, e, Torjorǵa ketti deseńshi...», «O-o-o, bul nasybaidyń tarihy tym tereń de...», «Ái, Jumaqyn-ai» - dep ár kim ár tustan kergilep ala jóneldi.
- Ái, seniń torjorǵańdy jaqynda qorańnan kórdim qoi, - dep Niǵymet sańq ete qaldy.
- Tura tur, áńgime áli bitken joq, - dedi Jumaqyn taǵy da ezýine kúlki úiirip. Sodan eki jumadan keiin torjorǵany jetelep baiaǵy balasy kelip tur. Ainalasyndaǵy bireýler tanyǵan ba, torjorǵanyń ataǵy shyqqan at ekenin bilipti aqsaqal. «Abyroiyn kóterip júrgen aty eken, ózi minsin! Attyń basyn biege qor qylmaiyq, ornyna basqa birdeńesin bersin» dep sálem aityp jiberipti. Sóitip tóbel bieni jeteletip jiberdim, - dep jymyń-jymyń kúlip janyndaǵy qus jastyqqa shyntaqtai jantaia berdi Jumaqyn.
- Shynynda adam sekildi adam kóripsiz qudeke, -dep júzi bal-bul janǵan ákem eriksiz basyn shaiqap edi...
***
Rasymdy aitsam osy oqiǵany umytyp ta ketippin. Múlde jadymnan óship ketpese de, aitylmaǵan soń aýyldaǵy shań basqan kóp áńgimeniń biri sekildi bolyp midyń qaltarys bir qatparlarynda qattalyp qala bergen eken.
Qaibir jyly Astana kósheleriniń áldebir qiylysynda úidei-úidei óńkigen eki «Djip» mashinasy bir-birin súikep ketkendei boldy. Qara joldyń qaǵyn kóshire yshqynyp baryp ekeýi de kilt toqtady. Ekeýinen de eńgezerdei eki jigit tústi. Orysshatys boqtasyp, keýdelese ketti. Túrleri órt sóndirgendei qaraqoshqyldanyp tútigip, sheke tamyrlary bileýdei bolyp adyraiyp ketken. Bir kezde bireýiniń áieli tústi. Qolynda moiynyna kigizilgen qarǵybaýdy tósinen ótkizip aparyp arqasynan túimelep, artynan jetelegen iti bar aitqashy. Qudai-aý, quddy bir atty ómildiriktegen sekildi eken. Túse sala qarsy tarapqa shabalanyp berdi áiel. Qolyndaǵysy da qosyla sháý-sháý etip qoiady. Bir jaǵynan telefondap jatyr. Sodan ne kerek, uzyn kósheniń uzyna boiyn azan-qazan qylyp qiqýlatyp jol politsiiasy jetti. Seńdei siresip turyp qalǵan kólikterdiń terezesinen moiyndaryn soza qarap, bajyldata segnal basyp taǵatsyzdanǵan jurt. Jer dúnieni shýlatyp entige jetken qyzmetkerler ainalasynan kólikter ótetin jol shyǵarǵannan keiin qaǵaz-qalam, túrli quraldaryn alyp shyǵyp qorshap, ólshep eki mashinanyń qalai soǵylyp, ne zardap bolǵanyn tekserýge kiristi. Jol shetinde bireýdi kútip turǵan adam, aqyry aldynda bolyp jatqan oqiǵaǵa nazaryn salmai tura ma? Ádeii úńilip qaradym. Sóitsem, Qudai-aý, sirińke tartqandai bolar-bolmas iz túsipti jańaǵy it túsken appaq «Djipke». Bolar-bolmas, kóriner kóribes iz... Ony bireýi saýsaǵymen sipap qalyp edi, arǵy jaǵy ainadai jarqyrap shyǵa keldi, álgi syzat degenimniń ózi aq temirdiń «janyna» emes, shańyna ǵana túsken iz sekildi...
Anaý ekeýi áli eregesip tur...
Aýyr kúrsingenim esimde. Sonda miymnyń tereń bir qaltarys qatparlarynda qalyp qoiǵan Jumaqyn qudanyń áńgimesi ǵaiyptan jetken habardai oiyma orala ketip edi. Qarajorǵasyn taipaltyp kezeń asyp bara jatqan Hasen qariia endi birde meniń de arqa tusymnan qadala qarap turǵandai tula boiym shymyrlap ketken...
Sonda tas qalanyń tar kóshesinde turyp sona-a-a-ý basy muz, baýyry balqash qart Altaidyń alyp shyń, aiǵyrjal jotalaryn ańsap edim...
Ularbek NURǴALYMULY,
