فوتو: 365info.kz
ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ بيۋدجەتتٸك تەۋەكەلدەر مەن قارجىنىڭ 2056 جىلعا دەيٸنگٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعى جٶنٸندەگٸ تالدامالىق ەسەبٸن جارييالادى. وندا كەلتٸرٸلگەن مەلٸمەت بويىنشا, قازاقستان اۋىلدارىندا 31 جىلدان كەيٸن حالىقتىڭ نەبەرٸ 28,5%-ى عانا قالۋى مٷمكٸن.
«بولجام بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي حالىق سانى 21,7 ميلليون ادامعا جەتەدٸ, ونىڭ ٸشٸندە: ەرلەر – 10,6 ميلليون, ەيەلدەر – 11,1 ميلليون. 2040 جىلعا قاراي حالىق سانى 24,4 ميلليونعا دەيٸن ٶسەدٸ, ونىڭ ٸشٸندە: ەرلەر – 12 ميلليون, ەيەلدەر – 12,4 ميلليون. ال 2056 جىلعا قاراي حالىق سانى 29,7 ميلليونعا جەتٸپ, ەرلەر – 14,6 ميلليون, ەيەلدەر – 15 ميلليون بولادى», دەلٸنگەن اتالعان قۇجاتتا.
وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ قازاق اۋىلدارىنىڭ قالىن قاراستىرىپ كٶردٸ.
جويىلۋ قاۋپٸ بار اۋىلدار
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2024 جىلعى 1 شٸلدەدەگٸ جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا 6208 اۋىلدىق ەلدٸ مەكەن بار. سوڭعى 5 جىلدا اۋىلدار سانى 6341-دەن 6208-گە دەيٸن نەمەسە 133-كە ازايدى. مۇنىڭ سەبەبٸن ۆەدومستۆو 50 ادامنان از شارۋا قونىستارى مەن ٶزگە دە قونىستار ەڭ جاقىن ماڭداعى ەلدٸ مەكەننٸڭ قۇرامىنا ەنگiزiلەتٸنٸمەن تٷسٸندٸردٸ. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان الاتاۋ قالاسىنا سول ماڭداعى 12 اۋىلدىڭ بٸرٸكتٸرٸلگەنٸ اتالدى.
سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى" قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى 8 جەلتوقسانداعى زاڭىنىڭ (بۇدان ەرٸ – زاڭ) 2-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سەيكەس حالقىنىڭ سانى 50 ادامنان از شارۋا قونىستارى مەن ٶزگە دە قونىستار ەڭ جاقىن ماڭداعى ەلدٸ مەكەننٸڭ قۇرامىنا ەنگiزiلەدi. مۇنداي اەم تۇرعىندارى تاراتىلعان اەم-گە قونىس اۋدارماي-اق تۇرۋىن جالعاستىرا الادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا الاتاۋ قالاسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىعىنا سەيكەس الماتى وبلىسىندا 12 اۋىل الاتاۋ قالاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگٸزٸلگەن.
يە, قازاقستاندا اۋىلدار سانى ازايىپ بارادى. بىلتىر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ٷكٸمەت وتىرىسىندا ەلدە كەيٸنگٸ 10 جىلدا 582 اۋىل جويىلعانىن ايتقان-دى.
رەسمي دەرەك بويىنشا, قازاقستاندا 6256 اۋىل بار. وندا 7,6 ميلليون ادام تۇرادى. بۇل ەل حالقىنىڭ 38,4 پايىزىن قۇراپ وتىر. ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ اۋىلدان ادامداردىڭ كەتۋٸ ەلدەگٸ ەڭبەك نارىعىنا ەسەر ەتپەي قويمايتىنىن ايتتى.
«بٷگٸندە اۋىلدى جەرلەرگە شيكٸزات ٶندٸرەتٸن, مال بورداقىلايتىن, سٷت ٶندٸرەتٸن ياعني تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتٸن كەسٸپورىندارعا ينۆەستورلار تابىلعان جاعدايدىڭ ٶزٸندە ٸسكە اسپايدى. سەبەبٸ ينۆەستورلار قارجى سالۋعا دايىن بولسا دا, سونى يگەرەتٸن مامانداردىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. جوعارعى بٸلٸمدٸ تەحنولوگتار, ارگارلاردى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە قارا جۇمىس ٸستەيتٸن ازاماتتاردىڭ جوقتىعى اۋىلدان قالاعا كٶشۋ پروتسەسٸنٸڭ كەرٸ كٶرٸنٸسٸ», — دەدٸ باۋىرجان ىسقاقوۆ.
كٶكتەمگٸ جايدىڭ اۋىلعا ەسەرٸ
اۋىل سانىنىڭ قىسقارۋىنا كٶكتەمگٸ تابيعي جاعدايلاردىڭ دا ەسەرٸ بار. مەسەلەن, ٶتكەن جىلى سۋ اپاتى سالدارىنان كٶپتەگەن اۋىل-ايماق قالپىنا كەلە الماي, بٸراز ەبٸگەرگە تٷستٸ. اتاپ ايتقاندا بىلتىر كٶكتەم ايلارىندا 10 وبلىستا 11 865 ٷي زاقىمدانعان.
كەيبٸر اۋىلدار سۋ قاۋپٸ بار اۋماقتا ورنالاسقاندىقتان, باسقا ايماقتارعا كٶشٸرٸلگەن. قازاقستان ۇلتتىق ارناسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, قىركٷيەكتە قازاقستان بويىنشا سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە 2500 ٷي سالىنعان.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸلٸنٸڭ ٶتكەن جىلعى ەسەبٸ بويىنشا, قازاقستان اۋىلدارىنداعى حالىقتىڭ 7,2 پايىزى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنەن تٶمەن تابىسقا ٶمٸر سٷرەدٸ. جالپى اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق 4,7 پايىز بولسا, ال 33 پايىزى جەكە شارۋامەن اينالىسادى.
اۋىلداردا مودەرنيزاتسييا جٷرمەي, ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەر ازايعاننان كەيٸن حالىقتىڭ بٸر بٶلٸگٸ, ەسٸرەسە جاستار جاڭا مٷمكٸندٸكتەر ٸزدەپ حالىق كٶپ شوعىرلانعان, جۇمىس مٷمكٸندٸگٸ كٶبٸرەك قالالارعا كٶشە باستاعان.
سولتٷستٸككە كٶش اۋىلدى ساقتاي الا ما?
سولتٷستٸككە قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋدىڭ 2025 جىلعا ارنالعان ٶڭٸرلٸك كۆوتاسى بەكٸتٸلدٸ.
سونىمەن, 2025 جىلى ٶڭٸرلٸك كۆوتا وبلىستار بويىنشا قونىس اۋدارۋشىلار ٷشٸن تٶمەندەگٸدەي بٶلٸندٸ:
پاۆلودار وبلىسى – 3 050 ادام,
سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى – 2 969 ادام,
قوستاناي وبلىسى – 535 ادام,
شىعىس قازاقستان وبلىسى – 372 ادام,
اباي وبلىسى – 255 ادام,
ۇلىتاۋ وبلىسى – 125 ادام,
قاراعاندى وبلىسى – 38 ادام.
قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋدىڭ ٶڭٸرلٸك كۆوتاسىنا ەنگٸزٸلگەن ادامدارعا مەملەكەتتٸك قولداۋ شاراسى كٶرسەتٸلەتٸن بولادى, اتاپ ايتقاندا:
- كٶشۋگە سۋبسيدييالار – وتباسىنىڭ ەربٸر مٷشەسٸنە 70 اەك (275 240 تگ) بويىنشا بٸرجولعى تٶلەم;ياعني سٸزدٸڭ ٷيٸڭٸزدە 10 ادام بولسا, سول ون ادامنىڭ ٸشٸندە ەڭكەيگەن قارتتان باستاپ, ەڭبەكتەگەن قپرتقا دەيٸن وسى اقشانى الادى. بٸراق, بۇل بٸر رەتتٸك قانا كٶمەك. جەنە بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا كٶشٸپ كەتسەڭٸز بۇل قارجىنى قايتارۋعا مٸندەتتەلەسٸز.
- 12 اي ٸشٸندە بٸر وتباسىنا 15-تەن 30 اەك-كە (58 980 - 117 960 تگ ارالىعى) دەيٸن تٶلەنەتٸن تۇرعىن ٷيدٸ جالداۋ (جالعا الۋ) جەنە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تٶلەۋ بويىنشا شىعىستاردى جابۋ ٷشٸن سۋبسيدييالار.( ادام سانىنا بايلانىستى)
- قىسقا مەرزٸمدٸ كەسٸپتٸك وقىتۋعا جولداما;
- جۇمىسقا ورنالاسۋعا نەمەسە كەسٸپكەرلٸك باستامانى دامىتۋعا جەردەمدەسۋ;( جۇمىسقا ورنالاسۋ مەسەلەسٸ, سۇرانىس كٶزٸنە بايلانىستى. ەگەر سٸز, ەدەبيەت پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولىپ, بٸر اۋىلعا كەلسەڭٸز, ول اۋىلدا ەدەبيەت پەنٸنە ۆاكانسييا بولماسا — سٸز جۇمىسقا كٸرە المايسىز. سول سەبەپتٸ الدىمەن جۇمىس كٶزٸن رەتتەپ الىپ, سوسىن بارىپ كٶشكەنٸڭٸز جٶن.)
- تۇرعىن ٷي ساتىپ الۋعا ەكونوميكالىق موبيلدٸلٸك سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ (تۇرعىن ٷي قۇنىنىڭ 50%).
سولتٷستٸككە كٶشتٸ باستاپ, سول ايماقتاعى اۋىلداردى ساقتاپ قالۋدى ناسيحاتتاپ جٷرگەن ازامات بۋراحان داقانوۆ بۇل باعدارالاما مەملەكەت باعدارمالاسى بولعاندىقتان, باعدارلامانىڭ جٷرۋٸنە ٷكٸمەتتٸك جۇمىسپەن قاپتۋ ورتالىعى جەنە مانساپ ورتالىقتارى جاۋاپ بەرەتٸنٸن العا تارتتى.
«مىسالى, سولتٷستٸك, شال اقىن اۋدانى سەرگەەۆكانىڭ تۇرعىلىقتى ادامى ٶز ٷيٸن ساتايىن دەپ, ٷي باعاسىن 7 ميلليونعا قوپ قويسا, سول ٷيدٸڭ جارتى باڭاسىن ٷكٸمەت ٶتەپ بەرەدٸ. ال قالعان اقشانى كٶشٸپ كەلۋشٸنٸڭ ٶزٸ تٶلەيدٸ. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جەيت. بۇل باعدارلاما مەملەكەت باعدارلاماسى. ياعني, باعدارلامانىڭ جٷرۋٸنە ٷكٸمەتتٸك جۇمىسپەن قاپتۋ ورتالىعى جەنە مانساپ ورتالىقتارى جاۋاپ بەرەدٸ. ەگەر تولىعىراق مەلٸمەتتەر بٸلگٸڭٸز كەلسە سول جەردٸڭ ماماندارىنا بارىپ سۇراڭىز.
دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتاردا, ٷي باعاسىن تولىق ٶندٸرٸپ الۋ سىندى الاياقتىق ٸس ەرەكەتتەر كٶبەيٸپ, بٸرشاما كٶشٸپ كەلۋشٸ ازاماتتار سوتقا تارتىلىپ جاتىر. سول سەبەپتٸ بەرٸن زاڭدى تٷرٸندە جاساۋىڭىز سۇرالادى. جەنە دە, وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە كٶش مەسەلەسٸندە, مەن سٸزدەرگە ٷكٸمەتتەن اقشا الۋعا كٶمەكتەسەم, جاقسى ٷي الىپ بەرەم, ٷيتەم سٷيتەم تەك بٸرشاما قارجى بەرسەڭ بولدى دەگەن "دەلدالدار" پايدا بوپتى. وندايلارعا الدانىپ قالماڭىزدار!! ەگەر وندايدى بايقاساڭىز, بٸردەن قۇزىرلى ورگاندارعا حابارلاۋىڭىز سۇرالادى», دەپ جازدى «تەۋەكەل» ۇيىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى بۋراحان داقانوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٷلەسٸ
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ جالپى ٶنٸمٸنٸڭ ناقتى كٶلەم يندەكسٸن 111,6% —عا دەيٸن, تاماق ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋ – 105% -عا دەيٸن, سۋسىنداردى ٶندٸرۋ – 109% -عا دەيٸن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. ٶتكەن جىلدىڭ العاشقى 7 ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ 3,7% -عا ۇلعايىپ, 2,1 ترلن تەڭگەنٸ قۇرادى. بۇل رەتتە, مال شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٶنٸمٸنٸڭ ناقتى كٶلەم يندەكسٸ 103,7% -عا جەتتٸ جەنە مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸن ٶندٸرۋ كٶلەمٸ 1,7 ترلن تەڭگەنٸ, ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى كٶلەم يندەكسٸ 104% نەمەسە ٶنٸم ٶندٸرۋ كٶلەمٸ 402,9 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
سولتٷستٸك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, قىزىلوردا جەنە اقمولا وبلىستارى ەكك ارقىلى جەڭٸلدٸكتٸ كرەديتتەۋ بويىنشا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋدە, وسى ماقساتتارعا وسى ٶڭٸرلەردە 75 ملرد تەڭگە كٶزدەلگەن. قازاگروقارجى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ جەڭٸلدٸكتٸ ليزينگٸ بويىنشا 62,7 ملرد.تەڭگە سوماسىنا 2 298 بٸرلٸك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا شارتتار جاسالدى.
وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن قايتا ٶڭدەۋدٸ دامىتۋدىڭ 2028 جىلعا دەيٸنگٸ كەشەندٸ جوسپارى ەزٸرلەندٸ, ونى ٸسكە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 372 ملرد تەڭگە مٶلشەرٸندە قوسىمشا قاراجات بٶلۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
«ٶتكەن جىلى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەڭٸلدەتٸلگەن قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ رەكوردتىق كٶرسەتكٸشكە — 580 ملرد تەڭگەگە جەتتٸ. بۇل قاراجات اگرارييلەرگە تٸكەلەي كرەديت بەرۋ, پايىزدىق ستاۆكالاردى ارزانداتۋ جەنە فورۆاردتىق ساتىپ الۋ ٷشٸن بٶلٸندٸ. نەتيجەسٸندە, ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا رەكوردتىق استىق جيناۋ كٶرسەتكٸشٸ تٸركەلدٸ: ورتاشا ٶنٸمدٸلٸگٸ 16,1 تسەنتنەر/گا بولعاندا, جالپى 26,7 ميلليون توننا استىق جينالدى», — دەلٸنگەن ۆەدومستۆو تاراتقان مەلٸمەتتە.
سونداي-اق, مايلى داقىلدار, كارتوپ, كٶكٶنٸس جەنە قاۋىن-قاربىز مول شىقتى. جوعارى ٶنٸمدٸلٸككە اگرونومييالىق تەحنولوگييالاردى دۇرىس قولدانۋ, ساپالى تۇقىمدار, مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن تيٸمدٸ ٶسٸمدٸك قورعاۋ ەدٸستەرٸنٸڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزٸلدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, 2025 جىلدىڭ كٶكتەمگٸ ەگٸستٸگٸ مەن جيناۋ جۇمىستارىنا ارنالعان قارجىلاندىرۋ 2024 جىلدىڭ ٶزٸندە باستالدى.
مۇنىڭ بەرٸ ٶتكەن جىلدىڭ كٶرسەتكٸشٸ بولسا, جاڭا باستالعان 2025 جىلدىڭ جوسپارىندا ەلٸ تالاي اتقارىلۋى تيٸس جۇمىستار كٷتٸپ تۇر.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
