جۇماحاننىڭ قالادا تۇراتىن بالاسىنىڭ ٷيٸنە قىدىرىپ كەلٸپ, قوناقتاپ جاتقانىنا بٸرشاما ۋاقىت بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرەتٸن ٷلكەن ۇلى نۇرعازى بىلتىر كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعاپ, دەرەجەسٸ بٸر باسقىش ٶسٸپتٸ. كەلٸنٸ — دەرٸگەر. تۇرمىستارى جامان كٶرٸنبەيدٸ. باردى-جوعىن ەكەسٸنٸڭ الدىنا توسىپ, قولدارىنان كەلگەنشە كٷتٸپ-اق جاتىر. تەك, بٸر ىڭعايسىز جەرٸ, كٷندٸز ۇلى مەن كەلٸنٸ كىزمەتكە كەتٸپ, جۇماحان ٷيدە جالعىز قالادى. مەكتەپتە وقيتىن نەمەرەلەرٸ: ايجان مەن ماعجان العاشقى كٷندەرٸ اتاسىنىن ماڭىنا ٷيٸرٸلگەنمەن, كانيكۋلعا جاڭا شىققان بالالار ويىننىڭ قىزىعىنا تٷسٸپ كەتتٸ.
جۇماحان — تابيعاتىنان مازاسىز كٸسٸ-تۇعىن. بٸردەمە ٸستەمەسە, نە بٸرەۋمەن سٶيلەسپەسە, ٸشٸ پىسىپ تۇرادى. بٸر-ەكٸ كٷننەن كەيٸن ٶز بەتٸمەن قالاعا شىعىپ, كٶشە كەزٸپ كەتەتٸن بولدى. الماتى وعان بۇرىننان تانىس بولسا دا, ات ٸزٸن سالماعان سوڭعى ون شاقتى جىلدا ەدەۋٸر ٶزگەرٸپ كەتٸپتٸ. ٶزگەرگەندە, جاڭادان قوسىلعان بەلەندەي ەشتەڭە جوق. تەك, قالا كٶشەلەرٸ ٶزگەشە تٷس العان. بۇلىن-پۇشپاقتىڭ بەرٸ دٷڭگٸرشەك دٷكەندەر, قاپتاعان جايما بازارلار. بٸرٸنشٸ قاباتتاعى تۇرعىن ٷيلەر ەندٸ دٷكەنگە, شاتىن كەڭسەگە اينالا باستاپتى. بۇرىن بٸر ورتالىققا كٸندٸگٸنەن بايلانعان بٸر تۇتاس دٷنيە ەندٸ بٸر-بٸرٸنەن اجىراپ كەتە الماي, ەلەككە تٷسٸپ جاتسا كەرەك.
جۇماحاننىڭ سونان كەيٸنگٸ بٸر ەرمەگٸ — تەلەديدار. شامى بٸردە جانسا, بٸردە جانباي قالاتىن الىس اۋدانداعى مالشىعا بۇل دا تاڭسىق. قالادا تەلەارنا دەگەنٸ مۇنداي كٶپ بولار ما, قايسىسىن باسىپ قالساڭ دا, بٸردەڭە كٶرسەتٸپ جاتادى. نەشە الۋان شەتەلدٸك فيلمدەر: قىرعىن سوعىس, ۇرىس-تٶبەلەس, تىرداي جالاڭاش ايقاسىپ جاتقان عاشىقتار. ەيتەۋٸر, زەرٸكپەيسٸڭ. بٸر كەزدە ورتا مەكتەپتٸ تەپ-تەۋٸر بٸتٸرگەن جۇماحاننىڭ نان سۇراپ جەرلٸك ورىسشاسى دا بار بولاتىن. الماتى مەن مەسكەۋدەن بەرٸلگەن حابارلاردى تالعاماي كٶرە بەرەدٸ.
بٸر بايقاعانى: اۋىلداعىداي ەمەس, قالادا بەرٸ دە الاقانعا سالعانداي كٶرٸنٸپ تۇرادى ەكەن. اۋىلدا: «بەلەنبايدىڭ قوراداعى قويىن ٷپتەپ كەتٸپتٸ, تٷگەنبايدىڭ سوعىمعا سويعالى وتىرعان تۋ بيەسٸن ارقاننان شەشٸپ ەكەتٸپتٸ» دەگەن ۇزىن قۇلاقتان باسقا نە جانالىق بولسىن. ال مۇندا دٷنيەدە نە بولىپ جاتقانىن تەلەديداردان اپ-انىق كٶرٸپ وتىراسىڭ. ورتالىقتا تەرتٸپ كٷشتٸ, زاڭ قاتاڭ بولار, ۇرى قارى دەيسٸڭ بە, كٸسٸ ٶلتٸرگەن قاراقشى, ناركومان بۇزىق دەيسٸڭ بە, توپ-توبىمەن قولعا تٷسەدٸ ەكەن. قالالىق ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسى كٷن سايىن حابار بەرەدٸ. جۇماحان كٶرە باستاعان بٸر جۇمانىڭ ٸشٸندە قالاداعى قىلمىس سانى قىرىقتان تٶمەن تٷسكەن جوق. ونىڭ وتىزدان استامى سول كٷنٸ-اق اشىلادى. بۇعان ەندٸ ٶزگە قالالار مەن اۋدانداردى قوسىڭىز. ەڭ قيىنى, ۇستالعانداردىڭ بەرٸ تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن ازاماتتار. ەگەر وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, بۇل ەلدە جۇمىس ٸستەيتٸن ادام ازايىپ كەتٸپ جٷرمەس پە ەكەن?!
جۇماحاننىڭ ەسەرٸ قولما-قول. بٸردەن وتالىپ, قامىسقا تٷسەدٸ. كەشكە تامان سونداي بٸر حاباردى كٶرٸپ وتىرعاندا:
— ەي, مىناسى بولمايدى ەكەن! — دەدٸ قاسىنداعى نۇرعازىعا قاراپ. — بۇل قىلمىس دەگەن پەلە قايدان قاپتاپ كەتتٸ ٶزٸ? ەلگٸ كاپيتاليزمنٸڭ بەرەرٸ وسى بولسا, اتاسىنا نەلەتٸ, جەتٸسەدٸ ەكەنبٸز! حالىقتى ازدىرىپ, بۇزاتىن نەمە عوي, مىناۋ!
نۇرعازى — جاراتىلىسىنان بٸرتوعا, ۇياڭ جٸگٸت-تۇعىن. جاسىنان قاعازباستى بولىپ, كٶپ وقىعان ادام بٸرتە-بٸرتە جۇقارىپ, مايىسقاق, مايدا بوپ كەتە مە, كٸم بٸلسٸن, ەكەسٸنە كٶپ قارسى كەلمەيدٸ. ول كٸتابي تٸلمەن بيپازداپ, كازٸرگٸ ٶتپەلٸ كەزەڭدە وسىنداي تەرتٸپسٸزدٸك بولماي تۇرمايتىنىن تٷسٸندٸرە باستاپ ەدٸ, جۇماحان:
— قوي, بالام, سەن ماعان گازەتتٸڭ سٶزٸن ايتپا! — دەپ بەتٸن قايتارىپ تاستادى. — مەنٸ وقىماعان, قاتارداعى قويشى دەپ وتىرسىن عوي. بايقا, بٸزدٸڭ دە تٶبەمٸز تەسٸك!
— اۋىلدا جاتىپ, ٶزٸڭ ساياساتتى جٷنشە تٷتەسٸڭ عوي, كٶكە? — دەگەن نۇرعازى ەزۋ تارتىپ.
— و, نەسٸ-اي, مەن دٷنيەگە جانا كەلٸپپٸن بە? — دەدٸ جۇماحان بالاسىنا اجىرايا قاراپ. سونان سوڭ از ويلانىپ وتىردى دا: — سەندەر, وقىمىستىلار, ەرقايسىسىن ٶز سالالارىڭ بويىنشا مىنانى عانا بٸلەسٸڭدەر! — دەپ سول قولىنىڭ بەس ساۋساعىن جەكە-جەكە ساۋمالادى. — ال مەن مىنانى بٸلەمٸن! — دەپ بٸلەزٸگٸن ۇستادى. ونىسى: «مەن ٶمٸردٸڭ باستاۋ كەزٸن, تٷپ-تامىرىن بٸلەمٸن» دەگەنٸ ەدٸ.
سٶيلەسٸپ كٶر, اۋىلدان كەلگەن قويشىمەن! «قويشى» — باياعى ەسكٸرگەن اتاۋ عوي. كەڭەس دەۋٸرٸندە جۇماحاندار «قويشى» دەسە شامداناتىن. ول كەزدە «شوپان» دەگەن قۇرمەتتٸ اتاق بولدى. جۇماحان جاي قاتارداعى شوپان ەمەس, وردەندٸ, وزات شوپان بولاتىن. قىرىق جىل قوي سوڭىندا جٷرسە دە, ابىرويدان كەندە بولعان جوق. شٷكٸر, قازٸر كوستيۋمٸنٸڭ ومىراۋى — گەنەرالدىڭ كەۋدەسٸندەي. «لەنين» وردەنٸ, «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگٸسٸ» وردەندەرٸ. ال, مەدال دەگەنٸڭ جەتٸپ ارتىلادى. شٸركٸن, «التىن جۇلدىزعا» قول سوزىم-اق جەر قالىپ ەدٸ, امال نە, سەل-پەل دەمەپ جٸبەرەتٸن بٸرەۋ تابىلمادى عوي. ەيتكەنمەن, بارعا قاناعات. ەڭبەك ەرٸ بولماسا دا, بٸر رەت سەتٸ تٷسٸپ, جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولعانى بار.
تەيٸرٸ, ول كەزدەگٸ دەپۋتاتتار قازٸرگٸدەي كٶكپارعا تٷسٸپ, قىرقىسىپ جاتا ما, بەرٸ باسقاشا ەدٸ توي. سايلاناتىن كٸسٸنٸڭ اتى-جٶنٸ جوعارىدان بەكٸتٸلٸپ كەلەتٸن دە, سايلاۋشىلار بٸراۋىزدان داۋىس بەرەتٸن. جۇماحاننىڭ تۇسىندا دا سولاي بولدى. سول جىلدارى بۇل قاتارىنان بٸرنەشە مەرتە جٷز ساۋلىقتان جٷز ەلۋدەن قوزى الىپ, ەتەكتەگٸ تاسى ٶرگە دومالاپ تۇرعان. شالعايداعى اقبۇلاق اۋدانىنان بٸر دەپۋتات سايلانۋى كەرەك ەكەن. جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋدا ۇلتى قازاق, ٶزٸ وزات شوپان بولسىن دەلٸنٸپتٸ. نەسٸن ايتاسىڭ, ەلگٸ شارتى قۇيىپ قويعانداي, جۇماحانعا دەل كەلە كەتتٸ. سول جولعى سايلاۋدا ازاماتىن 95 پايىز داۋىس الدى اۋ! بۇل باسىندا «دەپۋتاتتىققا جاراسام جاقسى بولدى-اۋ» دەپ قاتتى قوبالجىعان. سٶيتسە, كيىن ەشتەڭەسٸ جوق ەكەن. جىلىنا ەكٸ رەت الماتىعا كەلٸپ, سەسسيياعا قاتىسادى. داۋىس كەرەك بولسا, بەرٸ بٸر كٸسٸدەي قول كٶتەرەدٸ. كٶسەمدەر سٶيلەگەندە, شاپالاقتى اياماي ۇرىپ بەرەدٸ. سونىمەن ٸس بٸتتٸ. جينالىس اياقتالعان سوڭ, ارنايى اشىلعان دٷكەنگە كٸرٸپ, قورجىن-قولاڭىن سىقاپ ەلگە قايتادى. قايدا بارساڭ دا جول قاتىناسى تەگٸن... وبالى كەنەكي, بۇل جىلدار جۇماحان ٷشٸن جامان بولعان جوق. دەپۋتاتتىق بەدەلٸن پايدالانىپ, وسى نۇرتازىنى وقۋعا تٷسٸردٸ. بٸراق مۇنداي كەزەڭ تىم ۇزاققا سوزىلعان جوق. ٶيتكەنٸ, كەلەسٸ سايلاۋدا جوعارعى جاقتان: «اقبۇلاقتان سايلاناتىن ادام ەيەل بولسىن, ەرٸ مۇعالٸم بولسىن» دەگەن نۇسقاۋ كەلٸپتٸ. بۇل, امال جوق, باۋىر باسىپ قالعان جىلى ورنىن ورتا مەكتەپتٸڭ بٸر مۇعالٸمٸنە بوساتىپ بەردٸ.
قازٸر ويلاپ وتىرسا, ول دا بٸر دەۋرەن ەكەن. قازٸر اۋىلدا ونداعىداي قوي دا جوق, الاقانعا سالىپ ەلپەشتەيتٸن شوپان دا جوق. «شوپان» دەگەن اتاۋ ارحيۆكە كەتٸپ, ونىڭ ورنىن جەكە شارۋا, فەرمەر دەگەندەر باستى. فەرمەردٸڭ بٸرٸ — ٶزٸنٸڭ كەنجە ۇلى سەرعازى عوي. بۇلاردىڭ دا سانى كٶپ ەمەس. قازٸر اۋداندا قالعان مال بۇرىنعى بٸر سوۆحوزدىڭ بايلىعىنا جەتەر مە ەكەن?!
الاساپىران, الماعايىپ كەزەڭدە زاماننىڭ بەتالىسىن باعامداۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. سول وزات اتانعان جۇماحان «جەكەشەلەندٸرۋ» كەزٸندە ٷلەستەن قاعىلىپ, قۋ تاياعىن ۇستاپ قالا جازدادى. جوعارىنىڭ نۇسقاۋىنا تاق تۇرىپ ٷيرەنگەن باسى بۇل ناۋقاننىڭ سونى نەگە اپارىپ سوعارىن قايدان بٸلسٸن, اۋدان باسشىلارى نە ايتسا, سوعان كٶنە بەرٸپتٸ. ەگەر بالاسى سەرعازى بولماعاندا, تاقىرعا وتىرىپ قالاتىنى انىق ەدٸ. سەرعازى — مۇنى كەنجەسٸ. وقۋعا قىرسىزداۋ بولعان سوڭ, تىم قۇرىسا بٸرەۋٸ تاياعىمدى ۇستاپ قالسىن دەپ, ونى مەكتەپ بٸتٸرە سالىسىمەن قويعا ەكەلٸپ سالعان. ٶزٸ جاسىنان ەركە, بٸربەتكەي, جىندى باستاۋ نەمە ەدٸ. سول تەنتەكتٸگٸ بٸر كەدەگە جارادى.
سوۆحوز بەن اۋدان باسشىلارى «جەكەشەلەندٸرۋ» دەگەن سىلتاۋمەن ورتاداعى مالدى مٸنتەي-مٸنتەي تاۋىسىپ, جۇماحاننىڭ قوراسىنداعى التى جٷز قويدىڭ جارىمى عانا قالعان-دى. بٸر كٷنٸ مال ماماندارى سول قالعان قويدى بٸرجولا ٶتكٸزٸپ الۋعا كەلٸپتٸ. بۇل كەزدە باسشىلاردان ەبدەن كٶڭٸلٸ قالعان جۇماحان ەشتەڭەگە ارالاسپاي, قولدى بٸر-اق سٸلتەپ قويعان-دى. بٸراق سەرعازى بۇل كٷتپەگەن مٸنەز تانىتتى. قوساۋىزىن وقتاپ الىپ, قوي ساناۋعا كەلگەندەردٸ قورانىڭ ماڭىنا جولاتپاي قويدى. ەلگٸلەر ەرتەڭٸندە اۋداننان ميليتسييا الىپ كەلگەن. ولارعا دا وسىنى ٸستەدٸ. باستارىنان اسىرا مىلتىق اتىپ, زەرەلەرٸن الدى. اقىرى, سەرعازىنىڭ وڭاي بەرٸلمەسٸن بٸلگەن سوڭ, باسشىلار ٸستٸ سوتقا بەردٸ.
جۇماحان ەندٸ قويى قۇرىسىن, بالام سوتتالىپ كەتە مە دەپ زەرەسٸ ۇشقان. بٸراق مۇنىڭ تەنتەك ۇلى بۇل ويلاعانداي ەمەس, زاڭعا جٷيرٸك, سۇڭعىلا بوپ شىقتى. ٷيدەگٸ ساندىقتىڭ بٸر بۇرىشىندا شوپاننىڭ «ەسەپ كٸتابى» جاتاتۇعىن. وندا جۇماحاننىڭ جىل سايىن مەملەكەتكە قانشا قوزى, قانشا جٷن ٶتكٸزگەنٸ ايى-كٷنٸمەن اپ-انىق جازىلعان. ەلگٸ جانجالدىڭ الدىندا سەرعازى سول كٸتاپتى سوۆحوز بۋحگالتەريياسىنا اپارىپ, تولىق ەسەبٸ كٶرسەتٸلگەن انىقتاما جازدىرىپ الىپتى. بۇرىن كٸم ەسەپتەپ كٶرگەن, سٶيتسە, جۇماحان قىرىق جىلدا مەملەكەتكە وتىز مىڭداي توقتى, الپىس توننادان استام جٷن ٶتكٸزگەن ەكەن. قۇداي سالماسىن, وتىز مىڭ دەگەنٸڭ بٸر كولحوزدىڭ مالى ەمەس پە?! ال وسى جىلداردا العان ەڭبەك اقىسى جاناعى جٷننٸڭ قۇنىنان كٶپ اسپايتىن كٶرٸنەدٸ. سەرعازى سوت تەرگەۋٸ كەزٸندە وسى قۇجاتتى الدارىنا جايىپ سالدى. زاڭ ورىندارى بۇلتارتپاس دەلەلگە جىعىلدى ما, ەلدە بۇل داۋدى كٶپ دابىرالاماي جۇرتقا جايىلىپ كەتپەي تۇرعاندا تەز بٸتٸرگٸسٸ كەلدٸ مە, ەيتەۋٸر, قورادا قالعان ٷش جٷزدەي قويدى سەرعازىعا بەرٸپ قۇتىلدى.
قازٸر سول سەرعازىڭىز — جەكە شارۋا. بٸرەۋلەر ونى «فەرمەر» دەپ كٷپيتەدٸ. ٶزٸمدٸكٸ دەگەن وڭاي ما, بۇرىن سوۆحوز مالىنا سەلقوس قارايتىن جٸگٸتٸن ٶز مالىنا كەلگەندە بار كٷشٸن سالىپ جٷر. قازٸر مال باسى سيرەپ قالدى عوي. جايلاۋ, قىستاۋ, شابىندىق دەگەنٸن بوس جاتىر. زەينەتكە شىققان جۇماحان اندا-ساندا بارىپ, قول ۇشىن بەرگەن بولادى. كەيدە بالاسىنا قالجىڭداپ: «وزات شوپان, ەرٸ كوممۋنيست باسىممەن كاپيتاليست فەرمەرگە جالشى بولماقپىن با?! كەمپٸر ەكەۋٸمٸزگە پەنسييامىز دا جەتەدٸ» دەپ شالقاياتىنى بار. ەيتكەنمەن, جۇماحاننىڭ بەلبەۋدٸ كەۋدەلەتە بۋىنىپ, بۇلاي الشاڭ باسىپ جٷرگەنٸ — سول سەرعازىنىڭ ارقاسى. وسى جولى دا «ٷيدە بۇيىعىپ جاتا بەرمەي, قالاداعى وقىمىستى ۇلىڭدى كٶرٸپ قايت» دەپ جول قاراجاتىن ٶتەپ, بٸر قويدىڭ ەتٸن قورجىنىنا سالىپ بەرٸپ, پويىزعا وتىرعىزىپ جٸبەرگەن — سول فەرمەر بالاسى.
جۇماحان بۇرىن دا كٷپٸلدەگەن ماقتانشاقتاۋ كٸسٸ ەدٸ. وعان ەندٸ بالالارىنىڭ بۋى قوسىلىپ, اتتان تٷسسە دە, ٷزەنگٸدەن تٷسە الماي جٷرگەن جايى بار. باياعى دەپۋتات بولعان كەزٸن جيٸ ەسكە الىپ, «بۇل الماتى دەگەنٸڭ بٸزدەن قالعان عوي» دەپ وتىرادى. سونىسىن كٶرسەتكٸسٸ كەلدٸ مە, كەيٸنگٸ كەزدە ٷيگە توقتامايتىن بولدى. قالاعا بٸر كيەر كوستيۋمٸن كيٸپ كەلگەن. ومىراۋى تولعان وردەن. سولارىن سالدىرلاتىپ تاعىپ الادى. ونىسى تەرٸس تە بولعان جوق, اۆتوبۋس نە تروللەيبۋسقا مٸنە قالسا, جۇرت جاپىرىلىپ ورىن بەرەدٸ. تەك, بٸر جەردە عانا كٶڭٸلٸنە كٸربٸڭ تٷسٸپ قالدى. جۇماحان ەلدەبٸر ايالدامادا كٶلٸك كٷتٸپ تۇرعان-دى. بٸر جاس جٸگٸت مۇنىڭ قاسىنا جاقىنداپ, باس-اياعىنا باجايلاپ قاراپ الدى دا:
— اقساقال, وردەن ساتپايسىز با?—دەدٸ اقىرىن كٷڭك ەتٸپ.
تاڭدانعانى سونشا, «مىنانىڭ ەسٸ دۇرىس پا?» دەگەندەي, اڭىرىپ قالعان. جوق, قالجىڭ دا, مازاق تا ەمەس, شىن ايتىپ تۇر.
— قازٸر وردەندەر ساتىلادى. ٶتكەندە بٸر شال «لەنين» وردەنٸن ٶتكٸزٸپ كەتتٸ, — دەدٸ ەلگٸ جٸگٸت بايسالدى تٷردە. — ەگەر ساتساڭىز, وسىندا كەڭەس وداعى وردەندەرٸنەن كوللەكتسييا جيناپ جٷرگەن ادام بار, اقشاڭىزدى قولما-قول ساناپ بەرەدٸ.
— قانشا بەرەسٸڭ? — دەدٸ بۇل بويىن كەرنەگەن اشۋدى زورعا تەجەپ.
— «لەنين» وردەنٸنە جٷز ەلۋ, «ەڭبەك قىزىل تۋعا» جٷز, «قۇرمەت بەلگٸسٸنە» ەلۋ دوللار تٶلەيٸك.
جۇماحان بۇدان ارى شىداي الماي كەتتٸ:
— مەنٸڭ ٶزٸمدٸ قوسا ساتىپ المايسىڭ با? بۇل — مەنٸڭ قىرىق جىلدىق ەڭبەگٸم عوي, اقىماق! — دەگەن ىزادان جارىلارداي قالش-قالش ەتٸپ. بۇل سٶزگە ەلگٸ جٸگٸت تٷك شامدانعان جوق.
— پاردون, ساتپاساڭىز ىقتييار ٶزٸڭٸزدە. وعان نەگە اشۋلاناسىز? — دەدٸ دە بۇرىلىپ جٷرە بەردٸ. ەگەر اناۋ قارسى بٸردەڭە ايتسا, جۇماحان تٶبەلەسۋگە بار ەدٸ.
بٸراق كٶڭٸلگە تٷسكەن دىق بٸرازعا دەيٸن تارقامادى. سول بەتٸ باياعى ٶزٸ بٸلەتٸن ورتالىق الاڭعا بارعان. جوعارعى كەڭەستٸڭ سەسسييالارى ٶتەتٸن ٷكٸمەت ٷيٸ سول ورنىندا تۇر. استانا اقمولاعا كٶشكەننەن بەرٸ, مۇندا وبلىستىق ەكٸمييات ورنالاسىپتى. كەڭسە عانا كٸشٸرەيٸپ قويماي, ادامدارى دا ۇساقتاپ كەتكەن بە, قالاي, كٸم كٶرٸنگەن كٸرٸپ-شىعىپ جٷر. سونان سوڭ الاننىڭ قاق ورتاسىندا مەن مۇندالاپ تۇراتىن كٷن كٶسەمنٸڭ ەسكەرتكٸشٸنە قاراي بۇرىلا بەردٸ دە, اڭىرىپ تۇرىپ قالدى. وي, سۇمدىق-اي, لەنين جوق ورنىندا! كٶسەمنٸڭ ٶزٸ عايىپ بولىپ, استىنداعى تاس تۇعىرى عانا قالىپتى. ەرينە, بوس قويماعان, دايىن تۇعىرعا جەر شارىن ورناتىپ, ونىڭ ٷستٸنە اسىر ساپ ويناعان سەبيلەردٸڭ مٷسٸنٸن سالىپتى! ال, تۇعىردىڭ بەت الدىندا قاھارمان قىزدار — ەلييا مەن مەنشٷكتٸڭ ەسكەرتكٸشٸ تۇر. ايتارى جوق, ەدەمٸ-اق! جەر شارى, بەيبٸتشٸلٸك, سونى قورعاپ قالعان باتىر قىزدار... ال, سوندا لەنين قايدا? ۇلى جيىندار, دٷبٸرلٸ تويلار باستالار الدىندا وسى جۇرت ۇلى كٶسەمگە تاعزىم ەتٸپ, گٷل شوكتارىن قويمايتىن با ەدٸ. ەندٸ سونىڭ بەرٸ كٶرگەن ٸ ٷسكە اينالعانى ما?!
— ٷلكەن كٸسٸنٸ قايدا الىپ كەتكەن? — دەدٸ قاسىنان ٶتٸپ بارا جاتقان ورىس كەمپٸرٸنە بۇرىلىپ.
— ۆلاديمير يليچتٸ ايتاسىز با? — دەدٸ كەمپٸر مۇنىڭ باس-اياعىنا, ومىراۋىنداعى وردەندەرٸنە كٶز جٸبەرٸپ. — ونى الىپ كەتكەلٸ قاشان... سٸزدٸ تٷسٸنٸپ تۇرمىن. ەسكەرتكٸشتٸ كٶرگٸڭٸز كەلسە, قالا شەتٸندەگٸ ٷشٸنشٸ شاتىن اۋداننىڭ گٷلباعىنا بارىڭىز. سوندا اپارىپ تاستاعان.
ويعا العان ٸسٸن ورىنداماي قويمايتىن جۇماحان دەرەۋ تروللەيبۋسقا وتىرىپ, ايتىلعان ادرەسكە قاراي بەت تٷزەدٸ. جامان-جاقسى بولسىن, وتىز جىل سول پارتييانىڭ مٷشەسٸ بولدى عوي. كٶسەممەن كٶرٸسپەي كەتۋدٸ بٸرتٷرلٸ ەبەستٸك ساناعان. ٸزدەپ بارسا, ايتقانىنداي-اق لەنين ەسكەرتكٸشٸ «گٷلباق» دەپ اتاۋعا كەلمەيتٸن, قالىڭ اعاش اراسىنداعى شاعىن الاڭقايدا تۇر ەكەن. تۇتىرسىز. قارا جەرگە باتىپ كەتپەس ٷشٸن, تابانىنا قالىڭدىعى بٸر سٷيەمدەي عانا تاس تاقتا قويىپتى. جۇماحانعا لەنيننٸڭ تابانىنان سىز ٶتٸپ تۇرعان سيياقتاندى. بۇرىنعى ايبىن جوق, بويى الاسارىپ, شٶگٸپ كەتكەن. ٷستٸ-باسى كٸر-قوجالاق, كۇس ساڭعىرىعى.
جۇماحان كٶسەمنٸڭ مٸسكٸن قالپىن كٶرگەندە, بەلەندەي ٶزەگٸ ٶرتەنە قويماسا دا, ٸشتەي بٸر ايانىش سەزٸمٸ باس كٶتەرٸپ, بٸرتٷرلٸ قۇلازىپ قالدى. وپاسىز جالعان دەگەن وسى. دٷنيە, شىنىندا دا, ٶزگەرگەن ەكەن. الاتاۋ ورنىنان جىلجىسا, جىلجىپ كەتەر, بٸراق لەنين قوزعالماس دەپ ويلاۋشى ەدٸ. دەمەك, ونى قۇلاتقان كٷشتٸڭ دە وڭاي بولماعانى عوي. بۇل كٷندە تاريحقا اينالعان سول دەۋٸرمەن بٸرگە مۇنىڭ ٶز ٶمٸرٸنٸڭ دە تۇتاس بٸر بٶلٸگٸ كەلمەسكە كەتكەن سيياقتى. ول مانا تاڭەرتەڭ «لەنين» وردەنٸن ساتىپ الماق بولعان جٸگٸت سٶزٸنٸڭ مەنٸسٸن دە وسى ارادا ايقىن تٷسٸندٸ.
جۇماحاننىڭ بۇدان كەيٸن جيٸ بارىپ تۇراتىن تاعى بٸر جەرٸ — بۇرىن گوركيي ەسٸمٸمەن اتالعان مەدەنيەت پاركٸ.
ٶزٸ بارىس-كەلٸسكە دە قولايلى ەكەن. ٷيدٸڭ قاسىنداعى ايالدامادان №12 تروللەيبۋسقا وتىرساڭ, تۇپ-تۋرا قاقپانىڭ الدىنا اپارادى. قايتاردا تاعى سول. ەر الۋان گٷلدەرمەن كەستەلەنگەن سايالى باكتى ارالاپ, بٸر ۋاقىت بوي جازادى. باقتىڭ تٷكپٸر جاعىندا حايۋاناتتار پاركٸ بار. جۇماحان "ونى اسىقپاي, ەكٸ كٷن بويى ارالادى. نە جوق دەيسٸڭ مۇنى ٸشٸندە? ۇشقان كۇس, جٷگٸرگەن اڭ, تٷگەل وسىندا. ٷندٸنٸڭ پٸلٸ, افريكانىڭ ارىستانى مەن جولبارىسى... بٸر جاعىندا بۇعى, مارال, ارقار, تاۋەشكٸ سەكٸلدٸ قوڭىر اڭدار ورنالاسىپتى. تٶرت تٷلٸكتەن ەزٸرشە سىنار ٶركەش تٷيە تۇر. تٷبٸ, باسقا مالدار دا وسى پاركتەن ورىن الا ما, كٸم بٸلسٸن?! ول ايۋ, قابىلان, سٸلەۋسٸن سەكٸلدٸ جىرتقىشتار قاتارىن تاماشالاپ كەلە جاتىپ, كەنەت قاسقىرعا كٶزٸ تٷسكەن. قاپاستا تۇرعان دالا كٶكجالىن كٶرگەندە, ەسكٸ بٸر تانىسىن جولىقتىرعانداي, سول ماڭدا اينالسوقتاپ تۇرىپ قالدى. تٷز تاعىسى ما, ەلدە وسىندا تۋعان سورلى ما, جٷنٸ ۇيپا-تۇيپا بولىپ, جٷدەۋ تارتىپتى. قۇداۋاندا, ۇزاق ۋاقىت ٷيشٸكتە تۇرسا, قاسقىر دا يتكە اينالىپ كەتەدٸ ەكەن-اۋ! قاسقىر — قويشىلاردىڭ ٶمٸر بويى اڭدىسقان قاس جاۋى عوي. سول جاۋىنىن تورداعى تٷرٸن كٶرگەندە, جۇماحاننىڭ قىبى قانىپ, قۋانسا كەرەك ەدٸ, ولاي بولمادى. دالا سەرٸسٸن بٸرتٷرلٸ اياپ كەتتٸ. بۇل حايۋاناتتار پاركٸ ادامدارعا قىزىق كٶرٸنگەنٸمەن, اڭداردىڭ تٷرمەسٸ ەكەن-اۋ!
قىران قۇستار قاتارىنا كەلگەندە, سول سەزٸم تاعى قايتالاندى. بٷركٸت, قارشىعا, يتەلگٸ, سۇڭقارلار قويىلىپتى... بەرٸ دە بابىمەن تٷلەمەگەن, جٷدەۋ كەيٸپتە. تەيٸرٸ, كٶك جٷزٸندە ەركٸن قانات قاعىپ, شارىقتاپ ۇشپاعان سوڭ قىراندا كٷي بولا ما?! بۇلاردىڭ دەل قازٸر قوراداعى تاۋىقتان نەسٸ ارتىق?
جۇماحان ٸشتەن تىنا كٷرسٸنٸپ قويىپ, وسىنداي الۋان ويدىڭ باسىن شالىپ تۇر ەدٸ, كەنەت دەل قاسىنان:
— قۇداي-اۋ, ٶز كٶزٸمە سەنەيٸن بە, سەنبەيٸن بە? مىناۋ — جۇمەكەن بە, شىنىمەن-اق?! — دەگەن بٸرەۋدٸڭ سامبىرلاعان سٶزٸ ەستٸلدٸ.
جۇماحان تانىس داۋىسقا ەلەڭ ەتٸپ, جالت بۇرىلسا, تۋ سىرتىندا اقسييا كٷلٸپ, جولتاي تۇر. بٸراز جىل «كومسومول» سوۆحوزىندا باس مال دەرٸگەرٸ بولعان كەدٸمگٸ جولتاي جولامانوۆ. تورت تٷلٸك تالاپايعا تٷسٸپ, سوۆحوز تاراعان سوڭ باسقا باسشىلار سەكٸلدٸ ول دا كٶزدەن عايىپ بولعان. سودان كٶرٸپ تۇرعانى وسى. بۇرىن دا مايعا بٶككەن باۋىرساقتاي جىپ-جىلتىر, تولىق جٸگٸت ەدٸ, قازٸر تٸپتٸ قوڭدانىپ الىپتى.
— اۋ, جولتايسىڭ با? سەن قايدان جٷرسٸن مۇندا? — دەگەن شىن تاڭدانىپ. مىنا بەيمەلٸم قالادا تانىس ادامىنىڭ جولىققانىنا قۋانىپ تا قالىپ ەدٸ.
— بٸز وسى الماتىدامىز. قالانىڭ تاۋ جاق بٶكتەرٸنەن ٷي سالىپ العانبىز! — دەدٸ جولتاي مايلى قاسىقشا جىلماڭ قاعىپ.
— سولاي دە... الماتىلىق بولىپ كەتتٸم دە!
جولتاي — جۇماحاننىڭ بەيبٸشەسٸ ايشاعا جاماعايىن تۋىس بوپ كەلەتٸن-دٸ. ەلدە جٷرگەندە «جەزدە» دەپ وينايتىنى بولۋشى ەدٸ. مۇنىڭ باس-اياعىنا تاعى بٸر قاراپ الدى دا:
— ٶزٸڭٸز سالتاناتتى جيىنعا كەلگەندەي وردەندەرٸڭٸزدٸ تاعىپ, سەندەنٸپ الىپسىز عوي, تەگٸ! — دەدٸ باياعى ەزٸلٸنە باسىپ. — قالاي, اۋىل امان با? اپايدىڭ دەنٸ-قارنى ساۋ ما?
— اۋىل سول باياعى ٶزدەرٸن جۇتاتىپ كەتكەن جەردە ٸلدەبايلاپ جٷرٸپ جاتىر. اپاڭ دا امان-ەسەن, — دەدٸ جۇماحان تٷس بەرە كويماي. — ٶزٸڭ مۇندا نە قىزمەت ٸستەيسٸڭ!
— قالادا مال دەرٸگەرلٸك ورتالىق بار. سوندا بٶلٸم باستىعىمىن.
— شاھاردا مال بولعانى ما سوندا?
— قايداعى مال?! — جولتاي جىرقىلداپ كٷلٸپ الدى. — قالادا رەسمي تٸزٸمدەلگەن ون مىڭداعان يت پەن مىسىق بار, سولاردىڭ دەنساۋلىعىنا قارايمىز. قاساپقا سويىلعان مالدىڭ ەتٸن تەكتەپ-تەكسەرۋ دە بٸزگە جٷكتەلگەن. مىنا پاركتەگٸ حايۋاناتتار دا — بٸزدٸڭ قۇزىرىمىزدا. قىسقاسى, جۇمىس دەگەن جەتٸپ جاتىر!
— رەسپۋبليكاداعى وتىز بەس ميلليون قويدى, ون ميلليون جىلقى مەن سيىردى كۇرتىپ, اقىرى يت باتىپ كەتكەنسٸڭدەر مە?!
— ەندٸ نە ٸستەيمٸز? كٷنكٶرٸستٸڭ قامى... وسى سٸز اشۋىڭىزدى ىلعي مەنەن الاتىنىڭىز نە? مىقتى بولساڭىز, انا جوعارعى جاققا ايتپايسىز با?! — دەدٸ اناۋ سۇق ساۋساعىمەن اسپان جاقتى كٶرسەتٸپ.
— تانىمايتىن ادامداردا مەنٸڭ شارۋام جوق. مەنٸڭ ٸسٸم — اقبۇلاقتىڭ ٷش جٷز مىڭ قويىن كٶرە تۇرىپ قۇردىمعا جٸبەرگەن سەن سيياقتىلاردا...
— وي, جۇمەكە-اي, بولار ٸس بولدى عوي, وسى ەڭگٸمەنٸ قويالىقشى! — دەدٸ جولتاي جالىنعانداي بولىپ. — ودان دا اۋىل جايىندا سٶيلەسەلٸك تە. ەلگٸ بٸزدٸڭ ەركە جيەن قالاي? سەرعازىنى ايتام... شارۋاسى ٶرگە باسىپ تۇر ما?
— ە, ٶرگە باسپاي نە كٶرٸنٸپتٸ. تەيٸرٸ, قويشىنىڭ بالاسىنا قوي باعۋ كيىن بولىپ پا? قارعىبانىڭ كەڭ اڭعارىن جەكە جايلاپ جاتىر.
انا جىلى قورادا قالعان قويدى ساناپ الۋعا كەلگەن كوميسسييانىڭ كۇرامىندا وسى جولتاي دا بار بولاتىن. ەندٸ سونى ەسكە الىپ تۇر.
— ەي, بٸزدٸڭ ول جيەن دە تەنتەك ەدٸ-اۋ! باسىمىزدان اسىرا مىلتىق اتىپ, يمانىمىزدى ۇشىرعان جوق پا? اقىرى دەگەنٸنە جەتتٸ. ناعاشىلارىنا تارتقان ناعىز ەر دەپ سونى ايت!
— سەندەرگە يت ۇقساسىن! ەكەسٸنٸڭ اقتاياعىن ۇستاپ قالعان ۇل عوي ول! ناعاشىلارىنا تارتسا سەن سيياقتى يت باعىپ كەتپەي مە?! — دەدٸ جۇماحان ەلٸ دە ساباسىنا تٷسە قويماي.
اراداعى ەڭگٸمەنٸڭ جاراسپاسىن سەزدٸ مە, جولتاي قيپاقتاپ, ساعاتىنا قاراعىشتاي بەردٸ.
— وسىنداعى كەڭسەگە كٸرٸپ-شىعاتىن شارۋام بار ەدٸ. كٶرٸسە الماساق, ەلگە سەلەم ايتىڭىز! — دەدٸ كەتۋگە ىڭعايلانىپ.
جۇماحان اناۋ بۇرىش اينالىپ كەتكەنشە, كٶز الماي قاراپ تۇردى. «اپامنىڭ شايىن ساعىندىم» دەپ ايشانى قولپاشتاپ, قىستا سٷرٸگە, جازدا باعلاننىڭ ۋىز ەتٸنە تويىپ كەتۋشٸ ەدٸ. «ٷيگە جٷرٸپ, شاي ٸش» دەۋگە دە جارامادى-اۋ ەلگٸ سۋدىراق!» — دەدٸ كٶڭٸلٸ قوڭىلتاقسىپ.
اراعا بٸراز ۋاقىت سالىپ, جەكسەنبٸ كٷنٸ پارككە تاعى بارعان. كٶزٸنە بٸردەن شالىنعانى: بٷگٸن مۇندا يت جەتەكتەپ, قاندەن كٶتەرگەندەر كٶپ ەكەن. يت ەرتكەندەردٸ بۇرىن دا كٶرٸپ جٷر عوي. بٷگٸن تٸپتٸ قاپتاپ كەتٸپتٸ. سٶيتسە, پاركتٸڭ قاق ورتاسىنداعى جازدىق ساحنادا يت بازارى بولىپ جاتىر ەكەن. يت ەرتكەنٸ بار, جاي جٷرگەنٸ بار, ساحنانىڭ الدىنداعى ۇزىن ورىندىقتاردا قاز-قاتار تٸزٸلگەن حالىق. ۋاقىت ٶتكٸزۋ ٷشٸن, جۇماحان دا بٸر شەتتەن ورىن الدى.
بۇل جيىندى «يت كٶرمەسٸ» دەپ اتاۋعا دا بولاتىنداي. جارىسقا يت قوساتىندار بٸر-بٸردەن ساحناعا شىعىپ, كٶرٸنٸس بەرەدٸ ەكەن. ەرقايسىسى كٶرٸنٸسكە شىققان سايىن, سٸرە, يت مامانى بولار, ساقالى بار, مۇرتى جوق, قاسقاباس بٸرەۋ ميكروفوندا سارناپ, يتتەردٸ تانىستىرىپ تۋر. نە جوق دەيسٸڭ مۇنىڭ ٸشٸندە? توبان اياق, دوربا اۋىز اعىلشىن بۋلدوگٸ, قاسقىر تەكتٸ نەمٸس وۆچاركاسى, ۇزىن سيراق, اپايتٶس ورىس تازىسى... بۇلاردى قويشى, بۇلار كٶرنەكتٸ, ٸرٸ يتتەر عوي. انا قاندەندەردٸ ايتپايسىڭ با?! ولاردىڭ دا نەشە الۋان سورتى قاپتاپ جٷر. تاقىرى, سابالاعى, مىسىقتايى, تىشقاندايى... كٸپ-كٸشكەنتاي بولىپ, ٶزدەرٸنٸڭ جٷندەسٸ-اي, كەرە قارىس شۋدادان باس-اياعى زورعا كٶرٸنەدٸ. جەردە جورعالاي جٶنەلگەندە, جەل ۇشىرىپ بارا جاتقان بٸر شٷيكە جٷن سەكٸلدٸ. وندايلار جەتەكتەۋگە كەلمەيتٸن بولعان سوڭ, ەيەلدەر سۋمكاسىنا سالىپ, كٶتەرٸپ جٷرەدٸ ەكەن. سونداعى بٸرەۋلەر ايتىپ وتىر: يت نەعۇرلىم كٸشكەنتاي بولعان سايىن, قۇنى دا ارتا بەرەتٸن كٶرٸنەدٸ. بولسا بولار, ەكٸنشٸ بٸر شەتتە يت ساۋداسى قىزىپ جاتىر.
جۇماحاندى تاڭ قالدىرعان بۇل دا ەمەس. مانادان بەرٸ اقىلى جەتپەي وتىرعانى: ەلگٸ يتتەردٸڭ كەۋدەسٸ تولعان مەدال. التىنى, كٷمٸسٸ, قولاسى ارالاس مەدالدان القا جاساپ مويىندارىنا ٸلٸپ قويىپتى. ال القا تاتۋعا كەلمەيتٸن مەستەك يتتەرگە جٸبەكتەن كەۋدەشە كيگٸزٸپ, العان مەدالدارىن سوعان قاداپ قويىپتى. قوزعالعاندا جالت-جۇلت ەتٸپ, كٶزدٸڭ جاۋىن الادى.
«سوندا بۇل يتتەر مىناداي ماراپاتتى قانداي قاسيەتتەرٸ ٷشٸن, ادامعا كٶرسەتكەن نەندەي قىزمەتٸ ٷشٸن الدى ەكەن? — دەدٸ جۇماحان ايران-اسىر بولىپ. — قايراتى استى ما, ەلدە جەل-قۇيىن جٷيرٸكتٸگٸمەن تانىلدى ما? نەمەسە جايلاۋدا قورا كٷزەتٸپ, قاسقىرمەن الىستى ما ەكەن?!»
وسىنى ويلاۋى مۇڭ ەكەن, كٶڭٸلٸ الاي-دٷلەي بولىپ, كٶزٸنە جاس كەلدٸ. ٶيتكەنٸ قويشىنىڭ ەسٸنە دەل وسى سەتتە ٶزٸنٸڭ سىرتتان, بٶرٸباسار, الىپسوق اتتى تٶبەتتەرٸ تٷسٸپ ەدٸ. اينالايىندار-اي! تايىنشاداي سول تٶبەتتەر تٸزە قوسقاندا, اۋىل ماڭىنا قاسقىر جولاتپاۋشى ەدٸ-اۋ! ەگەر, كەزٸندە جۇماحاننىڭ تاسى ٶرگە دومالاپ, قوراداعى مالىن شىعىنسىز ٶسٸرسە, الدىمەن سول تٶبەتتەردٸڭ ارقاسى. قىرىق جىل ٸشٸندە جاناعى سىرتتان مەن بٶرٸباساردان باسقا دا تالاي يت ۇستادى عوي. جاقسى يتتٸڭ تۇقىمىن كٷشٸك كەزٸندە بوداۋىنا قوي بەرٸپ الۋشى ەدٸ. كەيدە يتتٸڭ سانىن بەس-التىعا جەتكٸزگەن جىلدارى دا بولدى. ەنە, يت دەپ سولاردى ايت! امال نە, قوعام مالى ٷشٸن باسىن تٸگٸپ, قورا كٷزەتكەن سول تٶبەتتەردٸڭ بٸردە-بٸرٸنە مەدال بۇيىرعان جوق. ەڭبەگٸ ەش, تۇزى سور, ەسٸل جانكەشتٸلەر-اي!
ول وسىنداي كٶڭٸلسٸز ويلار ەۋەنٸمەن ورنىنان تۇرىپ, بٸر شەتكە شىعا بەرگەنٸ سول ەدٸ, ويدا جوقتا تاعى دا جولتاي ساپ ەتە قالدى.
— جەزدە, يت بازارىنا سٸز دە كەلگەنسٸز بە? — دەدٸ مۇنىڭ بەتٸنە تاڭىرقاي قاراپ.
— مەن نەگە كەلمەيمٸن? تٶرت اياقتىدان بۇل قالانىڭ قاراپ وتىرعانى يت بولسا, ونى نەگە كٶرمەسكە?!
جولتاي استارلى ەجۋانى ەلەگەن جوق. ٶزٸنشە تاۋ قوپارىپ جٷرگەن ادامنىڭ كەيپٸنە تٷسٸپ, سۋدىراتا جٶنەلدٸ.
— يە, بۇل يت شارۋاشىلىعى دا وڭاي ەمەس ەكەن. بٷگٸن يت بازارى ٶتەتٸن بولىپ, تاڭ اتقالى وسىندا جٷرمٸز! — دەدٸ ٶمٸر بويى يت باعىپ كەلگەن ادامداي. — دەرٸگەرلٸك تەكسەرۋدەن ٶتكٸزۋ, پارودالارىن انىقتاۋ...
— ال يت مامانى بولساڭ ايتشى! — دەدٸ جۇماحان ونىڭ سٶزٸن بٶلٸپ. — انا قارعى — مەدالدار بۇلارعا نە ٷشٸن بەرٸلگەن?
— پەلٸ, جۇمەكە, سٸز دە قىزىق ەكەنسٸز! — جولتاي تاڭ تاماشا بوپ تۇر. — ويباي-اۋ, بۇلار — قىردىڭ جابايى تٶبەتٸ ەمەس, شەتٸنەن اسىل تۇكىمدى, اقىلدى يتتەر عوي! ەنە, ٶزٸڭٸز قاراڭىزشى, — دەپ ەلٸ دە يت جارىسى ٶتٸپ جاتقان ساحنا جاقتى نۇسقادى. — ٶزدەرٸ كەدٸمگٸدەي تٸل بٸلەدٸ. جۇمساعان نەرسەڭدٸ ەكەلٸپ بەرەدٸ. ەنە, ارتقى ەكٸ اياعىمەن تٸك تۇرىپ, بيلەيتٸنٸن قايتەرسٸڭ! بەرٸ دە — شەتەلدٸك, نەسٸلدٸ يتتەر عوي. مەدالدى بۇلار الماعاندا, كٸم الادى?
— يتيياۋمايت, ٶزٸڭ بٸر سوباكاۆود ەكەنسٸڭ! — دەدٸ جۇماحان اۋزىنا باسقا سٶز تٷسپەي. — «جابايى تٶبەت» دەيدٸ عوي وتتاپ... مىنانىڭ قىرقىن جيناساڭ, بٸر بٶرٸباسارعا الار ما ەكەنمٸن?!
جولتاي بۇل سٶزگە دە تٷك شامدانعان جوق. اشۋ-ىزا, كٸسٸلٸك, نامىس دەگەندٸ بٸرجولا سىپىرىپ تاستاعان سەكٸلدٸ. ول قاندەن يتتەردٸڭ قاسيەتٸ جايىندا ۇزاق سونار سٶز باستاپ كەلە جاتىر ەدٸ, كەنەت بۇلاردىڭ نازارىن تاياۋ ماڭنان شىققان ايعاي-شۋ بٶلٸپ كەتتٸ.
بۇرىلىپ قاراسا, قالىڭ توپتىڭ اراسىندا ەكٸ ەيەل جۇلىسۋعا جاقىنداپ, بٸر-بٸرٸنە ۇمتىلىپ جٷر ەكەن. ەگدەلەۋ ورىس ەيەلٸ مەن جيرەن شاشتى تاعى بٸر كەلٸنشەك. شاماسى, ەكەۋٸنٸڭ تالاسى يت جايىندا. بٸرەۋٸنٸڭ جەتەگٸندە قانشىق, ەكٸنشٸسٸندە تٶبەت بولسا كەرەك. يتتەرٸ ٷيٸرٸلٸسە كەتكەنگە ەكٸ ەيەل مەز بولىپ, ٶزارا ەڭگٸمەگە كٸرٸسەدٸ عوي. سٶيتسە, ەكٸ يتتٸڭ دە كٷيٸتٸ كەلٸپ, ٷيٸگۋگە سىنار تاپپاي جٷرەدٸ ەكەن. سول ارادا قولما-قول ىلىعىپ, ٸلٸنٸسٸپ قالىپتى. ٸلٸنٸسكەن يتتەردٸ اجىراتۋ وڭاي ەمەس, وعان كەمٸندە جارتى ساعاتتاي ۋاقىت كەرەك. قىزىق ٸزدەگەن ەر-ەيەل, بالا-شاعا سونىڭ ماڭىندا جٷر. يت يەلەرٸنٸڭ داۋى بٸتەر ەمەس. ەگدە ەيەل: «نەسٸلٸ تٶمەن تٶبەت قوسىپ, اسىلزات قانشىعىمنىڭ قانىن بۇزدىڭ» دەسە, جيرەن شاشتى كەلٸنشەك: «سەن كٷيلەگەن قانشىعىڭدى كٷشٸكتەتۋ ٷشٸن وسىندا ەدەيٸ الىپ كەلدٸڭ. كٷشٸك ەكەۋمٸزگە ورتاق. كەيٸن تۋعاندا بٶلٸپ الۋىمىز كەرەك» دەيدٸ... كەشٸكپەي ەلگٸ جەرگە تٶرتٸن ساقشىلارى كەلٸپ, ٸلٸنٸسكەن يتتٸ دە, جۇلىسقان ەيەلدەردٸ دە ساحنا سىرتىنا قاراي الىپ كەتتٸ.
— «يت جاستانعاننىڭ ۇيقىسى قانبايدى» دەگەن عوي. بۇل كەسٸپتٸڭ دە شارۋاسى شاش ەتەكتەن! — دەدٸ جولتاي كەتۋگە ىڭعايلانىپ. — ەندٸ انالاردىڭ داۋىن بٸتٸرۋٸمٸز كەرەك. جۇماحان ونىمەن قوش ايتىسىپ, قاقپاعا قاراي اياندادى. «تاۋىپ العان كەسٸبٸنٸڭ تٷرٸن! — دەدٸ بىلاي شىعا بەرە مىرس-مىرس كٷلٸپ. — تەڭٸرٸم-اي, بٸر كەزدە وسىلار دا اتقا مٸنٸپ, ەل باسقاردى-اۋ! كٸمگە سەنگەنبٸز? تٸزگٸنٸمٸزدٸ كٸمدەرگە ۇستاتقانبىز?»
بۇل قالادا قۇلاققا مازا بەرەتٸن تىنىش جەر تابۋ دا وڭاي بولماس. بٸر كٷنٸ قاسىنا نەمەرەلەرٸن ەرتٸپ, جاڭا رەسپۋبليكا الاڭىن كٶرۋگە بارعان. مۇندا دا توپتانا شۋىلداعان كٸلەڭ كەمپٸر-شالدىڭ ٷستٸنەن تٷستٸ. شەرۋگە شىققاندار ەكەن. كٶتەرگەن پلاكاتتارى, داۋىس كٷشەيتكٸش قۇرالدارى بار. زەينەتاقىنى مولايتۋ كەرەك! قىمباتتاپ بارا جاتقان ەلەكتر قۋاتى مەن پەتەر اقىنى ازايتۋ كەرەك! ەلدەبٸر وپپوزيتسييالىق پارتييانىڭ جەتەكشٸسٸ مٸنبەگە شىعىپ, ەكٸلەنە سٶيلەپ تۇر. ەندٸ بٸرەۋلەر زىر جٷگٸرٸپ, شەرۋگە شىققانداردى فوتوعا, بەينە-تاسپاعا تٷسٸرٸپ جٷر... سونى بايقاعان جۇماحان توپتان سىتىلىپ شىعا بەردٸ. «قوي, قوساق اراسىندا تاسپاعا تٷسٸپ قالىپ, ەرتەڭ تەلەديداردان كٶرسەتسە, جۇرت الدىندا ماسقارا بولارمىن! — دەگەن ساقتىق ويلاپ. — قالانىن داۋ-شارىندا مىنا جۇماحاننىڭ نە شارۋاسى بار دەمەي مە بٸلەتٸندەر!»
ول وسى وقيعادان كەيٸن تاعى ٷش-تٶرت كٷن قوناقتاپ جاتتى دا, ەلگە قايتۋعا شۇعىل قامدانا باستادى. بالاسى نۇرعازى:
— جاقىندا دەمالىسقا شىعام. الاتاۋدى ارالاتايىن, ىستىقكٶلگە اپارىپ قايتايىن! — دەپ ەدٸ, وعان دا «تەڭٸر جارىلقاسىن» ايتتى. تٷسٸنە اۋىل كٸرە مە ەكەن, تٷنٸ بويى يت ايتاقتاپ, «قوي كٷزەتٸپ» شىعادى.
ەيتەۋٸر, جۇماحاندا بٸر ٶزگەرٸس بار. انادا يت بازارىنان قايتقان كٷنٸ ومىراۋىنداعى وردەندەرٸن اعىتىپ, قالتاسىنا سالىپ العان. ۇيات-اي, ەنەۋ كٷننەن بەرٸ سونى سالدىرلاتىپ قالاي تاعىپ جٷرگەن?! ول ەندٸ ەلگە جەتكەنشە اسىقتى. ويلاپ قاراسا, قايناعان قالا تٸرلٸگٸ, ٷيرەنبەگەن ادامعا قول ەمەس ەكەن. قاپاستاعى حايۋاناتتار دا, مىنا اينالاسىن تٷتٸنگە تولتىرىپ, اعىلىپ جاتقان ماشينالار دا, ايعاي-سٷرەنٸ مول ميتينگٸ دە, ىلىققان يتتەردٸڭ بازارى دا — بۇعان مٷلدە جات, بٶتەن دٷنيەدەي كٶرٸنگەن... قالاعا كەلگەلٸ نەشە كٷن بولدى ٶزٸ? جارىم ايدان اسىپ كەتكەن بولار-اۋ. بٸراق سول ۋاقىت بٸر كٷنگٸدەي بٸلٸندٸ مە? بۇلاردىڭ كٷن دەگەنٸ — كٷن ەمەس, ساعاتتاردىڭ جيىنتىعى عانا. تەۋلٸك دەگەننٸڭ تاڭ سەرٸسٸ, كٷن شىعار مەزگٸلٸ, ۇلى سەسكەسٸ مەن تال تٷسٸ, كٸشٸ بەسٸنٸ مەن ەكٸنتٸسٸ, كٶز بايلانار اقشامى مەن ىمىرتى بولمايتىن با ەدٸ? قالادا سونىڭ بٸرٸ جوق. بار عوي, بٸراق سونى سەزٸنٸپ جٷرگەن پەندە جوق. ساتاتتارىنا قاراپ قويىپ, بٸرەۋ قۋىپ كەلە جاتقانداي, بەزەكتەپ جٷرگەن ادامدار. سوندا بۇلار نە كٶردٸم دەيدٸ بۇل دٷنيەدەن? ۋاقىتتىڭ ٶتٸپ بارا جاتقانىن قالاي اڭعارادى? ال, اۋىل... وندا بەرٸ باسقاشا, اۋىلدا ۋاقىت باياۋ, ٶمٸر ۇزاق...
— دەمالىسقا شىقساڭ, ٷي-ٸشٸڭدٸ الىپ, ەلگە كەل! — دەدٸ اتتاناردا نۇرتازىمەن قوشتاسىپ تۇرىپ. — بٸرەۋلەر «اۋىل قۇرىپ بٸتتٸ» دەسٸپ جٷر عوي. وتتايدى. نەگە قۇريدى ەكەن ول? اۋىل قۇرىسا — قازاقتىڭ دا قۇرىعانى ەمەس پە? جەر ورنىندا, تاۋ-تاس, ٶزەن-كٶلٸ ورنىندا تۇر... مال ما? مال دا قۇرىمايدى. اتام قازاقتا: «ەشكٸ ەگٸز تاپقانمەن, قويدان كٶپ بولماس, يت سەگٸز تاپقانمەن, مالدان كٶپ بولماس» دەگەن سٶز بار. قالادا يت باققىشتار كٶبەيٸپ كەتٸپتٸ عوي. شوپاناتا, قامباراتا, زەڭگٸبابا, ويسىلقارا امان بولسا, مال كٸندٸگٸ ٷزٸلمەيدٸ. كٶر دە تٷر, بٸز بارقىتبەلدٸڭ ساي-سالاسىن ەلٸ-اق تٶرت تٷلٸككە قايتا تولتىرامىز!
جۇماحان سول كٷنٸ كەشكٸ پويىزعا وتىرعان. ەندٸ اقبۇلاققا جەتكەنشە اسىعىپ بارادى. ٶزٸ ەلدەبٸر تەۋەكەلگە بەل بايلاعانداي شيرىعىپ الىپتى. كٶكٸرەك تولى اشۋ, ىزا, نامىس... تەك, ٶمٸر بولسىن دەڭٸز. ٶمٸر بولسا, بۇل جۇرت جۇماحان تۋرالى ەلٸ-اق ەستيتٸن بولادى.
قابدەش جۇمادٸلوۆ
2000 جىل, قازان.
