Jumahannyń qalada turatyn balasynyń úiine qydyryp kelip, qonaqtap jatqanyna birshama ýaqyt boldy. Ýniversitette sabaq beretin úlken uly Nurǵazy byltyr kandidattyq dissertatsiia qorǵap, dárejesi bir basqysh ósipti. Kelini — dáriger. Turmystary jaman kórinbeidi. Bardy-joǵyn ákesiniń aldyna tosyp, qoldarynan kelgenshe kútip-aq jatyr. Tek, bir yńǵaisyz jeri, kúndiz uly men kelini kyzmetke ketip, Jumahan úide jalǵyz qalady. Mektepte oqityn nemereleri: Aijan men Maǵjan alǵashqy kúnderi atasynyn mańyna úiirilgenmen, kanikýlǵa jańa shyqqan balalar oiynnyń qyzyǵyna túsip ketti.
Jumahan — tabiǵatynan mazasyz kisi-tuǵyn. Birdeme istemese, ne bireýmen sóilespese, ishi pysyp turady. Bir-eki kúnnen keiin óz betimen qalaǵa shyǵyp, kóshe kezip ketetin boldy. Almaty oǵan burynnan tanys bolsa da, at izin salmaǵan sońǵy on shaqty jylda edáýir ózgerip ketipti. Ózgergende, jańadan qosylǵan bálendei eshteńe joq. Tek, qala kósheleri ózgeshe tús alǵan. Bulyn-pushpaqtyń bári dúńgirshek dúkender, qaptaǵan jaima bazarlar. Birinshi qabattaǵy turǵyn úiler endi dúkenge, shatyn keńsege ainala bastapty. Buryn bir ortalyqqa kindiginen bailanǵan bir tutas dúnie endi bir-birinen ajyrap kete almai, álekke túsip jatsa kerek.
Jumahannyń sonan keiingi bir ermegi — teledidar. Shamy birde jansa, birde janbai qalatyn alys aýdandaǵy malshyǵa bul da tańsyq. Qalada telearna degeni mundai kóp bolar ma, qaisysyn basyp qalsań da, birdeńe kórsetip jatady. Neshe alýan sheteldik filmder: qyrǵyn soǵys, urys-tóbeles, tyrdai jalańash aiqasyp jatqan ǵashyqtar. Áiteýir, zerikpeisiń. Bir kezde orta mektepti táp-táýir bitirgen Jumahannyń nan surap jerlik orysshasy da bar bolatyn. Almaty men Máskeýden berilgen habarlardy talǵamai kóre beredi.
Bir baiqaǵany: aýyldaǵydai emes, qalada bári de alaqanǵa salǵandai kórinip turady eken. Aýylda: «bálenbaidyń qoradaǵy qoiyn úptep ketipti, túgenbaidyń soǵymǵa soiǵaly otyrǵan tý biesin arqannan sheship áketipti» degen uzyn qulaqtan basqa ne janalyq bolsyn. Al munda dúniede ne bolyp jatqanyn teledidardan ap-anyq kórip otyrasyń. Ortalyqta tártip kúshti, zań qatań bolar, ury qary deisiń be, kisi óltirgen qaraqshy, narkoman buzyq deisiń be, top-tobymen qolǵa túsedi eken. Qalalyq ishki ister basqarmasy kún saiyn habar beredi. Jumahan kóre bastaǵan bir jumanyń ishinde qaladaǵy qylmys sany qyryqtan tómen túsken joq. Onyń otyzdan astamy sol kúni-aq ashylady. Buǵan endi ózge qalalar men aýdandardy qosyńyz. Eń qiyny, ustalǵandardyń bári tepse temir úzetin azamattar. Eger osy qarqynmen jalǵasa berse, bul elde jumys isteitin adam azaiyp ketip júrmes pe eken?!
Jumahannyń áseri qolma-qol. Birden otalyp, qamysqa túsedi. Keshke taman sondai bir habardy kórip otyrǵanda:
— Ái, mynasy bolmaidy eken! — dedi qasyndaǵy Nurǵazyǵa qarap. — Bul qylmys degen pále qaidan qaptap ketti ózi? Álgi kapitalizmniń bereri osy bolsa, atasyna náleti, jetisedi ekenbiz! Halyqty azdyryp, buzatyn neme ǵoi, mynaý!
Nurǵazy — jaratylysynan birtoǵa, uiań jigit-tuǵyn. Jasynan qaǵazbasty bolyp, kóp oqyǵan adam birte-birte juqaryp, maiysqaq, maida bop kete me, kim bilsin, ákesine kóp qarsy kelmeidi. Ol kitabi tilmen bipazdap, kazirgi ótpeli kezeńde osyndai tártipsizdik bolmai turmaitynyn túsindire bastap edi, Jumahan:
— Qoi, balam, sen maǵan gazettiń sózin aitpa! — dep betin qaitaryp tastady. — Meni oqymaǵan, qatardaǵy qoishy dep otyrsyn ǵoi. Baiqa, bizdiń de tóbemiz tesik!
— Aýylda jatyp, óziń saiasatty júnshe tútesiń ǵoi, kóke? — degen Nurǵazy ezý tartyp.
— O, nesi-ai, men dúniege jana kelippin be? — dedi Jumahan balasyna ajyraia qarap. Sonan soń az oilanyp otyrdy da: — Sender, oqymystylar, árqaisysyn óz salalaryń boiynsha mynany ǵana bilesińder! — dep sol qolynyń bes saýsaǵyn jeke-jeke saýmalady. — Al men mynany bilemin! — dep bilezigin ustady. Onysy: «Men ómirdiń bastaý kezin, túp-tamyryn bilemin» degeni edi.
Sóilesip kór, aýyldan kelgen qoishymen! «Qoishy» — baiaǵy eskirgen ataý ǵoi. Keńes dáýirinde Jumahandar «qoishy» dese shamdanatyn. Ol kezde «shopan» degen qurmetti ataq boldy. Jumahan jai qatardaǵy shopan emes, ordendi, ozat shopan bolatyn. Qyryq jyl qoi sońynda júrse de, abyroidan kende bolǵan joq. Shúkir, qazir kostiýminiń omyraýy — generaldyń keýdesindei. «Lenin» ordeni, «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» ordenderi. Al, medal degeniń jetip artylady. Shirkin, «Altyn Juldyzǵa» qol sozym-aq jer qalyp edi, amal ne, sál-pál demep jiberetin bireý tabylmady ǵoi. Áitkenmen, barǵa qanaǵat. Eńbek Eri bolmasa da, bir ret sáti túsip, Joǵarǵy Keńeske depýtat bolǵany bar.
Táiiri, ol kezdegi depýtattar qazirgidei kókparǵa túsip, qyrqysyp jata ma, bári basqasha edi toi. Sailanatyn kisiniń aty-jóni joǵarydan bekitilip keletin de, sailaýshylar biraýyzdan daýys beretin. Jumahannyń tusynda da solai boldy. Sol jyldary bul qatarynan birneshe márte júz saýlyqtan júz elýden qozy alyp, etektegi tasy órge domalap turǵan. Shalǵaidaǵy Aqbulaq aýdanynan bir depýtat sailanýy kerek eken. Joǵarydan kelgen nusqaýda ulty qazaq, ózi ozat shopan bolsyn delinipti. Nesin aitasyń, álgi sharty quiyp qoiǵandai, Jumahanǵa dál kele ketti. Sol jolǵy sailaýda azamatyn 95 paiyz daýys aldy aý! Bul basynda «depýtattyqqa jarasam jaqsy boldy-aý» dep qatty qobaljyǵan. Sóitse, kiyn eshteńesi joq eken. Jylyna eki ret Almatyǵa kelip, sessiiaǵa qatysady. Daýys kerek bolsa, bári bir kisidei qol kóteredi. Kósemder sóilegende, shapalaqty aiamai uryp beredi. Sonymen is bitti. Jinalys aiaqtalǵan soń, arnaiy ashylǵan dúkenge kirip, qorjyn-qolańyn syqap elge qaitady. Qaida barsań da jol qatynasy tegin... Obaly káneki, bul jyldar Jumahan úshin jaman bolǵan joq. Depýtattyq bedelin paidalanyp, osy Nurtazyny oqýǵa túsirdi. Biraq mundai kezeń tym uzaqqa sozylǵan joq. Óitkeni, kelesi sailaýda joǵarǵy jaqtan: «Aqbulaqtan sailanatyn adam áiel bolsyn, ári muǵalim bolsyn» degen nusqaý kelipti. Bul, amal joq, baýyr basyp qalǵan jyly ornyn orta mekteptiń bir muǵalimine bosatyp berdi.
Qazir oilap otyrsa, ol da bir dáýren eken. Qazir aýylda ondaǵydai qoi da joq, alaqanǵa salyp álpeshteitin shopan da joq. «Shopan» degen ataý arhivke ketip, onyń ornyn jeke sharýa, fermer degender basty. Fermerdiń biri — óziniń kenje uly Serǵazy ǵoi. Bulardyń da sany kóp emes. Qazir aýdanda qalǵan mal burynǵy bir sovhozdyń bailyǵyna jeter me eken?!
Alasapyran, almaǵaiyp kezeńde zamannyń betalysyn baǵamdaý da ońai sharýa emes. Sol ozat atanǵan Jumahan «jekeshelendirý» kezinde úlesten qaǵylyp, qý taiaǵyn ustap qala jazdady. Joǵarynyń nusqaýyna taq turyp úirengen basy bul naýqannyń sony nege aparyp soǵaryn qaidan bilsin, aýdan basshylary ne aitsa, soǵan kóne beripti. Eger balasy Serǵazy bolmaǵanda, taqyrǵa otyryp qalatyny anyq edi. Serǵazy — muny kenjesi. Oqýǵa qyrsyzdaý bolǵan soń, tym qurysa bireýi taiaǵymdy ustap qalsyn dep, ony mektep bitire salysymen qoiǵa ákelip salǵan. Ózi jasynan erke, birbetkei, jyndy bastaý neme edi. Sol tentektigi bir kádege jarady.
Sovhoz ben aýdan basshylary «jekeshelendirý» degen syltaýmen ortadaǵy maldy mintei-mintei taýysyp, Jumahannyń qorasyndaǵy alty júz qoidyń jarymy ǵana qalǵan-dy. Bir kúni mal mamandary sol qalǵan qoidy birjola ótkizip alýǵa kelipti. Bul kezde basshylardan ábden kóńili qalǵan Jumahan eshteńege aralaspai, qoldy bir-aq siltep qoiǵan-dy. Biraq Serǵazy bul kútpegen minez tanytty. Qosaýyzyn oqtap alyp, qoi sanaýǵa kelgenderdi qoranyń mańyna jolatpai qoidy. Álgiler erteńinde aýdannan militsiia alyp kelgen. Olarǵa da osyny istedi. Bastarynan asyra myltyq atyp, zárelerin aldy. Aqyry, Serǵazynyń ońai berilmesin bilgen soń, basshylar isti sotqa berdi.
Jumahan endi qoiy qurysyn, balam sottalyp kete me dep záresi ushqan. Biraq munyń tentek uly bul oilaǵandai emes, zańǵa júirik, suńǵyla bop shyqty. Úidegi sandyqtyń bir buryshynda shopannyń «Esep kitaby» jatatuǵyn. Onda Jumahannyń jyl saiyn memleketke qansha qozy, qansha jún ótkizgeni aiy-kúnimen ap-anyq jazylǵan. Álgi janjaldyń aldynda Serǵazy sol kitapty sovhoz býhgalteriiasyna aparyp, tolyq esebi kórsetilgen anyqtama jazdyryp alypty. Buryn kim eseptep kórgen, sóitse, Jumahan qyryq jylda memleketke otyz myńdai toqty, alpys tonnadan astam jún ótkizgen eken. Qudai salmasyn, otyz myń degeniń bir kolhozdyń maly emes pe?! Al osy jyldarda alǵan eńbek aqysy janaǵy júnniń qunynan kóp aspaityn kórinedi. Serǵazy sot tergeýi kezinde osy qujatty aldaryna jaiyp saldy. Zań oryndary bultartpas dálelge jyǵyldy ma, álde bul daýdy kóp dabyralamai jurtqa jaiylyp ketpei turǵanda tez bitirgisi keldi me, áiteýir, qorada qalǵan úsh júzdei qoidy Serǵazyǵa berip qutyldy.
Qazir sol Serǵazyńyz — jeke sharýa. Bireýler ony «fermer» dep kúpitedi. Ózimdiki degen ońai ma, buryn sovhoz malyna selqos qaraityn jigitin óz malyna kelgende bar kúshin salyp júr. Qazir mal basy sirep qaldy ǵoi. Jailaý, qystaý, shabyndyq degenin bos jatyr. Zeinetke shyqqan Jumahan anda-sanda baryp, qol ushyn bergen bolady. Keide balasyna qaljyńdap: «Ozat shopan, ári kommýnist basymmen kapitalist fermerge jalshy bolmaqpyn ba?! Kempir ekeýimizge pensiiamyz da jetedi» dep shalqaiatyny bar. Áitkenmen, Jumahannyń belbeýdi keýdelete býynyp, bulai alshań basyp júrgeni — sol Serǵazynyń arqasy. Osy joly da «úide buiyǵyp jata bermei, qaladaǵy oqymysty ulyńdy kórip qait» dep jol qarajatyn ótep, bir qoidyń etin qorjynyna salyp berip, poiyzǵa otyrǵyzyp jibergen — sol fermer balasy.
Jumahan buryn da kúpildegen maqtanshaqtaý kisi edi. Oǵan endi balalarynyń býy qosylyp, attan tússe de, úzengiden túse almai júrgen jaiy bar. Baiaǵy depýtat bolǵan kezin jii eske alyp, «bul Almaty degeniń bizden qalǵan ǵoi» dep otyrady. Sonysyn kórsetkisi keldi me, keiingi kezde úige toqtamaityn boldy. Qalaǵa bir kier kostiýmin kiip kelgen. Omyraýy tolǵan orden. Solaryn saldyrlatyp taǵyp alady. Onysy teris te bolǵan joq, avtobýs ne trolleibýsqa mine qalsa, jurt japyrylyp oryn beredi. Tek, bir jerde ǵana kóńiline kirbiń túsip qaldy. Jumahan áldebir aialdamada kólik kútip turǵan-dy. Bir jas jigit munyń qasyna jaqyndap, bas-aiaǵyna bajailap qarap aldy da:
— Aqsaqal, orden satpaisyz ba?—dedi aqyryn kúńk etip.
Tańdanǵany sonsha, «mynanyń esi durys pa?» degendei, ańyryp qalǵan. Joq, qaljyń da, mazaq ta emes, shyn aityp tur.
— Qazir ordender satylady. Ótkende bir shal «Lenin» ordenin ótkizip ketti, — dedi álgi jigit baisaldy túrde. — Eger satsańyz, osynda Keńes Odaǵy ordenderinen kollektsiia jinap júrgen adam bar, aqshańyzdy qolma-qol sanap beredi.
— Qansha beresiń? — dedi bul boiyn kernegen ashýdy zorǵa tejep.
— «Lenin» ordenine júz elý, «Eńbek Qyzyl Týǵa» júz, «Qurmet belgisine» elý dollar tóleiik.
Jumahan budan ary shydai almai ketti:
— Meniń ózimdi qosa satyp almaisyń ba? Bul — meniń qyryq jyldyq eńbegim ǵoi, aqymaq! — degen yzadan jarylardai qalsh-qalsh etip. Bul sózge álgi jigit túk shamdanǵan joq.
— Pardon, satpasańyz yqtiiar ózińizde. Oǵan nege ashýlanasyz? — dedi de burylyp júre berdi. Eger anaý qarsy birdeńe aitsa, Jumahan tóbelesýge bar edi.
Biraq kóńilge túsken dyq birazǵa deiin tarqamady. Sol beti baiaǵy ózi biletin ortalyq alańǵa barǵan. Joǵarǵy Keńestiń sessiialary ótetin Úkimet úii sol ornynda tur. Astana Aqmolaǵa kóshkennen beri, munda oblystyq ákimiiat ornalasypty. Keńse ǵana kishireiip qoimai, adamdary da usaqtap ketken be, qalai, kim kóringen kirip-shyǵyp júr. Sonan soń alannyń qaq ortasynda men mundalap turatyn kún kósemniń eskertkishine qarai buryla berdi de, ańyryp turyp qaldy. Oi, sumdyq-ai, Lenin joq ornynda! Kósemniń ózi ǵaiyp bolyp, astyndaǵy tas tuǵyry ǵana qalypty. Árine, bos qoimaǵan, daiyn tuǵyrǵa jer sharyn ornatyp, Onyń ústine asyr sap oinaǵan sábilerdiń músinin salypty! Al, tuǵyrdyń bet aldynda qaharman qyzdar — Áliia men Mánshúktiń eskertkishi tur. Aitary joq, ádemi-aq! Jer shary, beibitshilik, sony qorǵap qalǵan batyr qyzdar... Al, sonda Lenin qaida? Uly jiyndar, dúbirli toilar bastalar aldynda osy jurt uly kósemge taǵzym etip, gúl shoktaryn qoimaityn ba edi. Endi sonyń bári kórgen i úske ainalǵany ma?!
— Úlken kisini qaida alyp ketken? — dedi qasynan ótip bara jatqan orys kempirine burylyp.
— Vladimir Ilichti aitasyz ba? — dedi kempir munyń bas-aiaǵyna, omyraýyndaǵy ordenderine kóz jiberip. — Ony alyp ketkeli qashan... Sizdi túsinip turmyn. Eskertkishti kórgińiz kelse, qala shetindegi úshinshi shatyn aýdannyń gúlbaǵyna baryńyz. Sonda aparyp tastaǵan.
Oiǵa alǵan isin oryndamai qoimaityn Jumahan dereý trolleibýsqa otyryp, aitylǵan adreske qarai bet túzedi. Jaman-jaqsy bolsyn, otyz jyl sol partiianyń múshesi boldy ǵoi. Kósemmen kórispei ketýdi birtúrli ábestik sanaǵan. Izdep barsa, aitqanyndai-aq Lenin eskertkishi «gúlbaq» dep ataýǵa kelmeitin, qalyń aǵash arasyndaǵy shaǵyn alańqaida tur eken. Tutyrsyz. Qara jerge batyp ketpes úshin, tabanyna qalyńdyǵy bir súiemdei ǵana tas taqta qoiypty. Jumahanǵa Leninniń tabanynan syz ótip turǵan siiaqtandy. Burynǵy aibyn joq, boiy alasaryp, shógip ketken. Ústi-basy kir-qojalaq, kus sańǵyryǵy.
Jumahan kósemniń miskin qalpyn kórgende, bálendei ózegi órtene qoimasa da, ishtei bir aianysh sezimi bas kóterip, birtúrli qulazyp qaldy. Opasyz jalǵan degen osy. Dúnie, shynynda da, ózgergen eken. Alataý ornynan jyljysa, jyljyp keter, Biraq Lenin qozǵalmas dep oilaýshy edi. Demek, ony qulatqan kúshtiń de ońai bolmaǵany ǵoi. Bul kúnde tarihqa ainalǵan sol dáýirmen birge munyń óz ómiriniń de tutas bir bóligi kelmeske ketken siiaqty. Ol mana tańerteń «Lenin» ordenin satyp almaq bolǵan jigit sóziniń mánisin de osy arada aiqyn túsindi.
Jumahannyń budan keiin jii baryp turatyn taǵy bir jeri — buryn Gorkii esimimen atalǵan Mádeniet parki.
Ózi barys-keliske de qolaily eken. Úidiń qasyndaǵy aialdamadan №12 trolleibýsqa otyrsań, tup-týra qaqpanyń aldyna aparady. Qaitarda taǵy sol. Ár alýan gúldermen kestelengen saialy bakty aralap, bir ýaqyt boi jazady. Baqtyń túkpir jaǵynda haiýanattar parki bar. Jumahan "ony asyqpai, eki kún boiy aralady. Ne joq deisiń muny ishinde? Ushqan kus, júgirgen ań, túgel osynda. Úndiniń pili, Afrikanyń arystany men jolbarysy... Bir jaǵynda buǵy, maral, arqar, taýeshki sekildi qońyr ańdar ornalasypty. Tórt túlikten ázirshe synar órkesh túie tur. Túbi, basqa maldar da osy parkten oryn ala ma, kim bilsin?! Ol aiý, qabylan, sileýsin sekildi jyrtqyshtar qataryn tamashalap kele jatyp, kenet qasqyrǵa kózi túsken. Qapasta turǵan dala kókjalyn kórgende, eski bir tanysyn jolyqtyrǵandai, sol mańda ainalsoqtap turyp qaldy. Túz taǵysy ma, álde osynda týǵan sorly ma, júni uipa-tuipa bolyp, júdeý tartypty. Qudaýanda, uzaq ýaqyt úishikte tursa, qasqyr da itke ainalyp ketedi eken-aý! Qasqyr — qoishylardyń ómir boiy ańdysqan qas jaýy ǵoi. Sol jaýynyn tordaǵy túrin kórgende, Jumahannyń qyby qanyp, qýansa kerek edi, olai bolmady. Dala serisin birtúrli aiap ketti. Bul haiýanattar parki adamdarǵa qyzyq kóringenimen, ańdardyń túrmesi eken-aý!
Qyran qustar qataryna kelgende, sol sezim taǵy qaitalandy. Búrkit, qarshyǵa, itelgi, suńqarlar qoiylypty... Bári de babymen túlemegen, júdeý keiipte. Táiiri, kók júzinde erkin qanat qaǵyp, sharyqtap ushpaǵan soń qyranda kúi bola ma?! Bulardyń dál qazir qoradaǵy taýyqtan nesi artyq?
Jumahan ishten tyna kúrsinip qoiyp, osyndai alýan oidyń basyn shalyp tur edi, kenet dál qasynan:
— Qudai-aý, óz kózime seneiin be, senbeiin be? Mynaý — Jumeken be, shynymen-aq?! — degen bireýdiń sambyrlaǵan sózi estildi.
Jumahan tanys daýysqa eleń etip, jalt burylsa, tý syrtynda aqsiia kúlip, Joltai tur. Biraz jyl «Komsomol» sovhozynda bas mal dárigeri bolǵan kádimgi Joltai Jolamanov. Tort túlik talapaiǵa túsip, sovhoz taraǵan soń basqa basshylar sekildi ol da kózden ǵaiyp bolǵan. Sodan kórip turǵany osy. Buryn da maiǵa bókken baýyrsaqtai jyp-jyltyr, tolyq jigit edi, qazir tipti qońdanyp alypty.
— Aý, Joltaisyń ba? Sen qaidan júrsin munda? — degen shyn tańdanyp. Myna beimálim qalada tanys adamynyń jolyqqanyna qýanyp ta qalyp edi.
— Biz osy Almatydamyz. Qalanyń taý jaq bókterinen úi salyp alǵanbyz! — dedi Joltai maily qasyqsha jylmań qaǵyp.
— Solai de... Almatylyq bolyp kettim de!
Joltai — Jumahannyń báibishesi Aishaǵa jamaǵaiyn týys bop keletin-di. Elde júrgende «jezde» dep oinaityny bolýshy edi. Munyń bas-aiaǵyna taǵy bir qarap aldy da:
— Ózińiz saltanatty jiynǵa kelgendei ordenderińizdi taǵyp, sándenip alypsyz ǵoi, tegi! — dedi baiaǵy áziline basyp. — Qalai, aýyl aman ba? Apaidyń deni-qarny saý ma?
— Aýyl sol baiaǵy ózderin jutatyp ketken jerde ildebailap júrip jatyr. Apań da aman-esen, — dedi Jumahan tús bere koimai. — Óziń munda ne qyzmet isteisiń!
— Qalada mal dárigerlik ortalyq bar. Sonda bólim bastyǵymyn.
— Shaharda mal bolǵany ma sonda?
— Qaidaǵy mal?! — Joltai jyrqyldap kúlip aldy. — Qalada resmi tizimdelgen on myńdaǵan it pen mysyq bar, solardyń densaýlyǵyna qaraimyz. Qasapqa soiylǵan maldyń etin tektep-tekserý de bizge júktelgen. Myna parktegi haiýanattar da — bizdiń quzyrymyzda. Qysqasy, jumys degen jetip jatyr!
— Respýblikadaǵy otyz bes million qoidy, on million jylqy men siyrdy kurtyp, aqyry it batyp ketkensińder me?!
— Endi ne isteimiz? Kúnkóristiń qamy... Osy siz ashýyńyzdy ylǵi menen alatynyńyz ne? Myqty bolsańyz, ana joǵarǵy jaqqa aitpaisyz ba?! — dedi anaý suq saýsaǵymen aspan jaqty kórsetip.
— Tanymaityn adamdarda meniń sharýam joq. Meniń isim — Aqbulaqtyń úsh júz myń qoiyn kóre turyp qurdymǵa jibergen sen siiaqtylarda...
— Oi, Jumeke-ai, bolar is boldy ǵoi, osy áńgimeni qoialyqshy! — dedi Joltai jalynǵandai bolyp. — Odan da aýyl jaiynda sóileselik te. Álgi bizdiń erke jien qalai? Serǵazyny aitam... Sharýasy órge basyp tur ma?
— E, órge baspai ne kórinipti. Táiiri, qoishynyń balasyna qoi baǵý kiyn bolyp pa? Qarǵybanyń keń ańǵaryn jeke jailap jatyr.
Ana jyly qorada qalǵan qoidy sanap alýǵa kelgen komissiianyń kuramynda osy Joltai da bar bolatyn. Endi sony eske alyp tur.
— Ái, bizdiń ol jien de tentek edi-aý! Basymyzdan asyra myltyq atyp, imanymyzdy ushyrǵan joq pa? Aqyry degenine jetti. Naǵashylaryna tartqan naǵyz er dep sony ait!
— Senderge it uqsasyn! Ákesiniń aqtaiaǵyn ustap qalǵan ul ǵoi ol! Naǵashylaryna tartsa sen siiaqty it baǵyp ketpei me?! — dedi Jumahan áli de sabasyna túse qoimai.
Aradaǵy áńgimeniń jaraspasyn sezdi me, Joltai qipaqtap, saǵatyna qaraǵyshtai berdi.
— Osyndaǵy keńsege kirip-shyǵatyn sharýam bar edi. Kórise almasaq, elge sálem aityńyz! — dedi ketýge yńǵailanyp.
Jumahan anaý burysh ainalyp ketkenshe, kóz almai qarap turdy. «Apamnyń shaiyn saǵyndym» dep Aishany qolpashtap, qysta súrige, jazda baǵlannyń ýyz etine toiyp ketýshi edi. «Úige júrip, shai ish» deýge de jaramady-aý álgi sýdyraq!» — dedi kóńili qońyltaqsyp.
Araǵa biraz ýaqyt salyp, jeksenbi kúni parkke taǵy barǵan. Kózine birden shalynǵany: búgin munda it jetektep, qanden kótergender kóp eken. It ertkenderdi buryn da kórip júr ǵoi. Búgin tipti qaptap ketipti. Sóitse, parktiń qaq ortasyndaǵy jazdyq sahnada it bazary bolyp jatyr eken. It ertkeni bar, jai júrgeni bar, sahnanyń aldyndaǵy uzyn oryndyqtarda qaz-qatar tizilgen halyq. Ýaqyt ótkizý úshin, Jumahan da bir shetten oryn aldy.
Bul jiyndy «it kórmesi» dep ataýǵa da bolatyndai. Jarysqa it qosatyndar bir-birden sahnaǵa shyǵyp, kórinis beredi eken. Árqaisysy kóriniske shyqqan saiyn, sirá, it mamany bolar, saqaly bar, murty joq, qasqabas bireý mikrofonda sarnap, itterdi tanystyryp týr. Ne joq deisiń munyń ishinde? Toban aiaq, dorba aýyz aǵylshyn býldogi, qasqyr tekti nemis ovcharkasy, uzyn siraq, apaitós orys tazysy... Bulardy qoishy, bular kórnekti, iri itter ǵoi. Ana qandenderdi aitpaisyń ba?! Olardyń da neshe alýan sorty qaptap júr. Taqyry, sabalaǵy, mysyqtaiy, tyshqandaiy... Kip-kishkentai bolyp, ózderiniń júndesi-ai, kere qarys shýdadan bas-aiaǵy zorǵa kórinedi. Jerde jorǵalai jónelgende, jel ushyryp bara jatqan bir shúike jún sekildi. Ondailar jetekteýge kelmeitin bolǵan soń, áielder sýmkasyna salyp, kóterip júredi eken. Sondaǵy bireýler aityp otyr: it neǵurlym kishkentai bolǵan saiyn, quny da arta beretin kórinedi. Bolsa bolar, ekinshi bir shette it saýdasy qyzyp jatyr.
Jumahandy tań qaldyrǵan bul da emes. Manadan beri aqyly jetpei otyrǵany: álgi itterdiń keýdesi tolǵan medal. Altyny, kúmisi, qolasy aralas medaldan alqa jasap moiyndaryna ilip qoiypty. Al alqa tatýǵa kelmeitin mástek itterge jibekten keýdeshe kigizip, alǵan medaldaryn soǵan qadap qoiypty. Qozǵalǵanda jalt-jult etip, kózdiń jaýyn alady.
«Sonda bul itter mynadai marapatty qandai qasietteri úshin, adamǵa kórsetken nendei qyzmeti úshin aldy eken? — dedi Jumahan airan-asyr bolyp. — Qairaty asty ma, álde jel-quiyn júiriktigimen tanyldy ma? Nemese jailaýda qora kúzetip, qasqyrmen alysty ma eken?!»
Osyny oilaýy muń eken, kóńili alai-dúlei bolyp, kózine jas keldi. Óitkeni qoishynyń esine dál osy sátte óziniń Syrttan, Bóribasar, Alypsoq atty tóbetteri túsip edi. Ainalaiyndar-ai! Taiynshadai sol tóbetter tize qosqanda, aýyl mańyna qasqyr jolatpaýshy edi-aý! Eger, kezinde Jumahannyń tasy órge domalap, qoradaǵy malyn shyǵynsyz ósirse, aldymen sol tóbetterdiń arqasy. Qyryq jyl ishinde janaǵy Syrttan men Bóribasardan basqa da talai it ustady ǵoi. Jaqsy ittiń tuqymyn kúshik kezinde bodaýyna qoi berip alýshy edi. Keide ittiń sanyn bes-altyǵa jetkizgen jyldary da boldy. Áne, it dep solardy ait! Amal ne, qoǵam maly úshin basyn tigip, qora kúzetken sol tóbetterdiń birde-birine medal buiyrǵan joq. Eńbegi esh, tuzy sor, esil jankeshtiler-ai!
Ol osyndai kóńilsiz oilar áýenimen ornynan turyp, bir shetke shyǵa bergeni sol edi, oida joqta taǵy da Joltai sap ete qaldy.
— Jezde, it bazaryna siz de kelgensiz be? — dedi munyń betine tańyrqai qarap.
— Men nege kelmeimin? Tórt aiaqtydan bul qalanyń qarap otyrǵany it bolsa, ony nege kórmeske?!
Joltai astarly ájýany elegen joq. Ózinshe taý qoparyp júrgen adamnyń keipine túsip, sýdyrata jóneldi.
— Iá, bul it sharýashylyǵy da ońai emes eken. Búgin it bazary ótetin bolyp, tań atqaly osynda júrmiz! — dedi ómir boiy it baǵyp kelgen adamdai. — Dárigerlik tekserýden ótkizý, parodalaryn anyqtaý...
— Al it mamany bolsań aitshy! — dedi Jumahan Onyń sózin bólip. — Ana qarǵy — medaldar bularǵa ne úshin berilgen?
— Páli, Jumeke, siz de qyzyq ekensiz! — Joltai tań tamasha bop tur. — Oibai-aý, bular — qyrdyń jabaiy tóbeti emes, shetinen asyl tukymdy, aqyldy itter ǵoi! Áne, ózińiz qarańyzshy, — dep áli de it jarysy ótip jatqan sahna jaqty nusqady. — Ózderi kádimgidei til biledi. Jumsaǵan nárseńdi ákelip beredi. Áne, artqy eki aiaǵymen tik turyp, bileitinin qaitersiń! Bári de — sheteldik, násildi itter ǵoi. Medaldy bular almaǵanda, kim alady?
— Itiiaýmait, óziń bir sobakavod ekensiń! — dedi Jumahan aýzyna basqa sóz túspei. — «Jabaiy tóbet» deidi ǵoi ottap... Mynanyń qyrqyn jinasań, bir Bóribasarǵa alar ma ekenmin?!
Joltai bul sózge de túk shamdanǵan joq. Ashý-yza, kisilik, namys degendi birjola sypyryp tastaǵan sekildi. Ol qanden itterdiń qasieti jaiynda uzaq sonar sóz bastap kele jatyr edi, kenet bulardyń nazaryn taiaý mańnan shyqqan aiǵai-shý bólip ketti.
Burylyp qarasa, qalyń toptyń arasynda eki áiel julysýǵa jaqyndap, bir-birine umtylyp júr eken. Egdeleý orys áieli men jiren shashty taǵy bir kelinshek. Shamasy, ekeýiniń talasy it jaiynda. Bireýiniń jeteginde qanshyq, ekinshisinde tóbet bolsa kerek. Itteri úiirilise ketkenge eki áiel máz bolyp, ózara áńgimege kirisedi ǵoi. Sóitse, eki ittiń de kúiiti kelip, úiigýge synar tappai júredi eken. Sol arada qolma-qol ylyǵyp, ilinisip qalypty. Ilinisken itterdi ajyratý ońai emes, oǵan keminde jarty saǵattai ýaqyt kerek. Qyzyq izdegen er-áiel, bala-shaǵa sonyń mańynda júr. It ieleriniń daýy biter emes. Egde áiel: «Násili tómen tóbet qosyp, asylzat qanshyǵymnyń qanyn buzdyń» dese, jiren shashty kelinshek: «Sen kúilegen qanshyǵyńdy kúshiktetý úshin osynda ádeii alyp keldiń. Kúshik ekeýmizge ortaq. Keiin týǵanda bólip alýymyz kerek» deidi... Keshikpei álgi jerge tórtin saqshylary kelip, ilinisken itti de, julysqan áielderdi de sahna syrtyna qarai alyp ketti.
— «It jastanǵannyń uiqysy qanbaidy» degen ǵoi. Bul kásiptiń de sharýasy shash etekten! — dedi Joltai ketýge yńǵailanyp. — Endi analardyń daýyn bitirýimiz kerek. Jumahan onymen qosh aitysyp, qaqpaǵa qarai aiandady. «Taýyp alǵan kásibiniń túrin! — dedi bylai shyǵa bere myrs-myrs kúlip. — Táńirim-ai, bir kezde osylar da atqa minip, el basqardy-aý! Kimge sengenbiz? Tizginimizdi kimderge ustatqanbyz?»
Bul qalada qulaqqa maza beretin tynysh jer tabý da ońai bolmas. Bir kúni qasyna nemerelerin ertip, jańa respýblika alańyn kórýge barǵan. Munda da toptana shýyldaǵan kileń kempir-shaldyń ústinen tústi. Sherýge shyqqandar eken. Kótergen plakattary, daýys kúsheitkish quraldary bar. Zeinetaqyny molaitý kerek! Qymbattap bara jatqan elektr qýaty men páter aqyny azaitý kerek! Áldebir oppozitsiialyq partiianyń jetekshisi minbege shyǵyp, ekilene sóilep tur. Endi bireýler zyr júgirip, sherýge shyqqandardy fotoǵa, beine-taspaǵa túsirip júr... Sony baiqaǵan Jumahan toptan sytylyp shyǵa berdi. «Qoi, qosaq arasynda taspaǵa túsip qalyp, erteń teledidardan kórsetse, jurt aldynda masqara bolarmyn! — degen saqtyq oilap. — Qalanyn daý-sharynda myna Jumahannyń ne sharýasy bar demei me biletinder!»
Ol osy oqiǵadan keiin taǵy úsh-tórt kún qonaqtap jatty da, elge qaitýǵa shuǵyl qamdana bastady. Balasy Nurǵazy:
— Jaqynda demalysqa shyǵam. Alataýdy aralataiyn, Ystyqkólge aparyp qaitaiyn! — dep edi, oǵan da «táńir jarylqasyn» aitty. Túsine aýyl kire me eken, túni boiy it aitaqtap, «qoi kúzetip» shyǵady.
Áiteýir, Jumahanda bir ózgeris bar. Anada it bazarynan qaitqan kúni omyraýyndaǵy ordenderin aǵytyp, qaltasyna salyp alǵan. Uiat-ai, áneý kúnnen beri sony saldyrlatyp qalai taǵyp júrgen?! Ol endi elge jetkenshe asyqty. Oilap qarasa, qainaǵan qala tirligi, úirenbegen adamǵa qol emes eken. Qapastaǵy haiýanattar da, myna ainalasyn tútinge toltyryp, aǵylyp jatqan mashinalar da, aiǵai-súreni mol mitingi de, ylyqqan itterdiń bazary da — buǵan múlde jat, bóten dúniedei kóringen... Qalaǵa kelgeli neshe kún boldy ózi? Jarym aidan asyp ketken bolar-aý. Biraq sol ýaqyt bir kúngidei bilindi me? Bulardyń kún degeni — kún emes, saǵattardyń jiyntyǵy ǵana. Táýlik degenniń tań sárisi, kún shyǵar mezgili, uly sáskesi men tal túsi, kishi besini men ekintisi, kóz bailanar aqshamy men ymyrty bolmaityn ba edi? Qalada sonyń biri joq. Bar ǵoi, biraq sony sezinip júrgen pende joq. Satattaryna qarap qoiyp, bireý qýyp kele jatqandai, bezektep júrgen adamdar. Sonda bular ne kórdim deidi bul dúnieden? Ýaqyttyń ótip bara jatqanyn qalai ańǵarady? Al, aýyl... Onda bári basqasha, aýylda ýaqyt baiaý, ómir uzaq...
— Demalysqa shyqsań, úi-ishińdi alyp, elge kel! — dedi attanarda Nurtazymen qoshtasyp turyp. — Bireýler «aýyl quryp bitti» desip júr ǵoi. Ottaidy. Nege quridy eken ol? Aýyl qurysa — qazaqtyń da quryǵany emes pe? Jer ornynda, taý-tas, ózen-kóli ornynda tur... Mal ma? Mal da qurymaidy. Atam qazaqta: «eshki egiz tapqanmen, qoidan kóp bolmas, it segiz tapqanmen, maldan kóp bolmas» degen sóz bar. Qalada it baqqyshtar kóbeiip ketipti ǵoi. Shopanata, Qambarata, Zeńgibaba, Oisylqara aman bolsa, mal kindigi úzilmeidi. Kór de túr, biz Barqytbeldiń sai-salasyn áli-aq tórt túlikke qaita toltyramyz!
Jumahan sol kúni keshki poiyzǵa otyrǵan. Endi Aqbulaqqa jetkenshe asyǵyp barady. Ózi áldebir táýekelge bel bailaǵandai shiryǵyp alypty. Kókirek toly ashý, yza, namys... Tek, ómir bolsyn deńiz. Ómir bolsa, bul jurt Jumahan týraly áli-aq estitin bolady.
Qabdesh Jumadilov
2000 jyl, qazan.
