قابدەش جۇمادٸلوۆ. اكادەميكتٸڭ كٶز جاسى

«مۇناردا-مۇنار,  مۇنار كٷن,

بۇلتتان شىققان شۇبار كٷن.

بۋىرشىن مۇزعا تايعان كٷن,

بۋرا اتانعا شٶككەن كٷن...

ەر يساتاي ٶلگەن كٷن».

ماحامبەت

- ٸ -

قازاقتىڭ تۇڭعىش تاۋ-كەن ينجەنەرٸ, اتاقتى گەولوگ قانىش سەتباەۆ قازاق دالاسىنىڭ قازىناسىن اقتارىپ, جەراستى بايلىعىن ەل يگٸلٸگٸنە اينالدىرام دەپ شارق ۇرىپ جٷرگەندە, سول دالانىڭ ٷستٸ استان-كەستەن بولىپ, اشارشىلىققا ۇشىراعان ادامدار شىبىنشا قىرىلىپ جاتىر ەدٸ. وسىدان تٶرت-بەس جىل بۇرىن عانا مىڭعىرعان مالى دالا تٶسٸنە سيماي, دەۋلەتٸ اسىپ-تٶگٸلٸپ جاتقان ەلدٸڭ اياقاستىنان وسىنشاما اۋىر حالگە تاپ بولۋى مٷمكٸن بە? مٷمكٸن ەكەن. جەر ەمشەگٸن ەمبەي, ەگٸن ەكپەي, تٶرت تٷلٸك مالدىڭ سٷمەسٸمەن عانا كٷن كٶرگەن كٶشپەلٸ ەلدٸڭ قولىنداعى بار بايلىعىن سىپىرىپ الىپ, ٸشەر اسقا, مٸنەر اتقا زار قىپ قويساڭ, تٸرلٸكپەن قوشتاسۋدان باسقا امالى قالمايدى ەكەن.

ول ٷشٸن بٸر عانا شارت: بيلٸك باسىندا وسى ەلگە تيتتەي دە جانى اشىمايتىن, وسى ٶلكەگە  توبىرلار ٷستەمدٸگٸن ورناتۋدان باسقا ويى جوق, مىنا دالا ٶز يەلەرٸنەن تەزٸرەك ارىلىپ, ٶزگە جۇرتقا نەعۇرلىم تەز ورىن بوساتسا, سوعان قۋاناتىن ادام وتىرۋى كەرەك. نەسٸن ايتاسىڭ, قازٸر قازاق ٶكٸمەتٸنٸڭ باسىندا وتىرعان فيليپپ يساەۆيچ گولوششەكين – دەل سونداي ادام ەدٸ. قاتالدىعىندا شەك جوق. 1918-جىلى ەكاتەرينبۋرگ قالاسىنا جەر اۋدارىلعان ورىستىڭ ەڭ سوڭعى پاتشاسى نيكولاي-ەكٸنشٸنٸ لەنيننٸڭ بۇيرىعى بويىنشا, بالا-شاعا, زەۋ-زاتىمەن, قىلاياعى دەرٸگەرٸ مەن اسپازىنا دەيٸن تٷك قالتىرماي اتىپ, ٶلٸكتەرٸن اشىق شاحتاعا تاستاي سالعان – وسى فيليپپ يساەۆيچ گولوششەكين بولاتىن. ونداي ادامنان نە جاقسىلىق كٷتەسٸڭ?

قازاقتا «تٸلەپ العان اۋىرۋدىڭ ەمٸ تابىلماس» دەگەن ناقىل بار. وسى قۋجاقتى (گولوششەكيننٸڭ تٸكەلەي اۋدارماسى) كٷن كٶسەم ستاليننەن ات-تٷيەدەي قالاپ سۇراپ ەكەلگەن – ٶزٸمٸزدٸڭ ەسٸرە تٶڭكەرٸسشٸل بالشابەكتەر ەدٸ. 1925-جىلى سەۋٸر ايىندا تۇرار رىسقۇلوۆ ستالينگە ٶلەردەگٸسٸن ايتىپ حات جازادى: «بٸزگە قازان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ شاراپاتى ەلٸ جەتكەن جوق. قازاق بايلارى قاز-قالپىندا. «الاشوردا» سٸلٸمتٸكتەرٸ قايتادان باس كٶتەرە باستادى. قازٸر «الاشوردانىڭ» ماعجان جۇماباەۆ, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار ەۋەزوۆ سيياقتى يدەولوگتارى تاشكەنتتە شىعاتىن «اقجول» گازەتٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسۋدا. مٷمكٸندٸك بولسا, وسى «اقجول» گازەتٸن جاۋىپ تاستاساڭىز ەكەن» دەپ ٶتٸنٸش بٸلدٸرگەن.

ال, سول جىلى مامىر ايىندا سەكەن سەيفۋللين  ستالينگە ٶز اۋزىمەن بٸر تٸلەك ايتىپتى.  مەسكەۋگە  سوۆەتتەردٸڭ  V-سەزٸنە بارعاندا, سەيفۋللين پرەزيديۋمدا وتىرعان ستالينگە «زاپيسكە» جازىپ, ٶزٸن  قابىلداۋدى سۇرايدى. تالاي جىل قازاقستاندا حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولعان سەكەندٸ ستالين بٸلەدٸ, ەرينە. سەزدٸڭ سوڭعى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە ونى  قابىلدايدى. كابينەتٸنە كٸرسە, كٶسەمنٸڭ قاسىندا سەرگو وردجونيكيدزە وتىر ەكەن دەيدٸ. بۇيىمتاي سۇراعاندا, سەيفۋللين دە جاڭاعى رىسقۇلوۆتىڭ ٶتٸنٸشٸن قايتالايدى. «قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى ۇلتشىلدار مەن بايلار قايتادان باس كٶتەرە باستادى. سولاردىڭ ىعىستىرۋىمەن بيىلعى سايلاۋدا كوممۋنيستەر قىزمەتتەرٸنەن ايرىلىپ قالدى. مەسەلەن, قازاقستاندا سوۆەت ٶكٸمەتٸن ورناتىسقان مىنا مەن قازٸر قىزمەتسٸز بوس جٷرمٸن. سوندىقتان وسىندا قالىپ, پارتييا مەكتەبٸندە وقىعىم كەلەدٸ. سوعان جولداما بەرسەڭٸز ەكەن! – دەپ ٶتٸنٸش بٸلدٸرەدٸ.

– بۇرىن قانداي وقۋ ورنىن بٸتٸرٸپ ەدٸڭٸز? – دەپ سۇرايدى ۇلى كٶسەم.

–  بار بولعانى مۇعالٸمدەر سەميناريياسىن بٸتٸرگەم, – دەيدٸ سەيفۋللين.

– و-و, بولشەۆيكتەر ٷشٸن بۇل از بٸلٸم ەمەس. مەنٸڭ دە بٸتٸرگەنٸم – سەمينارييا عانا, – دەيدٸ ستالين. – سٸز وقيمىن دەگەندٸ قويىپ, ەلگە قايتىڭىز. تەجٸريبەلٸ كادرلار ول جاققا دا كەرەك. ال بايلار مەن ۇلتشىلداردىڭ كٷش الا باستاعانىنا كەلسەك, جاقىندا سٸزدەرگە باسشىلىققا بٸر ادامدى جٸبەرەمٸز. سول ادام بايلاردىڭ دا, ۇلتشىلداردىڭ دا جىنىن قاعىپ الادى! – دەيدٸ ۇلى كٶسەم مۇرتىنىڭ استىنان جىمييا كٷلٸپ...

بەرٸ دە سول ستالين ايتقانداي بولدى. «ماي سۇراساڭ – مٸنە قۇيرىق» دەگەندەي, سول جىلى قىركٷيەك ايىندا قازاقستانعا باسشى بولىپ, قۋجاق – گولوششەكين كەلدٸ. ول – ٶزٸندە وتان دا جوق, يمان دا جوق, «بۇرالقى يت ٷرگەنٸمەن جاعادى» دەگەندەي, ىلعي دا اسىرا سٸلتەۋمەن كٶزگە تٷسٸپ جٷرگەن, لجەرەۆوليۋتسيونەر  بولاتىن. قازاقستانعا كەلدٸ دە, ەل ٸشٸن الاتايداي بٷلدٸردٸ.

جارايدى, ارنايى تاپسىرمامەن بٸر بەزبٷيرەك بەلسەندٸ كەلدٸ دەيٸك. ەگەر ول بەرەكەسٸ بەرٸك, ۇجىمى تۇتاس, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان, تاتۋ-تەتتٸ ەلگە كەلسە, بٸر ٶزٸ نە ٸستەي الار ەدٸ? قانشا قاتٸگەز, قانشا قانى سۇيىق بولسا دا, بولاشاعىن بولجايتىن سانالى جۇرتقا تٷك تە ٸستەي الماس ەدٸ. سول قۋجاققا ەرٸك بەرگەن, سىر الدىرىپ باسىندىرعان – تاعى ٶزٸمٸز. گولوششەكين كەلگەندە, سوعان جاعىنىپ, بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن بٸرٸ شاعىم ايتقان قازاق بٸر اي بويى ەسٸگٸن بوساتپاپتى عوي. ٷش جٷزدٸڭ اتقا مٸنەرلەرٸ بٸرٸن-بٸرٸ جامانداپ, كٸم ۇلتشىل, كٸم بايشىل, كٸم دٸنشٸل, كٸم تٷرٸكشٸل ەكەنٸن جٸپكە تٸزگەندەي كٶرسەتٸپ بەرگەن. وسىنداي سوراقىلىقتى كٶرگەندە, تالايدى باستان ٶتكەرگەن قۋ مٷيٸز گولوششەكيننٸڭ ٶزٸ تاڭعالعان دەسەدٸ. «توبا, مۇنداي دا نادان, مۇنداي دا اشىق اۋىز, مۇنداي دا ەسالاڭ حالىق بولادى ەكەن» دەپ قارقىلداپ كٷلٸپتٸ.

ونىڭ ٷستٸنە, دەل وسى مەزگٸلدە سەكەن سەيفۋلليننٸڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» اتتى عۇمىرنامالىق كٸتابى شىعا قالماسى بار ما! بۇل كٸتاپتا دا كٸم بايشىل, كٸم الاششىل, كٸم سوۆەت ٶكٸمەتٸنە قارسى – تٷپ-تٷگەل جازۋلى تۇر. گولوششەكين بۇل كٸتاپتى قولما-قول ورىسشاعا اۋدارتىپ, وقۋلىق-قۇرال رەتٸندە پايدالانعان.

بۇل ارالىقتا جىلاننىڭ اياعىن كٶرگەن جىرىندى قۋجاق قازاقتىڭ بيلٸك باسىندا جٷرگەن زييالىسىماق شەنەۋنٸكتەرٸن تٷگەل زەرتتەپ بولعان-دى. بٸرلٸ-جارىم ەلٸ جازالانباي جٷرگەن «الاش» ازاماتتارى بولماسا, كٶپشٸلٸگٸ – جەي كەۋدەمسوق, دٷمشە, نادانداۋ بولىپ كەلەدٸ ەكەن. اۋىز بٸرلٸك دەگەننەن جۇرداي, شەتٸنەن مانساپقور, ٷش جٷزدٸڭ وقىعاندارى: رىسقۇلوۆشينا, سەيفۋللينشينا, مەڭدەشەۆشينا بولىپ, ٶزارا قىرقىسىپ جاتادى ەكەن. وسىنى كٶرگەندە گولوششەكيننٸڭ قاراداي مەرەيٸ تاسىپ, «مەن ەلٸ كٶرسەتەرمٸن بۇلارعا – «شينانىڭ» قانداي بولاتىنىن!» دەپ الاقانىن ىسقىلادى.

سول كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە-اق ستالينگە جەدەلحات جولدايدى: «بالشابەكتەردٸڭ قاققان دابىلى راس ەكەن. قازاققا, شىنىندا دا, قازان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ دٷمپۋٸ جەتپەپتٸ. ەگەر رۇقسات ەتسەڭٸز, مەن بۇل ەلگە «كٸشٸ قازان تٶڭكەرٸسٸن» جٷرگٸزسەم دەگەن ويىم بار» دەگەن-دٸ. جاۋاپ كەشٸككەن جوق: «سەنٸڭ باستاماڭدى قولدايمىن. تٶڭكەرٸسٸڭدٸ جاساي بەر! سەنٸ سول ٷشٸن جٸبەرگەن جوقپىز با قازاقستانعا» دەپتٸ ۇلى كٶسەم...

مٸنە, سول «كٸشٸ قازان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ» نەتيجەسٸ! التى ميلليوننان اساتىن قازاقتىڭ قاق جارىمى اشتان ٶلسە, تاعى بٸر ميلليونى شەكارا اسىپ, جاقىن شەتەلدەرگە اۋىپ كەتتٸ... ەسٸل-دەرتٸ جەزقازعاننىڭ مىسىنا اۋىپ كەتكەن قانىش سەتباەۆ قوعامدا نە بولىپ جاتقانىن دەر كەزٸندە قاداعالاي العان جوق-تى. بٸر باسىڭدى قايسىسىنا تارتاسىڭ? جەردٸڭ استىنا ٷڭٸلسەڭ, ٷستٸ نازاردان تىس قالادى. ەندٸ, مٸنە, اينالاڭا كٶز سالماسقا, قاسٸرەتكە كۋە بولماسقا لاجىڭ جوق. بٷكٸل جەزقازعان دالاسى, ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸ, جەزدٸ مەن قارساقباي تٶڭٸرەگٸ اش-الامان جۇرتقا تولىپ كەتتٸ. وسى جاقتا كەن قازۋشىلار بار, ٶندٸرٸس ورنى بار دەگەنگە قارا تارتىپ كەلگەن عوي بايقۇستار. جۇمىسقا الۋىن سۇرايدى. بٸر جاپىراق نانعا, بٸر اياق اسقا كٶزدەرٸن ساتىپ, الاقان جايادى... قانىش بٸرنەشە جەردەن تايقازان استىرىپ, كٶجە ٸستەتٸپ, اشتارعا كٷنٸنە بٸر ۋاقىت نەر تاتىرعان بولدى. بٸراق كەنشٸلەرگە بٶلٸنگەن ازىن-اۋلاق دەنمەن قانشا ادامدى اسىرايسىڭ. زاۋات ماڭى, كەن قازعان شاحتالاردىڭ تٶڭٸرەگٸ اشتان بۇرالىپ ٶلٸپ جاتقان ادامدار. ەر جەرگە ۇرا قازدىرىپ, ٶلٸكتەردٸ جيناپ كٶمدٸرۋ دە بٸراز كٷشكە تٷسەدٸ.

قانىش يمانتايۇلىنىڭ باياناۋىل جاقتاعى ٶز تۋىستارىمەن حابارلاسپاعالى دا بٸراز ۋاقىت بولعان. ولار دا قايبٸر جەتٸسٸپ وتىر دەيسٸڭ. وسىدان ٷش-تٶرت جىل بۇرىن ەكە-شەشەسٸنٸڭ باسىنا قۇران وقۋ ٷشٸن بٸر بارىپ قايتقان-دى. ول كەزدە اۋقاتتى كٸسٸلەر قولىنداعى مالدارىنان ايرىلعانىمەن, ەل ٸشٸنە ەلٸ اشتىق ٸلٸنە قويماعان. الايدا ادامداردىڭ پەيٸلٸ بۇزىلا باستاعان كەز... وسىنداي اپاتتىڭ بولارىنا كٶرٸندٸ مە, بٸرٸن-بٸرٸ تالاپ جەۋگە ەزٸر تۇرعان ادامدار. ەل ٸشٸنە جٸك تٷسكەن. باي جەنە كەدەي بولىپ بٶلٸنٸپ العان. كەدەيلەر اۋقاتتى كٸسٸلەرگە ٶلەردەي ٶش... بەلسەندٸلەر كەدەي-كەمباعالدى ايداپ سالىپ, الدىمەن شورمان اۋىلدارىن, سونان سوڭ سەتباي ەۋلەتٸن اراداي تالاتىپتى. قانىشتىڭ ەكەسٸ يمانتاي بي جان بالاسىنا جاماندىق ويلامايتىن, ەشكٸمگە قىلداي قيياناتى جوق, كٶپشٸل ادامنىڭ بٸرٸ ەدٸ. سول كٸسٸ جاسى سەكسەننەن اسقاندا قولىنداعى بار مالىن تارتىپ الۋمەن تىنباي, ٷلكەن ۇلى عازيز ەكەۋٸن جاۋاپقا تارتىپ, اۋدان ورتالىعىنا جاياۋ ايداپ بارعان عوي. بيدٸ اۋدان ورتالىعىنا قامايدى دا, عازيزدٸ ودان ارى كەرەكۋ اسىرىپ ەكەتەدٸ.

بٸراق يمانتاي اقساقال وسى ساپاردان قايتپايدى. ارادا بٸر اپتا ٶتپەي تٷرمەدە قايتىس بولادى. سٶيتٸپ, ول كٸسٸگە ٶز ۇلدارىنان توپىراق بۇيىرماي, تۋىستارى ەرەڭ دەگەندە اۋىلعا ەكەلٸپ جەرلەيدٸ. ٶلەر الدىندا ەكەسٸ قاسىنداعى ەل ادامدارىنا ەكٸ اۋىز عانا ٶسيەت ايتىپتى. بٸرٸنشٸسٸ – ٶزٸن سٷيٸكتٸ ەيەلٸ ەليمانىڭ قاسىنا قويۋدى تاپسىرعان. ەكٸنشٸسٸ – «قانىشقا حابار ايتپاي-اق قويىڭدار. ول ەزٸرشە مىناداي قاعىنعان ەلگە جولاماي, ٶز كەسٸبٸندە جٷرە بەرسٸن» دەپتٸ.

ەرينە, ەكە قازاسى قانىشقا وڭاي تيگەن جوق. ونىڭ ٷستٸنە, قازٸر سەتباي ەۋلەتٸنەن ٷش بٸردەي ازامات اباقتىدا جاتىر. ەبٸكەي, ەبدٸكەرٸم جەنە عازيز اعاسى. جەرگٸلٸكتٸ جەردە قازٸر ولارعا ارا تٷسۋ مٷمكٸن ەمەس. ەكەسٸ دۇرىس ايتقان. «قاعىنعان ەلدٸڭ» كٶزٸنە سٷيەل بوپ, كٷندەستٸگٸن قوزدىرۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق. بٸراق قول قۋسىرىپ قاراپ تا وتىرمادى. مەسكەۋگە بارعان بٸر ساپارىندا سەتباەۆتار وتباسىنىڭ كەمپەسكەگە جاتپايتىنىن, سوعان قاراماستان مالدارى تارتىپ الىنعانىن (50 جىلقى, 150 قوي, جيىرماداي ٸرٸ قارا) جەنە وقۋ اعارتۋ قىزمەتٸندەگٸ ٷش سەتباەۆ ەش جازىقسىز قاماۋدا جاتقانىن ايتىپ, تيٸستٸ ورىنعا ارىز تٷسٸرگەن. بٸر عاجابى, ٶتە ساۋاتتى جازىلعانىنان  با, قانىشتىڭ سول ارىزى ٸسكە اسىپتى. ارادا ەكٸ اي ٶتپەي تۋىستارىنان قۋانىشتى حابار كەلدٸ. نەمەرە اعالارى ەبٸكەي مەن ەبدٸكەرٸم دە, تۋعان اعاسى عازيز دە اباقتىدان بوساپتى. عازيز اعاسى تٸپتٸ تەركٸگە تٷسكەن مالىن جارىم-جارتىلاي قايتارىپ الىپتى.

ال قانىش يمانتايۇلى پەلە-جالا وسىمەن بٸتكەن شىعار دەپ, ارقاسىن كەڭگە سالىپ, ٶزٸنٸڭ كەن بارلاۋ ٸسٸمەن اينالىسىپ كەتكەن. مۇندا دا مويىن بۇرعىزبايتىن قاربالاستىق. ۇلىتاۋ ٶلكەسٸندە كٶگەندەلٸپ جاتقان مىس پەن التىننىڭ, تەمٸر مەن مارگانەتستٸڭ مول قورىن تابۋ ٶز الدىنا, ەندٸ سوعان مەسكەۋدە وتىرعان شەنەۋنٸكتەردٸڭ كٶزٸن جەتكٸزٸپ, يلاندىرۋ قيىن بولىپ تۇر. ولار مۇندا كەن قورى بارىن  مويىنداعانىمەن, سۋى جوق, نۋى جوق, تەمٸر جولدان الىس شٶل دالاعا جولاعىسى كەلمەيدٸ. وعان بٶلٸنگەن قارجىنى تاق بٸر جەلگە ۇشقان اقشاداي كٶرەدٸ. نەشە مەرتە سىناقتان ٶتكەن دەلەلدٸ قۇجاتتارىن الدارىنا جايىپ سالسا دا, جەزقازعان كەندەرٸنەن ات-توندارىن الا قاشادى. بٸر قاراساڭ جان-جاقتان شۋىلداعان قوجايىن كٶپ تە, جەمە-جەمگە كەلگەندە ەشقانداي يەسٸ جوق سوۆەت مەملەكەتٸ دەگەن وسى.

كەيدە  قانىش يمانتايۇلىنا «وسىلار ۇشى-قيىرسىز مول قازىنانى قازاق دالاسىنا قيماي جٷرگەن جوق پا» دەگەن دە وي كەلەدٸ. ولاي ويلامايىن دەسەڭ, مەسكەۋدەگٸ تٷستٸ مەتالداردىڭ باس باسقارماسى الداعى 1933-جىلدىڭ جەزقازعان كەندەرٸن بارلاۋعا بٶلٸنەتٸن قارجىسىن قىسقارتىپ تاستاپتى. بٸراق بۇل دا قانىش يمانتايۇلىن العان بەتٸنەن قايتارا الماس. تٸپتٸ سول ٷشٸن اۋىر ٶنەركەسٸپ مينيسترٸنە, ودان ارى ورتالىق كوميتەتكە دەيٸن بارسا دا, بەرٸبٸر اقيقاتقا كٶزدەرٸن جەتكٸزەر.

ال ودان بەرٸدە ەل جاققا بارىپ قايتپاسا بولاتىن ەمەس. ارانىن اشقان اشارشىلىق – مىناۋ. كەشە عانا تٷرمەدەن بوساعان تۋىستارى نە بولىپ جاتىر? اۋىل اراسىنىڭ الىپ قاشپا ٶسەگٸنە سەنۋ قيىن. نە دە بولسا, ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ قايتۋعا بەل بايلاعان. ٶزٸنٸڭ كەن ورىندارىن ارالاعاندا مٸنەتٸن, ەڭٸس-ٶرگە بٸردەي, موتورى مىقتى, قورابى پەرەزەنتپەن قاپتالعان جٷك ماشيناسى بار ەدٸ. بٸر كٷنٸ قاسىنا دالا جولىنا جٷيرٸك تەجٸريبەلٸ شوپىرلاردىڭ بٸرٸن الدى دا, باياناۋىل قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىردى.

- ٸٸ -

جول ساپارى سۇمدىق اۋىر بولدى. ادامدى قاجىتىپ, جٷرەككە سالماق تٷسٸرگەن – ٷيرەنشٸكتٸ قىر جولىنىڭ ويقى-شويقى, كەدٸر-بۇدىرى ەمەس, جول بويىنداعى ادامنىڭ جٷزٸ شىدامايتىن قاسٸرەتتٸ كٶرٸنٸستەر... شىنىندا دا, قازاقتىڭ باسىنا بٸر زاۋال تٶنگەن ەكەن. جول جيەگٸنە قۇلاي كەتٸپ, سول بەتٸ قاتىپ قالعان ٶلٸكتەر... تٷندٸگٸ اشىلماي قالعان اۋىلدار... ەلگٸ «زاماناقىر» دەيتٸنٸ وسى شىعار, سٸرە. وتارشىل ٶكٸمەتتٸڭ ٶزگە ٶكتەمدٸگٸن كەشٸرسە دە, تۇتاس حالىقتى قىناداي قىرعانىن كەشٸرۋگە بولماس.

ۇلىتاۋ, جەزدٸ, كەڭگٸر بويىنداعى اش-الامان جۇرت كٶبٸنشە تٷستٸككە, سىر بويىنا قاراي اعىلۋشى ەدٸ, مىنا تەرٸستٸكتەگٸ ەل سولتٷستٸككە, ورىستىڭ ورىنبور, ومبى, سەلەبە قالالارىنا قاراي جىلجيتىن كٶرٸنەدٸ. سول جاقتاعى ورىس ورمانىنا ٸلٸنسەك كٷن كٶرٸپ كەتەرمٸز دەگەن ٷمٸت تە, باياعى. بٸراق سوعان جەتە المايدى عوي كٶپشٸلٸگٸ... وي, اللا-اي, ەش جازىعى جوق بٸر حالىقتى وسىلاي دا قورلاۋعا بولادى ەكەن-اۋ!?

بۇلار جول جيەگٸنە تاقاۋ قونعان ٷش-تٶرت ٷيلٸ بٸر اۋىلعا بۇرىلعان-دى. ەستييار بٸرەۋ كەزٸكسە جول باعىتىن سۇراۋ ويلارىندا بار ەدٸ. سۇمدىق-اي, ەلگٸ اۋىلدا تٸرٸ جان جوق. تٶرت تٷلٸك مال تٷگٸل, يت ەكەش يت تە كٶرٸنبەيدٸ. شەتكٸ بٸر ٷيدٸڭ كيٸز ەسٸگٸن تٷسٸرٸپ, سىرتىنا ەرگەنەك قويىپ, ارقانمەن شاندىپ بايلاپ تاستاپتى. تٷندٸگٸ اشىق. قانىش نە دە بولسا ەرەكشە كٶرٸنٸستٸڭ مەنٸسٸن بٸلمەك بولىپ, ەرگەنەكتٸ بەكٸتكەن ارقاندى شەشٸپ, تٷسٸرۋلٸ كيٸز ەسٸكتٸ جوعارى كٶتەرە بەرٸپ, شالقاسىنان تٷسە جازدادى. سۇمدىق-اي, ٷش, بەس, جەتٸ جاستارداعى, ۇلى-قىزى ارالاس بەس-التى بالا ەسٸككە تامان تىرمىسىپ كەلٸپتٸ دە, بٸرٸن-بٸرٸ قۇشاقتاعان كٷيٸ قاتىپ قالىپتى. شاماسى, ٷلكەندەرٸ وسى اۋىلدىڭ ۇساق بالالارىن بٸر ٷيگە قاماعان دا, ٶزدەرٸ تالعاجاۋ بٸردەڭە ٸزدەپ كەتكەن بەتٸ اۋىلعا قايتىپ ورالماعان. جٷرەگٸ تاس تٶبەسٸنە شىققان قانىش ەرگەنەكتٸ ورنىنا قويا سالدى دا:

– جالعىز وسى اۋىل دەيسٸڭ بە. بۇدان باسقا اۋىلداردىڭ دا كٶرگەن كٷنٸ وسى عوي! – دەدٸ كٷڭٸرەنە تٸل قاتىپ...

ۇلىتاۋدان شىققاندارىنا ٷشٸنشٸ كٷن دەگەندە, بۇلار باياناۋىلدىڭ سەتباەۆتار ەۋلەتٸ قونىستانعان باتىس سٸلەمٸنە دە ٸلٸندٸ-اۋ! قانىش ەل كٶزٸنە تٷسپەۋ ٷشٸن اۋىلعا قاس قارايا بارماق بولىپ, ەۋەلٸ اتا-اناسىنىڭ اسىل سٷيەگٸ جاتقان ەسكٸ قورىمعا بۇرىلدى. مٸنە, قانىشتى جارىق دٷنيەگە ەكەلگەن ەڭ قىمبات ادامدار وسىندا جاتىر. ەكەسٸ قايتىس بولعان سوڭ ەكٸ ايدان كەيٸن بٸر كەلٸپ قايتقانى بار-دى. سوڭعى جىلدارى جىپىرلاپ كٶبەيٸپ كەتكەن قالىڭ تٶمپەشٸكتٸڭ اراسىنان اداسپاي, قاجەتتٸ قابٸردٸڭ دەل ٷستٸنەن تٷستٸ. ٶز ٶسيەتٸ بويىنشا, ەكەسٸ يمانتاي اناسى ەليمانىڭ قاسىنا قويىلعان. بۇلاردىڭ باسىنا ەتۋەرلەپ كٶك تاس قويۋعا مۇرشا بولعان جوق. قابىر باسىندا اتى-جٶندەرٸ جازىلعان جالپاق تاقتاي تۇر.

جول بويى ۇشىراسقان اۋىر كٶرٸنٸستەردٸڭ ەسەرٸ مە, اتا-انا قابٸرٸنٸڭ باسىندا قانىشتىڭ جٷيە-جٷيەسٸ بوساپ, كٶزٸنەن جاس پارلاپ قويا بەردٸ. ٶز قايعىسىنا ەل قايعىسى قوسىلىپ, ٶزٸن توقتاتا الماي قالىپ ەدٸ. دىبىس شىعارماي, ٷنسٸز ەگٸلٸپ تۇر. كٶز الدىندا ەستەن كەتپەس نەشە الۋان كٶرٸنٸستەر...

ايتپاقشى, وسى قانىشتىڭ جارىق دٷنيەگە كەلمەي قالۋى دا مٷمكٸن ەكەن. ەكەسٸ يمانتاي بي قىرىق بەس جاسقا كەلگەنشە بالا سٷيە الماي, بٸر پەرزەنتكە زار بولىپتى. بەيبٸشەسٸ نۇرىم حانىم – كەزٸندە ەكەسٸ سەتباي قاجى تاڭداپ قۇدا بولعان بٸر بايدىڭ ەلپەشتەگەن قىزى, اقىلىنا كٶركٸ ساي, كەلٸسكەن ەيەل ەدٸ. بٸراق, قاتٸگەز تاعدىرعا نە داۋا, قىرىققا كەلگەنشە پۇشپاعى قاناماي, بالا كٷيٸگٸن كٷيەۋٸمەن بٸرگە تارتادى. قازاقتا «بالانى بالا شاقىرادى» دەيتٸن ىرىم بار. بۇلار سول ىرىم بويىنشا, يمانتايدىڭ ٸنٸسٸ جەميننٸڭ ەبسالام دەگەن ۇلىن تۋا سالا باۋىرلارىنا سالىپ الادى. بٸراق سول ەبسالام بەس جاسقا كەلگەنشە سوڭىنان ەشكٸم دە «ٸڭگالاپ» ەرە قويماپتى. وسىلايشا, بالا تابۋدان ٷمٸتٸ ٷزٸلەر شاقتا نۇرىم بەيبٸشەگە بٸر توسىن وي كەلەدٸ عوي.

–  بي-ەكە, سٸز ەلٸ قارتايىپ تۇرعان جوقسىز. مەنٸڭ كٶڭٸلٸمە قاراپ, بٸر «شىر ەتكەنگە» زار بولىپ قاشانعى جٷرەسٸز? – دەيدٸ كٷيەۋٸنە. – ەل قاتارلى سٸز دە توقال الىڭىز! بٸر جارىلقاسا, ەكەۋٸمٸزدٸ سول توقال جارىلقايدى.

– ونى قايدان بٸلدٸڭ? ٶزٸڭ تٷس كٶرگەننەن ساۋسىڭ با? – دەيدٸ يمانتاي جاس يٸس قۇشۋدان تىم كەتارى بولماي.

– تٷس كٶردٸم! – دەيدٸ نۇرىم ايتقان سٶزٸنەن قايتپاي. – تٷسٸمدە سٸز بٸر جاقتان كەلٸپ, شەشٸنٸپ جاتىر ەكەنسٸز. كەنەت قوينىڭىزدان بٸر تٷلكٸنٸڭ, ەكٸ قاسقىردىڭ كٷشٸگٸ ٶرٸپ شىعا كەلدٸ... اللا سەتٸن سالسا, سٸز ەندٸگٸ ەيەلدەن ەكٸ ۇل, بٸر قىز سٷيەسٸز...

ەرلٸ-زايىپتىلار وڭاشادا وسىلاي ٸستەۋگە كەلٸسەدٸ. كٶپ ۇزاماي بۇل حابار اتا-ەنەسٸنٸڭ (ول كەزدە سەتباي قاجى ەلٸ بار بولاتىن) قۇلاعىنا تيٸپ, ٷلكەندەردەن قولداۋ تابادى. ەندٸ تەك لايىقتى قالىڭدىق ٸزدەۋ كەرەك. سٶيتسە, ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى, نۇرىمداي ەستٸ بەيبٸشە ٶزٸنٸڭ بولاشاق «كٷندەسٸن» تاۋىپ تا قويىپتى. ول – كٷيەۋٸنەن جاستاي جەسٸر قالعان شورمان اۋىلىنىڭ بٸر كەلٸنٸ – ەليما سۇلۋ. ول دا – قاجىنىڭ قىزى, تەربيەلٸ, اقىلدى, ون ساۋساعىنان ٶنەر تامعان ٸسٸمەر ەيەل... سودان نە كەرەك, بٸر كٷنٸ سەتباي قاجىنىڭ ٶزٸ باس بولىپ, نۇرىم بەيبٸشە قوسشى بوپ, بٸر توپ ادام شورمان اۋىلىنا قۇدا تٷسە بارادى عوي. ەرينە, شورمان ەۋلەتٸ دە قولدارىنداعى جاس, سۇلۋ كەلٸندٸ باسقاعا جٸبەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. تٸپتٸ, سول تٶڭٸرەكتە سىرتتاي يەمدەنٸپ جٷرگەن «ەمەڭگەرٸ» دە بولسا كەرەك. بٸراق سەتباي قاجىنىڭ ابىرويى مەن يمانتاي بيدٸڭ بەدەلٸنە ولار دا قارسى تۇرا الماعان ەكەن. سودان, اقىرى ەليما سۇلۋدى اق وتاۋى, جاساۋ-جيھازىمەن سەتباي اۋىلىنا ۇزاتىپتى. بۇل, شاماسى, 1890-جىلداردىڭ تٶڭٸرەگٸ. سول جىلى يمانتاي 45 تە, ەليما 27 جاستا ەكەن.

اقىرى, قۇداي وڭداپ, ارۋاق قولداپ, نۇرىم بەيبٸشەنٸڭ كٶرگەن تٷسٸ دەل كەلٸپ, 1892-جىلى ەليما اي مەن كٷندەي قىز تابادى. تۇڭعىشتارىنىڭ اتىن قازٸرەتكە ازان شاقىرتىپ, عازيزا قويادى. ارادا ەكٸ جىل ٶتكەندە, 1894-جىلى عازيز اتتى (ازان شاقىرىپ قويعان اتى – عابدۋلعازيز) ۇل كەلەدٸ دٷنيەگە. سودان سوڭ, بەس جىل ٷزٸلٸستەن كەيٸن, 1899-جىلى قانىش (ازان شاقىرىپ قويعان اتى – عابدۋلعاني) تۋىپتى... كٶردٸڭٸز بە, بٸزدٸڭ قازاق وتباسىنىڭ كەم-كەتٸگٸن ەكٸنشٸ ەيەل الۋ ارقىلى تولتىرىپ وتىرعان عوي. ال, كەڭەس ٶكٸمەتٸ ەكٸ ەيەل الۋعا تٸس-تىرناعىمەن قارسى. بۇل ەندٸ ورىس ىڭعايىنا باعىنىپ, قازاق دەستٷرٸمەن ساناسپاعاندىق. ەگەر قانىشتىڭ ەكەسٸ يمانتاي ەكٸنشٸ رەت ٷيلەنبەسە, نۇرىمداي انانىڭ باسىنا وسىنداي وزىق يدەيا كەلمەسە, قازٸر سەتباەۆ بولىپ جٷرگەن قانىش باستاتقان ٷش بالا دٷنيەگە كەلمەس ەدٸ عوي. قازاقى دەستٷردٸڭ ارتىقشىلىعى سوندا... قانىش ٶز اناسى ەليمانى تٷس توقتاتىپ, تاني الماي قالدى. ول كٸسٸ قانىش ٷش جاسقا كەلگەندە ٸش كٸرنەسٸنەن قايتىس بولىپتى دا, ٷش بالا نۇرىم بەيبٸشەنٸڭ تەربيەسٸندە ٶسٸپتٸ.

وسىلاردى وي كٶزٸمەن شولىپ ٶتكەن قانىش اتا-انا قابٸرٸنەن بٸر-بٸر ۋىس توپىراق الىپ, ۋاتىپ قايتا تٶكتٸ. سودان سوڭ ماشينالارىن وت الدىرىپ, قاس قارايىپ, كٶز بايلانعان كەزدە بٸر بەلدٸڭ استىنداعى اۋىلعا كەلگەن. سۇمدىق-اي, اۋىلدا دىبىس بەرٸپ, ٷرٸپ شىعاتىن يت تە جوق. تٶرت تٷلٸك مالدىڭ ٶزٸ تٷگٸل, يٸسٸ دە قالماعان. بٸر-ەكٸ ٷيدەن عانا سىعىرايعان شام جارىعى كٶرٸنەدٸ. قانىش باسقا جاققا بۇرىلماي, بٸردەن ەكەسٸنٸڭ قارا شاڭىراعىنا بەت العان. مۇندا قانىشتىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ تەرمٸزي وتىرۋعا تيٸس...  ەسٸكتٸ اشىپ كٸرٸپ بارعاندا, كٸلەڭ بٸر سٸڭٸرٸنە ٸلٸنگەن سۇلبالاردى كٶردٸ. تٸرٸ ادام ەمەس, كٶردەن شىققان ارۋاق تەرٸزدٸ. قاستارىنا جاقىنداپ بارعاندا عانا شىرامىتتى. مىنالار بالا-شاعاسىمەن قالعىپ-مٷلگٸپ وتىرعان سول تەرمٸزي ەكەن. باياعىدا, قانىشتار تۋماي تۇرعاندا, يمانتايدىڭ ٸنٸسٸ جەميننەن باۋىرىنا سالىپ العان ەبسالام دەگەن ۇل بار ەمەس پە ەدٸ. مىنا تەرمٸزي – سول ەبسالامنىڭ بالاسى. تەرمٸزي يمانتاەۆ. ەشقايدا كٶشپەي, قارا شاڭىراققا يە بولىپ وتىرعان تٷرٸ...

ال ٶزٸنٸڭ تۋعان اعاسى عازيزدەن قانىش تاياۋدا حات العان. ول قازٸر ومبى ماڭىنداعى قارجاستار اۋىلىن پانالاپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ. بۇل جەردٸڭ ٶزدەرٸنە پانا بولماسىن بٸلگەن سوڭ, اشارشىلىق باستالار الدىندا ٶرەن-جارانىن بٸر ارباعا تيەپ, سوعان قولدا قالعان ەكٸ-ٷش قاراسىن تٸركەپ الادى دا, بٸر تٷندە ورىس جەرٸ قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىرادى. ال, ەكەسٸنٸڭ مولاسى مەن قاراشاڭىراقتى يەن قالدىرعىسى كەلمەگەن تەرمٸزي عازيزگە ەرمەي قالىپ قويادى. ونىڭ ەسەسٸنە, عازيز قانىشتىڭ اۋىلداعى ەيەلٸ شەريپانى ەكٸ بالاسىمەن مۇندا قالدىرماي ٶزدەرٸمەن بٸرگە الىپ كەتٸپتٸ...

ەنە-مٸنە دەگەنشە, قانىش كەلدٸ دەگەن حاباردى ەستٸپ, اۋىلدىڭ جٷرۋگە جارايتىن ٷلكەندەرٸ جينالىپ قالدى. بەرٸ دە قۋ سٷيەككە ٸلٸنٸپ جٷدەگەندەرٸ سونشا, اياقتارىن تەلتٸرەكتەپ ەرەڭ باسادى. اقىرىن عانا سٶيلەيدٸ. بۇرىنعىداي قۋانىشتى سەتتە مەز بولىپ, ەمەن-جارقىن قارقىلداپ كٷلۋ قالعان. ٶزدەرٸنشە ىرجيىپ, قۋانىش بەلگٸسٸن بٸلدٸرەدٸ. ال, بالالارى... سٸڭٸرٸنە ٸلٸنٸپ, اياق-قولدارى شيبيٸپ, زورعا وتىر.

وسى ارادا قانىش شورت شەشٸمگە كەلدٸ:

– تەز جينالىڭدار, سەندەردٸ ٷي ٸشٸڭمەن جەزقازعانعا الىپ كەتەم! – دەدٸ تەرمٸزي مەن ونىڭ ٸلميٸپ ەرەڭ وتىرعان ەيەلٸنە قاراپ. – سونان سوڭ, بەرٸڭدٸ الىپ كەتۋگە ورىن جوق, ماعان ەڭ جٷدەۋ, حالٸ مٷشكٸل دەگەن ون بەستەي بالا جيناپ بەرٸڭدەر. مىنا اپاتتان امان قالار ما ەكەن, ولاردى دا الا كەتەيٸن... تەز بولىڭدار! بٸز تاڭعا قالماي اتتانامىز!

تاپقان-تايانعان دەندەرٸن الدىمەن بالالارىنىڭ اۋزىنا توسىپ وتىرعان اعايىندارى ەندٸ جٷگٸ جەڭٸلدەيتٸندەي, قانىشتىڭ بۇل قامقورلىعىنا دا رازى بوپ قالدى. قانىش الدا ەلدەقانداي جاعداي بولادى دەپ, بٸراز ازىق الا شىققان-دى. سونىڭ بٸر بٶلٸگٸن بالالارعا جولازىققا قالدىردى دا, قالعانىن اۋىل ادامدارىنا ٷلەستٸرٸپ بەردٸ. تەرمٸزيدٸڭ ٷي ٸشٸ مەن ون بەستەي بالا لەزدە مەشينانىڭ قورابىنا ورنالاسقان. شوپىر جٸگٸت ولاردى وسى اۋىلدان العان كيٸزبەن, تۋىرلىقپەن وراپ تاستادى. وسىدان كەيٸن, قانىش كٶپ كٸدٸرمەي اعايىندارىنا قوش-قوش ايتىپ, اتتانىپ كەتتٸ.

ايتپاقشى, جول-جٶنەكەي شورمان اۋىلىنا سوعۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ وندا سول اۋىلعا ۇزاتىلعان عازيزا ەپكەسٸ بار. كٶرٸسپەگەلٸ كٶپ بولدى. دەل ٸرگەسٸنە كەلٸپ تۇرىپ, جاعدايىن بٸلمەي كەتكەنٸ ىڭعايسىز بولار. قانىشقا مىنا جولدىڭ بەرٸ تانىس. كەزٸندە مال مەن باسى شۇرقىراپ جاتاتىن وسى تٶڭٸرەكتەگٸ اسا باي اۋىلدىڭ بٸرٸ ەدٸ. ەكٸ جىلدىق ورىس-قازاق مەكتەبٸ وسى شورمان اۋىلىندا بولاتىن. قانىش ول مەكتەپكە اتپەن قاتىنايتىن-دى. جول بويى بالالارمەن جارىسىپ, اۋدارىسپاق ويناپ, مەرە-سەرە بولۋشى ەدٸ. قايتا ورالماس ول دا بٸر دەۋرەن ەكەن عوي... تەرمٸزيدٸڭ ايتۋىنشا, قازٸر ول اۋىلدار دا اشتىق ازابىن تارتىپ وتىرسا كەرەك. ەگەر عازيزا ەپكەسٸ كٶنسە, ەكٸ بالاسىمەن ونى دا ٶزدەرٸمەن بٸرگە الا كەتپەك.

اۋىلدىڭ دەل ٸرگەسٸنە كەلگەندە, قانىش ەلدەبٸر جاماندىقتى سەزگەندەي, ٶزٸن جەيسٸز سەزٸنە باستادى. بٸردەن ٶزٸ بارۋعا باتىلى جەتپەي, جاعدايلارىن بٸلٸپ كەلۋگە تەرمٸزيدٸ جۇمساعان. ول بٸراز بٶگەلٸپ بارىپ ورالدى. تٸلٸ كٷرمەلگەندەي كٶمەيٸندەگٸ سٶزدٸ ايتا الماي تۇر. ەكەلگەنٸ – قايعىلى حابار. بەرٸتٸنگە دەيٸن قولىنا تٷسكەن دەندٸ ەكٸ بالاسىنىڭ اۋزىنا توسقان عازيزا اشتىققا تٶزبەي وسىدان ٷش كٷن بۇرىن قايتىس بولىپتى. بالالارى دا قازٸر ٶلٸم حالٸندە كٶرٸنەدٸ. جٷرۋگە شامالارى جوق دەيدٸ...

«وي-حوي, دٷنيە! بۇل زامان نە بولىپ بارادى? بٸر كەزدە اقتىلى قويى مەن الالى جىلقىسى ٶرٸسكە سيماي, بٷكٸل باياناۋىل ٶلكەسٸن الىپ جاتاتىن شورمان ەۋلەتٸ بٸر اياق اسقا زار بولىپ, اشتان ٶلدٸ دەگەن نە سۇمدىق?! ال عازيزا... قايران عازيزا!». وسى تۇسقا كەلگەندە قانىش ٶزٸن توقتاتا الماي ەڭكٸلدەپ قويا بەردٸ. ەكٸ كٶزٸنەن جاس پارلاپ تۇر. مانا ٶز اۋىلىندا تٶگٸلمەي ٸركٸلٸپ تۇرعان جاس وسى ارادا ەرٸكسٸز قۇيىلىپ كەتٸپ ەدٸ... ەلدەن ۋاقىتتا ەس جيناعان:

– ولاي بولسا, – دەدٸ ٸنٸسٸ تەرمٸزيگە قاراپ, – قايتىپ بار دا, سول ەكٸ جيەندٸ الىپ كەل!

– ويباي-اۋ, ولاردا اياق باسىپ جٷرەتٸن حال جوق قوي. بەرٸبٸر جولدا قالادى. سولارعا ەۋٸرە بولىپ قايتەسٸز, – دەپ, ٶلٸمگە ەبدەن ەتٸ ٶلٸپ كەتكەن تەرمٸزي بارعىسى كەلمەي تۇر. ەرٸ ماسىلداردى كٶبەيتٸپ, تاماققا ورتاق ەتكٸسٸ جوق پا, كٸم بٸلسٸن.

–  ەي, سەن ٶزٸڭ نە وتتاپ تۇرسىڭ? – قانىش قالاي اقىرىپ جٸبەرگەنٸن ٶزٸ دە اڭعارماي قالدى. – ول بالالار جالعىز ەپكەمنەن قالعان تۇياق ەمەس پە? ەكەم يمانتاي بالاعا زار بولىپ جٷرگەندە, قۇدايدان تٸلەپ العان تۇڭعىشى ەمەس پە – عازيزا!.. سول ەپكەمنٸڭ ارتىندا قالعان بالالارىن ٶلٸم حالٸندا قالاي دالاعا تاستاپ كەتەمٸن? بارىڭدار, ارقالاساڭ دا وسىندا جەتكٸزٸڭدەر! – دەپ تەرمٸزيدٸڭ قاسىنا شوپىرىن قوسىپ بەردٸ.

سٸرە, بۇل اۋىلدا ولارعا بٶگەت بولار ەشكٸم قالماسا كەرەك. سەلدەن سوڭ ەكەۋٸ ەكٸ بالانى كٶتەرٸپ قايتا ورالى. ٷلكەنٸ كەمەل سەگٸز جاستا, كٸشٸسٸ ريشات بەس جاستا كٶرٸنەدٸ. ەكەۋٸنە ازداپ تاماق بەرٸپ, ەس جيعىزدى دا, سونان سوڭ ماشينانىڭ ٷستٸندەگٸ بالالارعا قوسىپ قويدى. ەكٸ جيەننٸڭ كٶرەر جارىعى بار ەكەن. قانىشتىڭ ارقاسىندا ەكەۋٸ دە وقىپ, ٷلكەن ازامات بولدى. ونىڭ بٸرەۋٸ كەمەلدٸ كٷللٸ قازاق جاقسى بٸلەدٸ. كەيٸن الاتاۋ بٶكتەرٸنەن «التىن ادامدى» تاۋىپ, بٷكٸل ەلدٸ تاڭعالدىرعان اتاقتى ارحەولوگ – وسى كەمەل اقىشەۆ بولاتىن.

بٸز جاقسىلىقتى جۇرتقا تەزٸرەك جارييا ەتكٸمٸز كەلٸپ, وقيعا جەلٸسٸنەن وزىپ كەتتٸك بٸلەم. ەندٸ تاقىرىبىمىزعا قايتا ورالايىق.

قانىش جەتٸم جيەندەرٸن تاۋىپ, كٶڭٸلٸ سەل ورنىققانىمەن, ەلٸ دە ٶزٸنە-ٶزٸ كەلە الماي ٷلكەن تولعانىس ٷستٸندە وتىر. وسى قىرعىندى قولدان ۇيىمداستىرعان قۋجاق – گولوششەكيندٸ اتارعا وعى جوق. ويپىر-اي, نە دەگەن قاسكٷنەم, نەتكەن قانٸشەر دەسەيشٸ! قازاققا وسىنشاما ٶشٸگەتٸندەي نەشە اتاسىنىڭ قۇنى بار ەكەن? ال, گولوششەكين – يمپەرييانىڭ ەدەيٸ جٸبەرگەن تٶبەتٸ بولسىن. سونىڭ قاسىنداعى شەن-شەكپەندٸ قازاقتار نە بٸتٸرگەن دەمەيسٸڭ بە?!

گولوششەكين قازاق بايلارىن تەركٸلەۋ كەزٸندە ٶز سىبايلاستارىنا بىلاي دەپتٸ:

- قازاقتىڭ استىندا سەيگٷلٸك اتتار تۇرعاندا, ولار بٸزدٸڭ ساياساتىمىزعا پىسقىرىپ تا قارامايدى. ولاردى تولىق باعىندىرۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن جىلقىنى قۇرتىپ, قازاقتى جاياۋ قالدىرۋ كەرەك.

سول كەزدە باستىققا «لەبباي تاقسىر» دەپ وتىرعان جاعىمپاز قازاقتاردىڭ بٸرٸ:

- بٸز بايلاردان تارتىپ الىنعان تٶرت تٷلٸك مالدى قاساپ قىلىپ, ەتٸن ٸشكٸ رەسەيگە ٶتكٸزٸپ جاتىرمىز. ال جىلقىنى نە ٸستەيمٸز? ورىستار جىلقى ەتٸن جەمەيدٸ عوي, – دەسە كەرەك.

- وندا جىلقىنى ساي-سايعا يٸرٸڭدەر دە, ەسكەر شاقىرىپ, پۋلەمەتپەن اتقىزىڭدار! – دەپتٸ گولوششەكين.

- بٸراق اتىلعان جىلقىنىڭ ەتٸ ساسىپ-شٸرٸپ, ماڭايعا اۋىرۋ تاراتىپ جٷرمەس پە ەكەن?

- سوعان دا اقىلىڭ جەتپەي مە, اقىماق? ٶلگەن جىلقىنىڭ ٷستٸنە كاراسىن شاشىپ ٶرتەڭدەر!

جاعىمپازدار بۇيرىقتى ەكٸ ەتپەي ورىنداعان. اقىماقتار ٶز حالقىن قورعاي الماسا دا, تىمقۇرسا جىلقىنى امان ساقتاپ قالساشى! 1928-1929-جىلدارى قازاق دالاسىندا جٷز مىڭداعان جىلقى وسىلاي وققا ۇشتى. جالپى, قامبار-اتا – كيەلٸ جانۋار عوي. ونىڭ ناحاق تٶگٸلگەن قانى مەن كيەسٸ تەككە كەتەر دەيمٸسٸڭ. العاشقى نەتيجە – مىناۋ: ميلليونداعان قازاق ٸشەر اسقا جارىماي اشتان قىرىلىپ جاتىر.

- ٸٸٸ -

بەلكٸم, قالىڭ وقىرماننىڭ بەرٸ بٸردەي بٸلە بەرمەس, باياعى اتالارىنا تارتقان قانىش يمانتايۇلىنىڭ دا ەكٸ ەيەلٸ بولدى. العاشقى ەيەلٸ – اتا-اناسى جاستاي ايتتىرىپ الىپ بەرگەن – شەريپا حانىم دا, ەكٸنشٸسٸ – توم تەحنيكالىق  ۋنيۆەرسيتەتٸندە  بٸرگە وقىعان ەرٸپتەسٸ, ورىستىڭ اسپان كٶز ارۋلارىنىڭ بٸرٸ – تايسييا الەكسەەۆنا. بۇل ەكٸ ەيەل ٶمٸردە بايعا تالاسىپ, قانىشقا قولبايلاۋ بولىپ, باسىن قاتىرعان ەمەس. قايتا, كەرٸسٸنشە, بەيبٸشەسٸ شەريپا اۋىلداعى كەرٸ ەكە-شەشەسٸنٸڭ كٷتٸمٸنە جاۋاپتى بولسا, كەن ينجەنەرٸ, گەولوگ تايسييا الەكسەەۆنا ٷنەمٸ كەن قوپارىپ, دالا كەزٸپ جٷرەتٸن قانىشقا اينىماس سەرٸك بولدى. شەريپادان ٷش بالا بار: حاينيسا, مالىباي, شامشييابانۋ. ال, تايسييا الەكسەەۆنادان مەيٸز دەيتٸن قىزى بار (تۇڭعىش ۇلدارى جاستاي شەتٸنەپ كەتكەن).

ەسٸلٸ, التاي ٶلكەسٸنٸڭ ٶسكەمەن جاعىندا تۋىپ-ٶسكەن قازاعۋار تايسييا الەكسەەۆنا بەيبٸشەگە كٷندەستٸك كٶرسەتكەن جوق. شەريپانىڭ ٷلكەن قىزى حاينيسانى ٶز قولىنا الىپ تەربيەلەدٸ. ال بٸر-بٸرٸنە شىنايى عاشىق بولىپ, وقۋ بٸتٸرگەننەن كەيٸن, قاشان قانىش جەزقازعانداعى شارۋاسىن رەتكە كەلتٸرٸپ بولعانشا بٸرٸن-بٸرٸ زارىعا كٷتٸپ, كٶپ قيىنشىلىقپەن قوسىلعان ەرلٸ-زايىپتىلار وتباسىندا شەي دەسٸپ, بەت جىرتىسىپ كٶرمەگەن-دٸ.

ال, سول اقىلدى دا, مەدەنيەتتٸ كٷيەۋٸ الدىن الا ەسكەرتپەي, سوناۋ باياناۋىلدان ٶلٸم حالٸندەگٸ 15-20 بالانى ماشيناعا تيەپ الىپ كەلگەندە, تايسييا الەكسەەۆنانىڭ تٶبەسٸنەن اشىق كٷندە جەي تٷسكەندەي بولىپ ەدٸ. بٸر-بٸرٸنە اشىق قارسى شىعىپ, داۋىس كٶتەرگەنٸ, ەي, وسى-اق شىعار:

– قانىش-اۋ, مىناۋىڭ نە? ٶزٸمٸز توپتى جان, شيقىلداپ ەرەڭ وتىرعاندا, دالانىڭ اش-ارىعىن جيناپ ەكەلگەنٸڭ قالاي? – دەگەن تايسييا  الەكسەەۆنا  شەگٸر كٶزٸ شاراسىنان شىعا جازداپ.

– بۇلار – جەي بٸر «دالانىڭ اش-ارىعى» ەمەس, مەنٸڭ تۋىسقاندارىم! – دەدٸ قانىش داۋىسىن ەيەلٸنەن دە ٶكتەمٸرەك شىعارىپ. – ٷلكەندەرٸن ەكەلە المادىم. ال, مىنا بالالاردى اجالدان الىپ قالۋ – مەنٸڭ پارىزىم...

بٸر جاعىنان, تايسييا الەكسەەۆنانى دا تٷسٸنۋگە بولادى. وتباسىنىڭ راسحودى ەڭ الدىمەن ەيەلدٸڭ قالتاسىنا سوعاتىنى بەلگٸلٸ. ونسىز دا شەريپانىڭ ٷلكەن قىزى حاينيسا مەن ەبٸكەي اعاسىنىڭ قىزى حانەن – وسىلاردىڭ قولىندا. جالعىز ۇلى قايتىس بولعان سوڭ, تايسييانىڭ شەشەسٸ فەليساتا ۆاسيلەۆنا دا بىلتىر وسىندا كٶشٸپ كەلگەن. باۋىرىندا ەلٸ ەمشەكتەن شىقپاعان قىزدارى مەيٸز بار. توپتى جان بٸر قانىشتىڭ جالاقىسىمەن ٸلدەبايلاپ, ەرەڭ كٷنكٶرٸپ وتىرعاندا, اسپاننان تٷسكەندەي ەندٸ مىنالار كەلٸپ وشارىلدى... ونىڭ ٷستٸنە, مىنا اش-الامان بالالاردىڭ سيقى دا ادام شوشىرلىق: شاشتارى ٶسٸپ كەتكەن, بەت-اۋىزدارى كٶلكٸلدەگەن ٸسٸك. كيٸمدەرٸ كٸر-قوجالاق, شوقپىت-شوقپىت...

ٷي ٸشٸنٸڭ داۋ-دامايى ودان ارى اسقىنا تٷسەر مە ەدٸ, قايتەر ەدٸ. دەل وس سەتتە ٶز بٶلمەسٸنەن فەليساتا ۆاسيلەۆنا شىعا كەلدٸ دە, شيەلەنٸسكەن تٷيٸندٸ تەز تارقاتىپ جٸبەردٸ. ول ٶزٸ ەلٸ دە ەل-قۋاتىنان ايرىلماعان, قايراتتى, ٶجەت ەيەل بولاتىن. سول كٸسٸ تايسييا الەكسەەۆناعا اجىرايا قاراپ:

– ەي, سەن قىز بٷيتٸپ سىقسىڭداپ جىلاعانىڭدى قوي! – دەدٸ ەمٸرلٸ ٷنمەن. – كٷيەۋٸڭنٸڭ تۋىستارىن باعىپ-قاققىڭ كەلمەسە, ول جاعىن قازاققا بايعا تيمەي تۇرعاندا ويلاۋىڭ كەرەك ەدٸ. ەندٸگٸ جىلاۋىڭ تىم كەش... ودان دا تەز تۇر دا ٸسكە كٸرٸس. مونشاعا وت جاق! قولىڭا قايشى مەن ۇستارا ال دا, مىنا بالالاردىڭ شاشىن سىپىر! ٷستٸلەرٸندەگٸ شوقپىتتارىن شەشٸپ ال دا, ٶرتەپ جٸبەر! – دەپ سەل بٶگەلدٸ دە, قانىشقا قاراپ: - ال, سەن, كٷيەۋ جٸگٸت, بۇلايشا مٶليٸپ وتىرما! كومبيناتتىڭ دٷكەنٸنە بار دا, بٸر توپ ماتا ما, كەنەپ پە, بٸردەڭە الىپ كەل! مەن مىنا بالالارعا كيٸم تٸگەمٸن, – دەدٸ...

بەرٸ دە سول فەليساتا ۆاسيلەۆنا ايتقانداي بولدى. مونشاعا تٷسٸپ, تازا كيٸم كيگەن اش بالالاردى بٸرەر اپتا ٷيدە باعىپ, قارىندارى تويىپ, بۋىندارى كٸرگەن سوڭ, اۋدان ورتالىعىنداعى قازىنالىق پانسيوناتقا ساناپ ٶتكٸزدٸ. قانىش تەك ەكٸ جيەنٸ كەمەل مەن ريشاتتى عانا ٶز قولىندا قالدىردى. كەيٸن «قانىشتىڭ بالالارى» اتانعان سول جەتٸمدەردٸڭ بەرٸ قاتاردان قالماي, ادام بولىپ كەتتٸ. ال, ٷلكەن جيەنٸ كەمەل اقىشەۆ كەيٸن اتاقتى ارحەولوگ-عالىم بولىپ, بۇدان 25 عاسىر بۇرىنعى قىپشاقتاردىڭ «التىن كيٸمدٸ» حانزاداسىن تاۋىپ, دٷيٸم دٷنيەنٸ تاڭعالدىرعانىن جوعارىدا اتاپ ٶتكەنبٸز.

اشتىق  اپاتىنان  قالىڭ قازاقتى قۇتقارۋعا مٷمكٸندٸك تاپپاعان قانىش يمانتايۇلى تىمقۇرسا جيىرماداي اش بالانى اجالدان اراشالاپ قالعانىن اۋجال تۇتىپ, ەندٸ ٶزٸنٸڭ كەسٸبي مٸندەتٸنە كٸرٸسكەن. وسىدان بٸرەر جىل بۇرىن مەسكەۋدەگٸ تٷستٸ مەتالدار باسقارماسى جەزقازعانعا مول قارجى بٶلٸپ, كەن بارلاۋشىلار توبى ٶز الدىنا دەربەس ەسەپ-شوتى بار, جەكە ۇجىم بولىپ قالىپتاسقان-دى. قانىشتىڭ قۇلاشىن ەركٸنٸرەك سەرمەپ, جۇمىس سۇراپ كەلگەن اشتاردىڭ ەسەبٸنەن جۇمىسشى سانىن جەتٸ جٷزگە دەيٸن جەتكٸزٸپ جٷرگەنٸ سونىڭ ارقاسى ەدٸ.

نە ٷشٸن ەكەن, بۇل كەڭشٸلٸك ۇزاققا بارمادى. ول كەزدە جەزقازعان كەن بارلاۋ باسقارماسى اتباسار تٷستٸ مەتالدار تٸرەسٸنە, ال ولار مەسكەۋدەگٸ تٷستٸ مەتالدار باس باسقارماسىنا باعىناتىن-دى. 1933-جىلدىڭ باسىندا جاڭاعى باسقىشتاردان سٷزٸلٸپ ٶتٸپ, بٸر جامانات حابار جەتتٸ. «قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا جەنە باسقا دا كەن ورىندارىنىڭ كٶبەيۋٸنە بايلانىستى, جەزقازعاندا كەن بارلاۋ ٸسٸ ۋاقىتشا توقتايدى. سوندىقتان ولارعا بيىلدان باستاپ بيۋدجەتتەن قارجى بٶلٸنبەيدٸ» دەپتٸ.

بۇل ەندٸ, اشىعىن ايتقاندا, قانىشتىڭ سونشا جىلدىق ەڭبەگٸن زايا كەتٸرۋدەن باسقا ەشتەڭە ەمەس. جوق, مۇنداي زورلىققا كٶنە سالۋعا بولماس. امال جوق, تاعى دا كٷرەسۋگە تۋرا كەلەدٸ. بۇل – بەرگٸ جاقتاعى شولاق شەنەۋنٸكتەردٸڭ ٸسٸ. ەلگٸ «بايدىڭ اسىن بايقۇس قىزعانادى» دەگەننٸڭ كەرٸ. جەزقازعاننىڭ مىسى جاقسى, كەندەرٸ كەرەمەت. بٸراق سوعان بٶلەتٸن قارجىنى قيمايدى. جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما, ەندٸ جەزقازعاننىڭ ەن بايلىعىنا كرەملدە وتىرعانداردىڭ كٶزٸن جەتكٸزۋدەن باسقا امال جوق.

سول ويمەن مەسكەۋگە اتتانعان قانىش يمانتايۇلى 1933-1934-جىلداردى تٷگەل دەرلٸك سول جاقتا ٶتكٸزدٸ دەۋگە بولادى. الدىمەن باس باسقارمانىڭ اۋ-جايىن تٷيگەن. ولار سول بۇرىنعى ايتقانىنان جاڭىلمايدى. «قارجى تاپشى. بٸز ونسىز دا قازاقستانعا از اقشا بٶلٸپ جاتقان جوقپىز. ەزٸرشە «قوڭىرات-بالقاش» كەندەرٸن يگەرٸپ الساق تا از ولجا ەمەس. جەزقازعاننىڭ مىسى قايدا قاشار دەيسٸڭ. ميلليون جىل شىداعاندا, ەندٸ بٸر جيىرما جىل كٷتە تۇرسا ەشتەڭەسٸ كەتپەس» دەپ ٶزٸڭدٸ سايقى-مازاققا اينالدىرادى. دەمەك, بۇلاردان قايىر جوق. تىعىرىقتان شىعار جولدى باسقا جاقتان ٸزدەۋ كەرەك.

قانىش يمانتايۇلى قارساقبايدان اتتاناردا كەن بارلاۋ سالاسىنداعى ماستەرلەر مەن جۇمىسشىلاردى جيناپ الىپ, بار شىندىقتى جاسىرماي ايتىپ كەتكەن:

– مەن ٸس مەنٸسٸنە بويلاماعان جاڭساق قاۋلىنى بۇزدىرۋ ٷشٸن جوعارىعا اتتانىپ بارامىن. ودان نە شىعارىن بٸلمەيمٸن. ەگەر جەر بەتٸندە ەدٸلەت دەگەن بار بولسا, جەزقازعان جابىلماۋعا تيٸس. مەنٸڭ وسى ايتقانىما سەنٸپ, قاسىمدا قالاتىندارىڭ بارلاۋدى توقتاتپاي, ەپتەپ جٷرگٸزە بەرٸڭدەر. ال بالا-شاعا قامىمەن باسقا جاققا كەتەم دەگەندەرگە جول اشىق, ولارعا رەنجٸمەيمٸن, – دەگەن-دٸ.

مىنا قىزىقتى قاراڭىز, جۇمىسشىلاردىڭ قانىشقا سەنگەنٸ سونشا, ٸشٸنارا بٸرەۋلەرٸ بولماسا بارلاۋشىلاردىڭ نەگٸزگٸ قۇرامى جەزقازعاندا قالىپ قويدى. جەر استىندا جاتقان مىس پەن التىن ٶز الدىنا, سول قانىشقا سەنگەن, ٶز ٸسٸنە شىن بەرٸلگەن جۇمىسشىلاردىڭ كٷنكٶرٸسٸ ٷشٸن اقشا تابۋ كەرەك ەدٸ. مەسكەۋدە التىن قازۋشىلاردىڭ, كٶمٸر ٸزدەۋشٸلەردٸڭ ٶز ترەستەرٸ بار. سولارعا ەدەيٸلەپ اتباسىن بۇردى. ال تاسبوياۋ ٸزدەۋشٸلەر قانىشتى ٶزدەرٸ ٸزدەپ كەلدٸ. ويلانىپ-تولعانۋعا ۋاقىت جوق, سەتباەۆ جاڭاعىلاردىڭ بەرٸمەن شارتقا وتىردى. بۇلار ۇلىتاۋ ٶلكەسٸنەن ەلگٸلەر ٸزدەگەن كەن كٶزٸن تاۋىپ بەرەدٸ. سول ٷشٸن ولار قازاق عالىمىنا قىرۋار اقشا اۋدارادى. جاسقانباي شارتقا وتىرعان سەبەبٸ, قانىشقا ول كەندەردٸڭ قاي جەردە جاتقانى بەلگٸلٸ بولاتىن. بۇل جەزقازعاندا مىس قاباتىن ٸزدەپ جٷرگەندە تالاي رەت التىننىڭ دا, كٶمٸر مەن تەمٸردٸڭ دە ٷستٸنەن شىققان. ال تاسبوياۋ دەگەنٸڭ ۇلىتاۋدىڭ ەر سايىنان تابىلادى. ونداي پايدالى كەندەر دە كەزٸندە قارتاعا تٷسكەن-دٸ. شارتقا وتىرعان ترەستەر تاباندا اقشا اۋدارىپ, تارىعىپ وتىرعان كەنشٸلەرگە تالايعا دەيٸن تالعاجاۋ بولدى.

بٸراق مۇنداي قوسىمشا تابىسپەن قانشا جەرگە باراسىڭ. جەزقازعان مەسەلەسٸن تٷبەگەيلٸ قايتا قوزعاماي بولمايدى. ول ٷشٸن بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتٸنە, تىم بولماسا ساياسي بيۋرو مٷشەسٸ, اۋىر ٶنەركەسٸپ مينيسترٸ سەرگو وردجونيكيدزەگە قولى جەتسە عوي, شٸركٸن! ەيتكەنمەن, ٸستٸڭ سەتٸ تٷسەيٸن دەسە, ولجانىڭ ٶزٸ ورالا كەتەتٸن ەدەتٸ عوي. بٸر كٷنٸ ويلاماعان جەردەن, انا جىلدارى تومدا ٶزٸنە ساباق بەرگەن ۇستازى اكادەميك ميحايل انتونوۆيچ ۋسوۆتىڭ كەزدەسە كەتكەنٸ. ول كٸسٸ جەزقازعان ٶندٸرٸسٸمەن  جاقسى تانىس بولاتىن. ەندٸ, مٸنە شەكٸرتٸمەن سٶيلەسە كەلە, ونىڭ مىناداي  شىرعالاڭعا ۇشىراعانىنا قارت اكادەميك قاتتى كٷيٸندٸ.

– جەزقازعاننىڭ جەمٸسٸن دٷمشەلەرگە جەم قىلۋعا بولمايدى. قالايدا ەن بايلىقتى قۇتقارۋدىڭ بٸر امالىن تابۋىمىز كەرەك! – دەدٸ ول سالعان جەردەن. – ساسپا, مەنٸڭ سانامدا جوعارىعا اپاراتىن بٸر ەسٸكتەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە اشىلا باستادى.

ميحايل انتونوۆيچ كەلەسٸ كٷنٸ-اق قانىشتى ٶزٸنٸڭ ەسكٸ دوسى, تٷستٸ مەتالدار ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ۆ.ا. ۆانيۋكوۆقا ەرتٸپ باردى. قىزىق بولعاندا, ول كٸسٸ بۇلار كەرەك قىپ تۇرعان اۋىر ٶنەركەسٸپ ناركومى سەرگو وردجونيكيدزەنٸڭ كەڭەسشٸسٸ ەكەن. ەندٸ ولار جەزقازعان مەسەلەسٸن ٷشەۋٸ وتىرىپ اقىلداستى.

– مەن مىنا ميحايل انتونوۆيچتىڭ كٶڭٸلٸ ٷشٸن, سٸزدٸ ناركومعا ەرتٸپ بارىپ, وعان بٸر اۋىز ٶتٸنٸش ايتۋعا ەرقاشان ەزٸرمٸن, – دەدٸ ۆانيۋكوۆ, قانىشتىڭ ٶتٸنٸشٸن تىڭداپ العان سوڭ. – سٸزدٸڭ ۇزاق جىل تەر تٶككەن جەزقازعاندى جان سالا قورعاپ شىعاتىنىڭىزعا سەنەمٸن. بٸراق بٸر عانا سٸزدٸڭ ۋەجٸڭٸز ناركومعا از كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. ەتتەڭ, سٸزگە قوسىمشا ەلدەبٸر عىلىمي مەكەمەنٸڭ شىعارعان شەشٸمٸ بولسا عوي! مەسەلەن, عىلىم اكادەميياسىنىڭ بٸر سەسسيياسىندا سٶز بولىپ, جەزقازعان كەندەرٸ جايىندا قاۋلى الىنسا... كەيٸن اكادەمييا شەشٸمٸن ەشكٸم دە بۇزا الماس ەدٸ.

اقىرى, بەرٸ دە سول عالىم ۇستازدار ايتقانداي بولادى. ۋسوۆتىڭ, تاعى باسقا عالىمداردىڭ كٶمەگٸمەن ٷلكەن جەزقازعان تاقىرىبى اكادەمييانىڭ كەزەكتٸ سەسسيياسىنىڭ  كٷنتەرتٸبٸنە ەنگٸزٸلدٸ. سەسسييادا قانىش يمانتايۇلى بايانداما جاساۋى كەرەك. باسىندا قانىش: «تىمقۇرسا بٸردە-بٸرەۋٸمٸزدٸڭ عىلىمي دەرەجەمٸز جوق. ٶڭكەي قۇلجا باس اكادەميكتەردٸڭ سىنىنان قالاي ٶتەر ەكەنبٸز» دەپ قاتتى قوبالجىعان. قوسىمشا بايانداما جاسايتىن ٷگەدەي ەليحانۇلى بٶكەيحانوۆ تا – قارساقبايعا تاياۋدا كەلگەن جاس گەولوگ. مەسكەۋدٸڭ تاۋ-كەن اكادەميياسىن بٸتٸرسە دە, ەزٸرشە ونىڭ دا عىلىمي اتاعى جوق بولاتىن... الايدا, قانىش يمانتايۇلى ٶزٸنە سەنٸمدٸ ەدٸ. ٶيتكەنٸ جەزقازعان – ونىڭ كٷندٸز-تٷنٸ ويىنان شىقپايتىن, ەمبە سوڭعى جىلدارى تالايدىڭ الدىندا سٶز سٶيلەپ, ەبدەن جاتتالىپ كەتكەن تاقىرىپ قوي. 1934-جىلى 10-قاراشادا ٶتكەن اكادەمييا سەسسيياسىندا قانىش عالىمدار سىنىنان جاقسى ٶتتٸ. ٷگەدەي ەليحانۇلى دا ٶز بايانداماسىندا بٸرسىدىرعى ساۋاتتى پٸكٸرلەر ايتتى. بۇلاردان كەيٸن كٶپ عالىمدار جەزقازعاندىقتاردى جاقتاپ سٶيلەدٸ. اقىرىندا اپتاعا سوزىلعان سەسسييا جەزقازعان كەنٸ جايىندا بٸرنەشە ماڭىزدى قاۋلى قابىلدادى. سونىڭ كەيبٸر تارماقتارى مىناداي: «جەزقازعان كەنٸنٸڭ مول قورىن يگەرۋگە قازٸرگٸ قارساقباي زاۋاتى دەرمەنسٸز. سوندىقتان ونىڭ ورنىنا ەلٸمٸزدٸڭ مىسقا زەرۋلٸگٸن بٸرجولا شەشۋ ٷشٸن, ٷلكەن جەزقازعان مىس قورىتۋ كومبيناتىن سالۋدى ۇسىنامىز. بۇل ٶلكەدەگٸ مينەرالدىق رەسۋرستاردى تولىق يگەرۋ ٷشٸن جەزقازعان – قاراعاندى – بالقاش تەمٸرجولىن سالۋ وسى بەسجىلدىقتا قولعا الىنعانى جٶن دەپ بٸلەمٸز. بۇل ٷشٸن كسرو جوسپارلاۋ كوميتەتٸ, تٷستٸ مەتالدار باس باسقارماسى, قاتىناس جولدار ناركوماتى بٸر-بٸرٸمەن قول ۇستاسا قيمىلداسا, ٸستٸڭ تابىستى بولارىندا كٷمەن جوق».

اكادەمييا سەسسيياسىنىڭ قاۋلىسى قولعا تيٸسٸمەن, پروفەسسور ۆانيۋكوۆتىڭ كٶمەگٸ ارقاسىندا, كەزٸندە «تەمٸر ناركوم» اتانعان سەرگو وردجونيكيدزەمەن كەزدەسۋ دە كٶڭٸلدەگٸدەي جاقسى ٶتتٸ. كاۆكازدىڭ ەر كٶڭٸلدٸ, ٶر مٸنەزدٸ ازاماتى قانىش يمانتايۇلىنىڭ تۋىپ-ٶسكەن جەرٸن, وقىعان قالاسىن, جەزقازعاننىڭ كارتاداعى ورنىن بٸراز سۇراستىرىپ وتىردى دا, ازدان سوڭ گەولوگتىڭ قىزعىلىقتى ەڭگٸمەسٸنە ەلٸتٸپ, ٶزٸ جارىسا سٶيلەپ كەتتٸ.

– بٸزدٸڭ باسقارماداعى «بٸلگٸشتەر» ٶزٸڭدٸ يت ەۋٸرەگە سالىپ, ەبدەن شارشاتقان-اۋ شاماسى, – دەپ قويادى قانىشتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋلەرٸن تىڭداپ وتىرىپ. – قايتسىن, ولارعا دا سٶگٸس جوق. ولار مەملەكەتتٸڭ ەربٸر سومى ٷشٸن باسىمەن جاۋاپ بەرەدٸ.

بۇل قابىلداۋ 1934-جىلدىڭ 31-جەلتوقسانىندا ٶتكەن. ەرتەڭ جاڭا جىل. 1935-جىل ەسٸك قاعىپ تۇر. ناركوم ساعاتىنا قارادى دا:

– سەن, جٸگٸتٸم, مەسكەۋدە ەلٸ دە بٸراز كٷن ايالداي تۇر. مىنا قاعازدارىڭ ەزٸرشە مەندە قالسىن. ساياسي بيۋروعا ۇسىنىس ەزٸرلەۋٸمٸز كەرەك. وعان ٶزٸڭ دە قاتىناساتىن بول. ەزٸرشە تٷستٸ مەتالدار باسقارماسىمەن كەلٸسٸپ, ساعان ولاردىڭ قورجىن تٷبٸن قاعىپ بەرەرمٸن. ول جەتپەي جاتسا تاعىسىن تاعى كٶرەرمٸز... كەلٸستٸك پە? – دەدٸ مۇرتىنىڭ استىنان جىمييا كٷلٸپ.

ەكەۋٸ بٸرٸن-بٸرٸ جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاپ, ناركوممەن جىلى قوشتاستى.

مٸنە, وسىدان كەيٸن ەكٸ جىلداي كٸدٸرٸپ قالعان جەزقازعان ٶندٸرٸسٸ قايتادان جاندانا باستاعان. ورتالىقتان جٷز ميلليونداپ قارجى بوساتىلدى. 1935-جىلى, 25-ناۋرىزدا اۋىر ٶنەركەسٸپ ناركومى جەزقازعان مىس قورىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جٶنٸندەگٸ بۇيرىققا قول قويدى. كەڭگٸر ٶزەنٸنٸڭ تٶمەنگٸ اڭعارىندا جەزقازعان قالاسىن سالۋ جوسپارلانىپ جاتتى. نەعىلاسىڭ, بٷكٸل وداق بويىنشا ٶندٸرٸس دەگەنٸڭ ٶرگە باسىپ, قييالداعىنىڭ بەرٸ ورىندالىپ جاتقان. امال نە, ەۋەل باستا ٸرگەتاسى دۇرىس قالانباعان با, اياق استىنان سوۆەت ٶكٸمەتٸن تاعى دا قىرسىق شالدى.

- ٸV -

1937-جىل. بۇل بٸر قوعام مٷشەلەرٸ بٸرٸن-بٸرٸ اڭدىعان, ەل ٸشٸنەن جاۋ ٸزدەپ, بٸرٸن-بٸرٸ يتجەككەنگە ايداتقان, پەلەلٸ, قىرسىق جىل بولدى. سٸرە, وسى سوتسياليستٸك قوعامنىڭ جەتٸلمەي تۋعان ەلدەبٸر شالالىعى بولسا كەرەك. ەيتەۋٸر تٶرت-بەس جىل سايىن بٸر شيكٸلٸگٸ شىعادى دا تۇرادى. نە پەلە شىقسا دا, ورتالىقتان باستالادى عوي. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا كامەنوۆ, زينوۆيەۆ, بۋحارين باستاتقان ستاليننىڭ باقكٷندەستەرٸ الاستالىپ ەدٸ. ونىڭ اتى – «پارتيياعا قارسى بلوك» دەلٸنگەن. 1934-جىلى لەنينگراد وبكومىنىڭ باسشىسى كيروۆتى بٸرەۋ اياقاستىنان اتىپ كەتتٸ دە, «حالىق جاۋى» دەگەن اتاۋ جارىققا شىقتى. «سوتسياليزم جەڭٸسكە جەتكەن سايىن ونىڭ جاۋلارى كٶبەيە بەرەدٸ» دەپتٸ ۇلى كٶسەم. سودان بەرٸ ەل ٸشٸنەن «جاۋ» ٸزدەۋ ەدەتكە اينالعان.

سوڭعى جىلدارداعى اسا ٸرٸ «جاۋ» تروتسكيي دەلٸنٸپ, ونىڭ جاقتاستارى «تروتسكييشٸلەر» دەپ اتالعان. ەسٸلٸ, سوۆەتتٸك قىزىل ارمييانى ٶز قولىمەن قۇرعان كٸسٸ – تروتسكيي عوي. سوعان بايلانىستى, ارمييا ٸشٸندە بٸردەن تازالاۋ جٷردٸ. كەڭەستەر وداعىندا بەس مارشال بار ەدٸ, سونىڭ ٷشەۋٸ «حالىق جاۋى» اتانىپ, انا دٷنيەگە اتتانىپ كەتتٸ. ەگەروۆ, بليۋحەر, تۋحاچەۆسكيي. ەسكەر ٸشٸندەگٸ ەڭ ساۋاتتى كومانديرلەر دە وسىلار بولاتىن. سٶيتسەك, ولار تروتسكييدٸ جاقتاۋشىلار ەكەن عوي. ٸس مارشالدارمەن عانا تىنعان جوق, گەنەرالداردىڭ 80 پايىزى, پولكوۆنيكتەردٸڭ 60 پايىزى «جاۋ» اتانىپ, الدى اتىلىپ, ارتى سٸبٸرگە ايدالدى. جەنە بۇل ناۋقان قاي مەزگٸلدە جٷردٸ دەيسٸز عوي? گەرمانييادا گيتلەر بيلٸك باسىنا كەلٸپ, كٶرشٸ ەلدەرگە كٶز الارتا باستاعان كەزدە ٸسكە استى. ال وسىنى اقىلدى ادامنىڭ ٸسٸ دەۋگە بولا ما? قانىش يمانتايۇلى ناق وسىعان دەيٸن مۇرتتى كٶسەم جايىندا الا-قۇلا ويدا جٷرۋشٸ ەدٸ, مىنادان كەيٸن كٶسەمگە سەنۋدەن قالدى.

مەسكەۋدە سامال تۇرسا, قازاقستانعا كەلگەندە قارا بورانعا اينالاتىن ەدەتٸ. كٶپ ۇزاماي مۇنداعىلار دا «حالىق جاۋىن» ٸزدەپ شارق ۇردى. قازاقستاندا جەي «حالىق جاۋى» بولۋ ازدىق ەتتٸ مە, ەندٸ وعان «جاپوننىڭ شپيونى» دەگەن ايدار قوسىلدى. الدا, بەيشارا قازاقتار-اي, وسىنداي ناۋقان شىقسا بولدى, بٸزدٸڭ حالىقتىڭ ٶكپەسٸ قابىنىپ شىعا كەلەتٸنٸ نەسٸ ەكەن? جوعارعى ۇلىقتارعا جاعىنعىسى كەلٸپ تۇراتىن قۇلدىق مٸنەزدٸڭ بۇل دا بٸر كٶرٸنٸسٸ بولسا كەرەك. بۇرىن ەرەگەسٸپ قالعان ەكٸ قازاق, بار قۇدٸرەت ٶز قولىندا تۇرعانداي, بٸر-بٸرٸنە: «بەلەم, كٶزٸڭدٸ اباقتىدا جىلتىراتايىن با» دەپ كٸجٸنەدٸ ەكەن. قازٸر, نەسٸن ايتاسىڭ, سول تٸلەگٸ قابىل بولىپ, ٶزارا ٶش-ارازدىعى, باق كٷندەستٸگٸ بارلار بٸرٸن-بٸرٸ وپ-وڭاي ايداتىپ جٸبەرەتٸن كٷيگە جەتتٸ. بارسا-كەلمەسكە مارعاۋ اسىرىپ, كٶزٸن جويىپ جٸبەرسە تٸپتٸ جاقسى.

جەزقازعاندا, قييان شەتتە جٷرگەن قانىش «جاۋلاردىڭ» تٸزٸمٸن تەك گازەتتەن وقيدى. كەشە عانا اتقا مٸنٸپ, ەل باسقارىپ جٷرگەن بەلسەندٸلەردٸڭ ٶزٸ تٷگەلگە جۋىق ايدالىپ كەتٸپتٸ. ٶلٸ-تٸرٸسٸنەن حابار جوق. ٶزگەسٸن قويشى, قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, گولوششەكيننەن كەيٸن قازاققا بٸراز جاقسىلىق جاساعان لەۆون ميرزويان «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلىپ كەتكەن سوڭ, باسقالارىنا نە جورىق?!

لاۋازىمدى ٷكٸمەت باسشىلارىنان كەيٸن, كەزەك اقىن-جازۋشىلارعا, عالىمدارعا تيٸپتٸ: سەكەن سەيفۋللين, ٸليياس جانسٷگٸروۆ, بەيٸمبەت مايلين, ماعجان جۇماباەۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, مۇحامەتجان تىنىشباەۆ, سانجار اسپانديياروۆ... تولىپ جاتىر. وسىلاردىڭ بەرٸ «جاۋ», بەرٸ دە – «جاپونييانىڭ شپيوندارى». رەسپۋبليكادا, وبلىس ورتالىعىندا عانا ەمەس, اۋىلدا جاپونييانىڭ قاي تاراپتا ەكەنٸن بٸلمەيتٸن بريگاديرگە دەيٸن وسى «قىلمىسقا» ٸلٸككەن.

ٶكٸمەت نە ايتسا باس شۇلعىپ سەنە بەرەتٸن اشىق اۋىز قازاقتار دا از بولماس. ال قانىش يمانتايۇلى ٶرەسكەل ٶتٸرٸككە سەنگەندٸ قويىپ, مۇنداي ناۋقاننىڭ نەگە كەرەك بولعانىن دا ٸشتەي ەسەپتەپ بٸلٸپ جٷر ەدٸ. ونىڭ بايىمداۋىنشا, مىنا ناۋقان – 1932-جىلعى اشارشىلىقتىڭ جالعاسى. يە, ەدەيٸ ۇيىمداستىرىلعان اشتىق اپاتىندا, قازاقتىڭ قاق جارتىسى قىرىلىپ, تاعى بٸر بٶلەگٸ شەتەلدەرگە بوسىپ كەتتٸ عوي. بۇعان اشىق قارسى شىعۋعا شامالارى كەلمەگەنمەن, زييالى قاۋىم اراسىندا, كٶزٸ اشىق, وقىعان ازاماتتار ورتاسىندا «بۇل قالاي» دەگەن سۇراق, نارازى وي-پٸكٸرلەر تۋمادى دەيسٸڭ بە? ەل ٸشٸندەگٸ سالپاڭقۇلاق تىڭشىلار وندايلاردى جوعارىعا جەتكٸزٸپ وتىرعان عوي. ەندٸگٸ مٸندەت – ٸستەگەن قىلمىستارىنا تٸرٸ كۋە قالدىرماۋ. سەل-پەل ساۋاتى بار, كٶزٸ اشىق ادامداردى تٷگەل جويىپ, بۇل دالادا تەك مەڭگٷرت قۇلداردى عانا قالدىرۋ.

وسىنشاما سارى ٸزٸنە تٷسەتٸندەي, جان-جاقتان ۇتىلاپ قۋاتىنداي, بۇل قازاق نەدەن جازدى ەكەن? كەڭ پەيٸل قوناقجايلىعىنان ٶزگە نە كٸنەسى بار? تٷك كٸنەسى جوق. بار جازىعى – جەرٸنٸڭ بەس فرانتسييا سىيىپ كەتەتٸندەي كەڭدٸگٸ. وتارشىل يمپەرييامەن ٸرگەلەس وتىرعاندىعى. بۇل دالاعا ەندٸ ساناۋلى جىلداردان كەيٸن, قازاق ەمەس, ەلەمگە اتى بەلگٸلٸ, الپاۋىت ەل قونىستانۋى كەرەك. مەسەلەن, قاسقىر قويدى ەلدەبٸر كٸنەسى بولعاندىقتان جەمەيدٸ عوي. بۇل دا سوعان ۇقساس بٸردەڭە.

قانىش يمانتايۇلى وسىنداي قامىعۋلى كٶڭٸل كٷيدە جٷرگەندە, تٶبەسٸنەن تاعى دا جەي تٷسكەندەي بولدى. اينالاسى بٸر ايدىڭ ٸشٸندە قانىشتىڭ ٷش اعاسىن بٸردەي ۇستاپ ەكەتٸپتٸ. سەمەيدەگٸ مۇعالٸمدەر سەميناريياسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى, بەلگٸلٸ اعارتۋشى, قانىشتىڭ نەمەرە اعاسى ەبٸكەي سەتباەۆ ٶز جەرٸندە مازا بەرمەيتٸن بولعان سوڭ قىرعىزستان ٶتٸپ, بٸشكەكتە پەدينستيتۋتقا ساباق بەرٸپ جٷرگەن-دٸ. اپىراي, سول جاققا سوڭىنان ٸزدەپ بارىپ ۇستاعان عوي... ال جاسىنان ٶنەرگە بەيٸم, ساياساتقا ارالاسپاعان ەبدٸكەرٸم سەتباەۆ كەرەكۋ جاقتا مەدەنيەت مەكەمەلەرٸنٸڭ بٸرٸن باسقارىپ جٷرۋشٸ ەدٸ. ەش كٸنەسى جوق ول اعاسىن دا بٸر تٷندە ۇستاپ ەكەتكەن. ال تۋعان اعاسى عازيز سەتباەۆ قازاقستاننان مٷلدە تٷڭٸلٸپ, ومبى ماڭىنداعى قازاقتار اراسىندا ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرٸپ جٷرگەن-دٸ. كگب جەندەتتەرٸ ونى دا قۇتقارماپتى. ارتىنان ەدەيٸ ٸزدەپ بارىپ قولعا تٷسٸرگەن. دەمەك, سەتباەۆتار ەۋلەتٸ ەرەكشە باقىلاۋدا بولعانى...

ال, سوندا قانىشتى قالاي ۇستاماي جٷرگەنٸ بەلگٸسٸز. سٸرە, ەزٸرشە كەن قوپارىپ, مىس قورىتۋ ٷشٸن كەرەك دەگەن شىعار. دەمەك, جەزقازعاننىڭ مىسى دەسەيشٸ – مۇنى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتاپ جٷرگەن. بٸراق الدى-ارتىندا اڭدۋ بار. قانىشتىڭ تٶڭٸرەگٸن ىلعي دا بەلگٸسٸز بٸرەۋلەر تٸمٸسكٸلەپ جٷرگەنٸ. «باستىعىڭ وڭاشادا نە ايتاتىنىن, كٸمدەرمەن سٶيلەسەتٸنٸن قاعازعا جازىپ جٷر» دەپ تاپسىرىپتى مۇنىڭ شوپىرىنا... وسىنىڭ بەرٸن ويلاعاندا, قانىش دٷنيەدەن تٷڭٸلٸپ كەتەدٸ: «ٶزٸڭدٸ جات ساناپ, ٶگەي بالاداي ٶكپەگە تەبەتٸن وتارشىل ٶكٸمەتكە قۇلا دٷزدەن كەن ٸزدەپ, مىس بالقىتىپ بەرەتٸندەي – وسى مەنٸكٸ نە ازاپ? – دەيدٸ كەيدە ىزاعا بۋلىعىپ. – قازاق جەرٸنٸڭ قازىناسى جات جۇرتقا جەم بولعانشا, ٶزٸنٸڭ بولاشاق قوجاسىن كٷتٸپ, قوزعاۋسىز جاتا بەرمەي مە».

الايدا «اشۋ – الدىندا, اقىل – سوڭىندا» دەگەن سٶز بار. اقىلعا سالىپ قاراسا, ٶيتٸپ تار ٶلشەۋگە تاعى بولمايدى ەكەن. شىنتۋايتقا كەلگەندە, قانىش بٸر ادامعا تابىنعان, بەتۋاسىز, قاندى قول يمپەرييا ٷشٸن ەمەس, وسىناۋ دالانىڭ ٶزٸ ٷشٸن تەر تٶگٸپ جٷرگەن جوق پا? قازاق دالاسى قاشانعا دەيٸن ٶركەنيەتكە ەرمەي ۇيقىدا جاتپاق? بۇل دالا دا ۇزاققا سوزىلعان ۇيقىدان ويانىپ, ساقارا تٶسٸنە جان بٸتۋٸ كەرەك قوي. وتارشىلدار قازاقتىڭ سۋسىز, نۋسىز شٶل دالاسىندا نە قازىنا بار دەيسٸڭ دەپ, ٶزدەرٸنشە كٶكٸرەك كەرٸپ, مەنسٸنبەيدٸ. ەندەشە قانىش قايتكەن كٷندە دە, كٶشپەندٸلەر قۇمايت شٶلدە تٶرت تٷلٸك مال ٶسٸرٸپ قانا قويماي, عاسىرلار بويى التىن مەن مىستىڭ, تاعى باسقا اسىل كەندەردٸڭ ٷستٸندە وتىرعانىن دەلەلدەۋٸ كەرەك.

تاعى بٸر جاعىنان ويلاپ قاراسا, قانىش يمانتايۇلى باسقا ەمەس, ٶزٸ ٷشٸن دە ەڭبەكتەنۋٸ كەرەك ەكەن. جەزقازعاندا ميلليونداعان توننا مىس قاباتى جاتقانىن تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن بۇل مەسكەۋدە كٸمنٸڭ الدىنا بارمادى? كٸمنٸڭ ەسٸگٸن قاقپادى? سوندا, اقيقاتتى پٸر تۇتقان بٸرلٸ-جار ۇستاز عالىمدار مەن مەملەكەت مٷددەسٸن ويلاعان ناركوم سەرگو وردجونيكيدزەدەن ٶزگە قانىشقا قول ۇشىن بەرگەن كٸم بار? قول ۇشىن بەرگەندٸ قويىپ, كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ارعى كٶكەيٸندە «ەلٸ عىلىمي دەرەجەسٸ دە جوق, كٶشپەندٸ قىر بالاسى نە بٸلەدٸ دەيسٸڭ» دەگەن كٷپٸرلٸك تۇرعانىن بۇل تالاي رەت بايقاعان. ەندەشە, سول «كٶشپەلٸ قىر بالاسى» ٶز جەرٸنٸڭ قىرى مەن سىرىن مەن-مەنسٸگەن عالىمداردىڭ بەرٸنەن دە ارتىق بٸلەتٸنٸن قانىش دەلەلدەۋٸ كەرەك. جەزقازعان شابۋىلى باستالدى, ەندٸ شەگٸنەتٸن جەر جوق.

ەندٸگٸ ۋايىم – جەزقازعان ەمەس, باسقادا. دەل وسى جولى وتارشىلداردىڭ ارىدان ويلاستىرعان قوسقىرتىستى ساياساتى مەن قۇلداردىڭ اڭقاۋ مٸنەزٸنٸڭ ٷيلەسە كەتۋٸ الاڭداتادى. توبا, بٸزدٸڭ قازاقتىڭ وسىنداي ناۋقان كەزٸندە ۇرانعا قيقۋ قوسىپ, بەلسەنە ارالاسىپ كەتەتٸنٸ نەسٸ ەكەن وسى? ۇلتتىڭ ٸرگەسٸن بەكٸتۋ, سىرتتان تٶنگەن پەلەگە توسقاۋىل قويۋ, ەل ٸشٸن ٸرٸتپەۋ, ازاماتتارىن ساقتاپ قالۋ دەگەندەر ويلارىنا كٸرٸپ-شىقپايدى. سىرتتان جاۋ شاپسا, ٶزدەرٸ دالاقتاپ بٸرگە شابادى-اۋ! ال, بٸرٸن-بٸرٸ ۇستاپ بەرۋگە, باق-كٷندەس, اراز ادامدارىن «جاۋ» دەپ كٶرسەتۋگە كەلگەندە الدارىنا جان سالمايدى. نەسٸن ايتاسىڭ, مىنا ناۋقان بٸرٸن-بٸرٸ قۇرتقانشا تىنىم تاپپايتىن التى باقان, الا اۋىز قازاققا تاپتىرماس قۇرال بولدى. قازٸر رۋعا, جٷزگە بٶلٸنۋ دە ٶرتتەي ٶرشٸپ تۇر. ونىڭ ار جاعىندا ٶكٸمەتكە جاعىنۋ, كٶرٸنٸپ قالۋ, ٶز اتىن وزدىرۋ دەگەن پەلەسٸ تاعى بار. اينالىپ كەلگەندە وسىنىڭ بەرٸ تاناۋىنان ارعىنى كٶرمەيتٸن ناداندىققا, ەبدەن ەتتەن ٶتٸپ, سٷيەكتٸ قاپقان قۇلدىق مٸنەزگە, سوقىر ساناعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ.

قانىش يمانتايۇلى وسىنىڭ بەرٸن كٶرٸپ-بٸلە تۇرا, ٸستەر امال تاپپاي تورىعادى. ەندٸ بەرٸ كەش. قازاقتى تابان استىندا قايتا تەربيەلەۋ مٷمكٸن ەمەس. ەڭ قيىنى, قازاقتى تٷزۋ جولعا سالادى-اۋ دەگەن عۇلاما ۇستازداردىڭ ٶزٸ ۇستالىپ كەتتٸ عوي. كەشەگٸ «الاش» قايراتكەرلەرٸ دە وسى ماقساتتا قۇرتىلدى ەمەس پا?! قانىشتىڭ بار قولىنان كەلگەنٸ – «حالىق جاۋى» اتانىپ, ۇستالىپ كەتكەن ٶز اعالارىنىڭ ارتىندا قالعان شيەتتەي بالا-شاعاسىنا كٶمەك قولىن سوزۋ بولدى. ەبٸكەي اعاسىنىڭ وتباسى قىرعىزستاندا قالدى عوي. ەبٸكەيدٸڭ بٸر بالاسى عالىمتاي قانىشتىڭ ٶز تەربيەسٸندە ٶسكەن. وسىنىڭ الدىندا عانا لەنينگرادتىڭ گەولوگييا ينستيتۋتىن بٸتٸرٸپ, تٷستٸكتەگٸ اششىساي كەنٸندە قىزمەت ٸستەپ جٷرگەن سول عالىمتايدى ٶز وتباسىنا باس-كٶز بولۋ ٷشٸن, قىرعىزستاننىڭ التىن كەنٸنە اۋىستىردى. ال ومبى ماڭىندا قالعان عازيزدٸڭ ٷي ٸشٸنە تەرمٸزي يمانتاەۆتى جٸبەرٸپ (بۇل – 1932-جىلى  اشتان ٶلەيٸن دەپ جاتقان جەرٸندە اش بالالارمەن بٸرگە باياناۋىلدان الىپ قايتقان ٸنٸسٸ عوي), ونداعىلاردى سابىرعا شاقىرىپ, قارجى جاعىنان كٶمەكتەستٸ. ال ەبدٸكەرٸم اعاسىنىڭ ٷيٸندە ەكٸ بالاسىمەن قالعان ۋمينا جەڭگەسٸن تٶركٸن جۇرتىمەن جالعاستىردى. وسىدان كەيٸن عانا كٶڭٸلٸ سەل تىنشىعانداي بولىپ ەدٸ.

بٸر تەۋٸرٸ, وسى جىلداردا كٶڭٸلگە دەمەۋ بولىپ, جەزقازعان ٶندٸرٸسٸ ٷلكەن قارقىنمەن ٷدەي تٷسٸپ ەدٸ. بۇل كەزدە قارساقبايداعى مىس قورىتۋ كومبيناتى ٸسكە قوسىلعان. 1938-جىلى «جەزقازعان – جارىق» تەمٸرجولى سالىنىپ بٸتتٸ. سٶيتٸپ, ارقا جەرٸندەگٸ ٷش بٸردەي ٶندٸرٸس الىبى: جەزقازعان – قاراعاندى – بالقاش اراسى تەمٸرجولمەن تٷيٸسكەن-دٸ. وسىلارمەن بٸر مەزگٸلدە كەڭگٸر سۋ قويماسى سالىنا باستاعان. وسىلايشا, ۇلىتاۋ ٶلكەسٸ وداقتاعى اسا ٸرٸ ٶندٸرٸس وشاعىنا اينالا باستاپ ەدٸ. بۇل جاعىنان قانىش سەتباەۆ ويلاعان ماقساتىنا جەتتٸ دەۋگە بولادى. ەرۋلٸگە – قارۋلى, سەتباەۆ جەزقازعاندى كٶتەرسە, جەزقازعان سەتباەۆتى كٶتەردٸ. بۇل كٷندە جەر جٷزٸندە قازاق گەولوگىن بٸلمەيتٸندەر كەمدە-كەم. ورتالىق گازەتتەردە قانىشتىڭ سۋرەتتەرٸ, ماقتاۋىن اسىرعان ماقالا-وچەركتەر...

جەزقازعاندا ٶتكەن 15 جىل! بۇل مەرزٸم – قانىش ٷشٸن دەمالىستى, بوي جازۋدى, راحاتتانۋدى ۇمىتىپ, جانۇشىرعان جىلدار بولىپتى-اۋ! سەنەسٸز بە, ەرلٸ-زايىپتى سەتباەۆتار وسى جىلدار ٸشٸندە بٸر رەت دەمالىس الىپ, كۋرورتقا بارماپتى عوي. 1939-جىلى قارا تەڭٸز جاعاسىندا – يالتادا ٶتكەن ەكٸ اي تۇلا بويداعى شارشاۋ مەن زورىقتى بٸرجولا شىعارعانداي بولىپ ەدٸ. ادام ٶزٸنٸڭ قانشالىق قاجىعانىن قامىتتان بوساعاندا بٸلەدٸ ەكەن. وي-حوي دٷنيە! ٶمٸردە مۇنداي دا راحات بولادى ەكەن-اۋ! نەسٸن ايتاسىڭ, ىستىق كٷن, ىستىق قۇم, شالقىعان كٶك تەڭٸز... انادان جاڭا تۋعانداي سەرگٸتٸپ شىعارعان. 1940-جىلى قازاقستاننىڭ دەربەس رەسپۋبليكا بولعانىنا 20 جىل تولعان مەرەكەسٸ ٷلكەن ٶرلەۋ ٷستٸندە تويلاندى. ٶكٸمەت كەشەگٸ ٶتكەن جازىقسىز قۇربانداردى ۇمىتتىرىپ جٸبەرگٸسٸ كەلدٸ مە, بۇل مەرەكەدەن ەشتەڭەسٸن اياعان جوق. مٷشەلتوي الماتىدا, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارىندا جىل بويى تويلانىپ, ونىڭ اياعى مەسكەۋدە جالعاستى. مەسكەۋدەگٸ باسقا دا ٸس-شارالار قاتارىندا كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تٶرالقاسى دا ارنايى مەرەكەلٸك جيىن ٶتكٸزۋدٸ ۇيعارىپتى. «قازاقستان عىلىمىنىڭ 20 جىلداعى جەتٸستٸگٸ» دەگەن تاقىرىپتا باس باياندامانى كٸم جاسايدى دەگەندە, رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸ بٸر اۋىزدان قانىش سەتباەۆتى ۇسىنىپتى.

مٸنە, وسى بايانداما سەتباەۆتىڭ بۇدان بىلايعى تاعدىرىن بەلگٸلەدٸ دەۋگە بولادى. مٸنبەگە كٶتەرٸلگەن قانىش بۇل جولى ەشتەڭەدەن تارتىنعان جوق. كٶكەيدە جٷرگەن ويلارىن تٷيدەك-تٷيدەگٸمەن اعىتتى-اۋ بٸر. ول ەڭ الدىمەن قازاق دالاسىنىڭ ۇلان-بايتاق كەڭدٸگٸنە توقتالعان. قازاق دالاسى – ازييا مەن ەۋروپانى بٸر-بٸرٸنە قوسىپ جاتقان, جەر كٶلەمٸنە گەرمانييا, يتالييا, فرانتسييا, بريتانييا مەملەكەتتەرٸ جەر-سۋىمەن ەركٸن سىيىپ كەتەتٸن, استى-ٷستٸ بٸردەي بايلىققا تولى, قازىنالى ٶلكە ەكەنٸن كەۋدەسٸن كەرٸپ تۇرىپ, ماقتانىشپەن باياندادى. «التايدىڭ التىن قورى, جەزقازعان مەن بالقاشتىڭ مىس, مارگانەتس, قورعاسىن, مىرىش كەندەرٸ, قاراعاندىنىڭ كٶمٸرٸ – وسى سٶزٸمٸزگە دەلەل... قىسقاسى, مەندەلەەۆ كەستەسٸندە قانشا ەلەمەنت بار, سونىڭ بەرٸ قازاق جەرٸنەن تابىلادى» دەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ كەڭەس دەۋٸرٸندە تابىلىپ, مويىندالعان نەرسەلەر. وسى بەرتٸندە, 19-عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ٶمٸر سٷرگەن اتاقتى عالىمدار سەمەنوۆ-تيانشانسكيي مەن «كەن قازبالارى» كٸتابىنىڭ اۆتورى بوگدانوۆيچتىڭ «قازاق جەرٸندە تۇزدان باسقا كەن بايلىعى جوق» دەپ قاتەلەسكەنٸن ەسكە سالىپ, زالدا وتىرعان عالىمداردى دۋ كٷلدٸردٸ. قازاقستاندا قاۋىرت قارقىن العان ٶندٸرٸسپەن بٸرگە قازاق عىلىمىنىڭ دا بٸرتٸندەپ دامىپ كەلە جاتقانىن ناقتى مىسالدارمەن جاقسى ايتتى.

باياندامانىڭ ەسەرلٸ بولعانى سونشا, قانىشتى بۇرىن تانىمايتىن اكادەميكتەر دە ونىڭ قولىن الىپ, قۇتتىقتاپ جاتتى. ٶيتكەنٸ, قانىش يمانتايۇلى وسى جولى ٶزٸنٸڭ جان-جاقتى تەرەڭ بٸلٸمٸمەن عانا ەمەس, ورىسشا شەشەن سٶيلەيتٸن ورامدى تٸلٸمەن دە عالىمداردى قاتتى سٷيسٸندٸرٸپ ەدٸ. نە كەرەك, وسىدان كەيٸن «قۇداي بەرگەن جٸگٸتكە قۇلاي بەرەدٸ» دەگەندەي, جەڭٸس, قۋانىش, تابىس دەگەندەرٸڭ قوس-قوستان كەلٸپ جاتتى.

1940-جىلى, قانىش يمانتايۇلى قازاق سسر-نىڭ 20 جىلدىعىنا وراي, لەنين وردەنٸمەن ماراپاتتالدى. 1941-جىلى كسرو عىلىم اكادەميياسى قازاق فيليالىنىڭ باسشىسى بولىپ سايلاندى. ەرٸ الماتىداعى گەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. وسىنىڭ ارتىنان كٶپ ۇزاماي, بٷكٸل وداقتىق اتتەستاتسييالىق كوميسسييانىڭ شەشٸمٸ بويىنشا, سەتباەۆ گەولوگييا-مينەرالوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دەگەن اتاققا يە بولدى. تاعى سول جىلى جەزقازعان كەن ورىندارىن اشۋداعى اسا زور ەڭبەگٸ ٷشٸن وعان كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعى بەرٸلدٸ. بۇدان سوڭ كەلەسٸ جىلى كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تولىق مٷشەسٸ, ياعني اكادەميگٸ بولىپ سايلاندى... وسىنىڭ بەرٸ اينالىپ كەلگەندە, قانىش يمانتايۇلىنىڭ رەسپۋبليكا استاناسى الماتىعا اۋىسىپ, قازاقستان عىلىم اكادەميياسىن ۇيىمداستىرۋ الدىنداعى دايىندىق ٸسپەتتٸ ەدٸ.

- V -

قانىشتىڭ كسرو عىلىم اكادەميياسى قازاقستان فيليالىنىڭ جەتەكشٸسٸ, ەرٸ گەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ, الماتىعا اۋىسۋى 1941-جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ. وسىعان وراي, ونىڭ الدىندا ەكٸ ٷلكەن مٸندەت تۇر ەدٸ. ونىڭ بٸرٸ – قازاقستان عىلىمىن, ونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە گەولوگييالىق زەرتتەۋلەر جەتٸستٸگٸن وتان قورعاۋ ٸسٸنە, قارۋ-جاراق جاساۋعا قاجەتتٸ مەتالدار ٶندٸرۋگە بەيٸمدەۋ بولسا, ەكٸنشٸسٸ – قازاق فيليالىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, ونىڭ كٶلەمٸن, زەرتتەۋ نىساندارىن ۇلعايتىپ, جاڭا ينستيتۋتتار اشۋ بولاتىن. قانىشقا اللانىڭ بەرگەن ابىرويى شىعار, بۇل ەكٸ مٸندەت تە ٶز ورايىن تاۋىپ, ويداعىداي ورىندالدى.

وتان قورعاۋ دەگەندە, قازاقستاننىڭ مىسى مەن مىرىشى, قورعاسىنى مەن قالايىسى تالايدان بەرٸ قورعانىس قاجەتٸنە جاراپ كەلگەن عوي. ەندٸ كەلٸپ, اياقاستىنان مارگانەتسكە زەرۋلٸك تۋسىن! بۇرىن سوۆەت وداعىنىڭ مارگانەتسكە دەگەن قاجەتٸن ەكٸ بٸردەي كەن ورنى ٶتەپ كەلگەن عوي. ونىڭ بٸرٸ – دنەپر جاعالاۋىنداعى نيكوپول كەنٸشٸ دە, ەكٸنشٸسٸ – كاۆكازداعى چياتۋرا كەنٸ بولاتىن. ەندٸ, مٸنە, سول ەكٸ كەنٸشتٸڭ ەكەۋٸ دە جاۋ قولىندا قالىپ وتىر. ەندٸ نە ٸستەمەك كەرەك? مارگانەتسسٸز كٷن قاراڭ. مارگانەتس – قۇرىش پەن تەمٸرگە وق ٶتپەس قاسيەت دارىتاتىن ناعىز اقساۋىتتىڭ ٶزٸ. مارگانەتسسٸز تانكٸ دە, زەڭبٸرەك تە جاسالمايدى. جاسالسا دا, قۇرىش قاباتىنان ايىرىلعان كٶك تەمٸردٸڭ ٷيٸندٸسٸ بولىپ شىعادى. اشىعىن ايتقاندا, مۇنىڭ اتى – جەڭٸلٸس.

كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸنٸڭ قاتتى قىسىلعانى سونشا, تامىز ايىندا شىعىس ايماقتاردان جەدەل تٷردە مارگانەتس ٶندٸرۋ تۋرالى قاۋلى الىپ, ٷندەۋ شىعاردى. ول ٷشٸن ادام كٷشٸ دە, قارجى دا مولىنان جۇمسالاتىنى ەسكەرتٸلدٸ. بۇيرىق تەڭدەس بۇل قاۋلى باسقا رەسپۋبليكالار قاتارىندا قازاقستانعا دا كەلدٸ, ەرينە. قازاقستان ٶكٸمەتٸنٸڭ مىس پەن قۇرىش دەسە, بٸلەتٸنٸ – سەتباەۆ. بٸردەن ورتالىق كوميتەتكە شاقىرعان:

– مىنا مارگانەتستٸ نە ٸستەيمٸز? قالايدا بٸر امالىن تاپ! – دەپ ٶتٸندٸ ولار قانىشقا.

–  وعان بولا ساسپاڭىزدار. بٸزدە مارگانەتس بار. قانشا قاجەت بولسا دا تابامىز! – دەدٸ قانىش يمانتايۇلى قاشانعى ەدەتٸنشە سابىرمەن جاۋاپ بەردٸ.

– سولاي ما? اپىراي, مىناۋىڭ جاقسى بولدى-اۋ! قايدا ەكەن ول مارگانەتسٸ بار بولعىر? – دەسٸپ رەسپۋبليكا باسشىلارى ەرجەڭدەسٸپ قالدى.

– قايدا بولۋشى ەدٸ? ٶزٸمٸزدٸڭ جەزقازعاندا! – دەدٸ قانىش يمانتايۇلى جىمييا كٷلٸپ.

نە كەرەك, سەتباەۆتىڭ كٶرەگەندٸگٸ وسىنداي قىسىل-تاياڭ تۇستا تاعى بٸر رەت شاراپاتىن  تيگٸزدٸ-اۋ!  ايتىپ  وتىرعانى ىپ-راس. قانىش يمانتايۇلى ٶتكەن جىلى جەزدٸ ٶزەنٸنٸڭ اڭعارىنان مارگانەتستٸڭ مول قورىن تاۋىپ, ەلدەقاشان كارتاعا تٷسٸرٸپ قويعان. ونىڭ ٷستٸنە, بيىل الماتىعا اۋىساردا بٸردەڭەنٸ سەزدٸرگەندەي, ي.ن.بوگدانچيكوۆ باستاتقان بٸر توپ كەنشٸنٸ مارگانەتس كەنٸنٸڭ اۋقىمىن انىقتاۋ ٷشٸن, سول جەزدٸگە  اتتاندىرىپ تا جٸبەرگەن. ەندٸ, مٸنە, سول كەن ورنى جان قىسىلعاندا كەدەگە اسايىن دەپ تۇر. رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. باسقا رەسپۋبليكالار ٶز جەرلەرٸنەن مارگانەتس ٸزدەپ, الا شاپقىن بولىپ جٷرگەندە, قازاقستان ول مٸندەتتٸ ورىنداپ تا قويدى. ولار بٸردەن قورعانىس كوميتەتٸنە جەدەلحات جولداپ, شٷيٸنشٸ سۇراماق بولعان-دى. ازدان سوڭ قايتا ويلانىپ, مۇنداي جەدەلحاتتىڭ ٷكٸمەت اتىنان ەمەس, جۇمىسشىلار اتىنان بارعانى جٶن دەستٸ. ول كٷندەرٸ مارگانەتس كەنٸنٸڭ اتى اشىق ايتىلمايتىن. سوندىقتان قارساقباي گەولوگييالىق بارلاۋ ورتالىعى اتىنان قارا مەتاللۋرگييا ناركومىنا ايرىقشا شيفرمەن قۇپييا مەلٸمەت جولداندى.

الايدا بٸرەۋگە-بٸرەۋ سەنبەيتٸن زامان. «بۇل – قايدان جاتقان باتپان قۇيرىق» دەگەندەي قازاقستانعا مۇنداي ابىرويدى قيمايتىن مىسىق تٸلەۋلٸ بٸرەۋلەر تاراپىنان تاعى دا كٷدٸك پەن ساقتىق بەلەڭ الدى. جەزدٸدە مارگانەتس كەنٸ بار ما? بار بولسا, قورى قانشا دەگەندٸ انىقتاۋ ٷشٸن, كوميسسييالار بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ قاپتاسىن-اي كەلٸپ. العاشقى كەلگەن بٸر توبى «بۇل تٶڭٸرەكتە مارگانەتس كەنٸ اتىمەن جوق. بەرٸ – قۇر داقپىرت» دەپ قايتىپتى. ولاردىڭ سوڭىنان مەتاللۋرگييا حالىقكومٸ ي.ف.تەۆوسياننىڭ اتىنان كەلگەن قوماقتى كوميسسييانىڭ قورىتىندىسى دا ادام سەنگٸسٸز بىلق-سىلق بٸردەڭە: «جەزدٸدە مارگانەتس بار ەكەنٸ راس. بٸراق كەننٸڭ قورى ەزٸرشە انىق ەمەس, جەي بولجام عانا» دەپتٸ.

قىسقاسى, ەشكٸم دە ەشتەڭەنٸ موينىنا العىسى كەلمەيدٸ. ەشتەڭەنٸ كەسٸپ ايتپايدى. بٸرەۋگە بٸرەۋ سەنبەيتٸن, ەركٸم ٶز باسىن كٷيٸتتەيتٸن زامان. كەنەت جەزدٸدەن مارگانەتس شىقپاي قالسا, شىقسا دا قورى تىم از بولسا, ول ٷشٸن باس كەتەدٸ... بۇل ەلدە نە ٸستەسە دە, ٶز باسىنان قاۋٸپتەنبەيتٸن بٸر-اق ادام بار. ول – ستالين عانا. جەزدٸ جٶنٸندەگٸ كوميسسييالاردىڭ قورىتىندىسىن باس قولباسشى ستالين دە باقىلاپ وتىرسا كەرەك. بٸر كٷنٸ شىدامى تاۋسىلىپ:

 – بىلجىراعان بوس سٶزدٸ قويىڭدار! بٸزگە مارگانەتس كەرەك. دەرەۋ جەزدٸنٸڭ كەنٸشٸن ٸسكە قوسىڭدار! ونىڭ قورى قانشا ەكەنٸن ۋاقىت كٶرسەتەدٸ! – دەسە كەرەك.

مٸنە, وسى سٶزدەن كەيٸنگٸ جەزدٸنٸڭ بويى دٷرٸلدەدٸ دە كەتتٸ. جەزدٸدەگٸ مارگانەتس كەنٸ, ونىڭ قور مٶلشەرٸ تۋرالى تالاس-تارتىسقا قانىش يمانتايۇلى ارالاسقان جوق. «ويباي, بۇل جەردە مارگانەتس قورى مول» دەپ ەشكٸمگە جالىنبادى دا. تەك كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ جەر قىرتىسىنان حابارى جوق دٷمشەلٸگٸنە تاڭعالعان. ٶيتكەنٸ سەتباەۆ ٶزٸنە سەنٸمدٸ ەدٸ. «بەلەم مارگانەتس كەرەك بولسا, جەزدٸگە ٶزدەرٸڭ-اق كەلەرسٸڭدەر» دەدٸ دە, ناسىبايىن اتىپ قويىپ, الاڭسىز وتىرا بەردٸ...

اقىرى, قانىش يمانتايۇلىنىڭ بولجامى دەل شىقتى. جەزدٸنٸڭ ميلليون توننا دەپ ەسەپتەلگەن مارگانەتس قورىن ەشكٸم دە تاۋىسا العان جوق. بٷكٸل ۇلى وتان سوعىسى بارىسىندا, ودان كەيٸن دە ورال مەن ماگنيتاگور قالاسىنداعى تانكٸ جاسايتىن زاۋاتتاردى جەزدٸنٸڭ مارگانەتس قورى قامتاماسىز ەتٸپ تۇردى.

ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە رەسپۋبليكانىڭ قورعانىسقا قوسقان قوماقتى ٷلەسٸ, جاۋعا قارسى اتىلعان ەربٸر ون وقتىڭ توعىزى قازاقستان مەتالىنان قۇيىلۋى وداق كٶلەمٸندە بۇل ەلدٸڭ ابىرويىن قاتتى كٶتەردٸ. مٸنە, وسى جەتٸستٸك قازاقستاندا دەربەس عىلىم اكادەميياسىن قۇرۋعا جول اشتى. ال قازاقستان عىلىمىنىڭ وسى تۇستا تەز قارقىن الۋىنا سەبەپ بولعان تاعى بٸر فاكتور بار. ول – سوعىس كەزٸندە قورشاۋدا قالعان لەنينگراد, كيەۆ, تاعى-باسقا قالالاردان ەۆاكۋاتسييامەن قازاقستانعا كەلگەن كٶپتەگەن عالىمداردىڭ وسىندا قالىپ, عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسۋى. مەسەلەن, استرونومييا-فيزيكا سالاسىندا بۇرىن قازاقستاندا ەشقانداي دايىندىق جوق-تۇعىن. سول جىلى ايدىڭ تولىق تۇتىلۋىن الاتاۋ بيٸكتەرٸنەن باقىلاۋعا كەلگەن وسى ٸلٸمنٸڭ ٸرٸ ٶكٸلدەرٸ ۆ.ە.فەسەنكو مەن تيحوۆ سوعىس باستالعاندا ەلٸنە قايتا الماي وسىندا قالۋى قازاقستاندا استرو-فيزيكا عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن سالۋعا سەبەپشٸ بولدى. جەنە استرو-فيزيكتەر وسىنداعى العاشقى بەس ينستيتۋتتىڭ بٸرٸ بولىپ قۇرىلدى.

ال بەلگٸلٸ گەولوگ-عالىمدار ن.گ.كاسسين مەن م.گ.رۋساكوۆ تا – قازاقستاندا كەن بارلاۋ جۇمىسىمەن جٷرگەندە سوعىس باستالىپ كەتٸپ, لەنينگرادتاعى ٷيلەرٸنە قايتا الماي قالعاندار. قانىش يمانتايۇلى ولاردى دەرەۋ الماتىعا شاقىرىپ, ٶزٸنە جەردەمشٸ-سەرٸك ەتٸپ الدى. كٶپ ۇزاماي ٷكٸمەت ارقىلى جالعاسىپ, ولاردىڭ بالا-شاعاسىن دا الدىرىپ بەردٸ.

قانىش سەتباەۆ العاش فيليالعا باسشى بولىپ كەلگەندە, قاراۋىندا تٶرت عانا ينستيتۋت, ەر عىلىم سالاسىنا ارنالعان جەتٸ عانا سەكتور بار-تۇعىن. 1945-جىلى قازاقستان عىلىم اكادەميياسىن قۇرۋ قارساڭىندا ينستيتۋتتىڭ سانى ون بٸرگە جەتتٸ. ەندٸ اكادەمييا قۇرۋدىڭ شارتى تولىپ تۇر دەۋگە بولادى. بٸراق وعان جوعارعى جاقتىڭ رۇقساتى, بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بەكٸمٸ كەرەك. قانىش يمانتايۇلى سول ٷشٸن مەسكەۋدە بٸر ايداي جٷرٸپ, ورتالىق كوميتەت پەن كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ مٶرٸ باسىلعان تاڭبالى قاعازدى الىپ قايتتى.

الايدا, 1945-جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولعان تويى ٶتەتٸن بولدى دا, اكادەمييانىڭ قۇرىلۋ رەسٸمٸ كەلەسٸ جىلعا شەگەرٸلدٸ. سونىمەن, كٶپتەن كٷتكەن قازاق سسر عىلىم اكادەميياسى 1946-جىلى ماۋسىم ايىندا قۇرىلدى. سول كٷنٸ جالپى جينالىستا ٷكٸمەت بەكٸتكەن اكادەمييانىڭ تولىق مٷشەلەرٸ مەن كوررەسپوندەنت-مٷشەلەرٸنٸڭ تٸزٸمٸ جارييالاندى. بۇلاردىڭ جالپى قۇرامى وتىزداي ادام ەدٸ. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتان: مۇحتار ەۋەزوۆ, ەلكەي مارعۇلان, احمەت جۇبانوۆ, ب.بەكتۇروۆ, سٸمەت كەڭەسباەۆ, ساۋرانباەۆ, تاعى باسقالار بار ەدٸ. ەندٸ قالعان بٸرنەشەۋٸ اكادەمييانىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ بولىپ سايلانعان. كەلەسٸ كٷنٸ جاڭاعى اكادەميكتەر قاتىسقان جالپى جينالىستا قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ بولىپ, قانىش يمانتايۇلى سەتباەۆ بٸراۋىزدان سايلاندى. عۇلامانىڭ جاسى سول جىلى قىرىق جەتٸگە تولعان-دى. بٸلٸمٸ مەن اقىل-ويى كەمەڭگەرلٸككە جەتٸپ, باق جۇلدىزى بارىنشا جارقىراپ جانعان شاعى ەدٸ.

قازاقستان عالىمدارى سوعىستىڭ اۋىر جىلدارىندا دايىنداپ, قيىن كەزەڭدە قۇرعان سول اكادەمييا ەلۋ جىل بويى مىزعىماي ٶمٸر سٷردٸ. قازاقستان عىلىمىن دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيگە جەتكٸزدٸ. ول تەك عىلىمدى قاجەت ەتپەي, اقشا ەسەپتەۋدٸ باستى مۇرات ەتكەن تەۋەلسٸز قازاقستان ٶكٸمەتٸنٸڭ تۇسىندا عانا ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتتى.

ال, ٶز تاقىرىبىمىزعا كەلسەك, سول 1946-جىل – قانىش يمانتايۇلى ٷشٸن تابىستار جىلى بولدى. سول جىلعى اقپان ايىنداعى سايلاۋدا ول كسرو جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانسا, قاراشا ايىندا كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تولىق مٷشەلٸگٸنە ٶتتٸ. قانىش سەتباەۆقا دەيٸن بٸردە-بٸر شىعىس ادامى مۇنداي بيٸككە كٶتەرٸلگەن جوق-تى.

- Vٸ -

قىس ارتىنان كٷن جىلىپ, كٶكتەم كەلەتٸنٸ سيياقتى, سۇراپىل سوعىستان كەيٸن بٷكٸل ەل ارقاسىن كەڭگە سالعان, بٸر جادىراڭقى جىلدار بولىپ ەدٸ. امال نە, ول زامان دا ۇزاققا بارمادى. زاڭ ٷستەمدٸك ەتپەگەن ەلدە تۇراقتىلىق بولمايدى عوي. ديكتاتوردىڭ كٶڭٸل كٷيٸنە قاراي, دٷنيە دەگەنٸڭٸز ٶزگەرٸپ تۇرادى. بەيبٸت كٷندەر تىم ۇزارىپ كەتسە, قۇلدار قۇتىرا باستايدى دەي مە ەكەن, ەر ون جىل سايىن باستارىنا قامشى ٷيٸرەتٸن ەدەتٸ. بۇل جولى دا سولاي بولدى. قازاقتىڭ سورپا بەتٸنە شىعار زييالىلارى ٷشٸن, تاعى بٸر قارا بۇلت تٶنٸپ كەلە جاتتى. باسىندا الىس كٶكجيەكتەن داۋىلدى نٶسەردٸڭ لەبٸ بٸلٸنٸپ, كٷركٸرەگەن نايزاعاي جارقىلى كٶرٸنٸس بەرگەن. كٶپ ۇزاماي دٷنيەنٸ استان-كەستەن ەتٸپ, نٶسەر ارالاس سۇراپىل داۋىلدىڭ ٶزٸ دە سوعىپ ٶتتٸ. قالا مەن دالا ۇيقى-تۇيقى بولىپ, تالاي ٷيدٸڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تٷستٸ.

سوناۋ بٸر اتى شۋلى 1937-جىلدان بەرٸ ارادا ون بەس جىلداي ۋاقىت ٶتتٸ عوي. وسى مەرزٸم ٸشٸندە باياعى «الاش» قايراتكەرلەرٸنٸڭ, اتىلىپ-شابىلعان باسقا دا ۇلت سەركەلەرٸنٸڭ ورنى تولماسا دا, ٶرتەڭگە شىققان الشىنداي جاڭا بٸر تولقىن جايقالىپ ٶسٸپ كەلە جاتقان-دى. قازاقتىڭ ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸندە, تاريح عىلىمىندا ٸلگەرٸلەپ ٶسۋ نىشانى بايقالعان. قازاقستاندا عىلىم اكادەميياسى قۇرىلىپ, عالىمدار ەر سالادا تەۋەلسٸز ٶسۋ جولىنا تٷسكەن. قازاقتار اۋىلدا مىڭعىرعان مال ٶسٸرٸپ قانا قويماي, گەولوگ-عالىمدارى جەر استى بايلىعىن پايدالانۋدا دٷنيەجٷزٸنە اتاعى شىعا باستاعان.

مٸنە, وسىنى كرەملدە وتىرعان وتارشىلدار دا بايقاپ قالىپتى. «ەي, مىنالار قايدا بارادى?» دەگەن عوي بٸردەن سەكەم الىپ. بۇلاردى دەر كەزٸندە توقتاتپاسا بولمايدى. بٸلەسٸڭ عوي – قازاققا سەل-پەل ەركٸندٸك بەرسەڭ نە ٸستەيتٸنٸن. ٶزدەرٸ ٸلٸم-بٸلٸمگە زەرەك, اسا زەردەلٸ حالىق كٶرٸنەدٸ. «الاشوردانىڭ» ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ە.ەرمەكوۆ سەكٸلدٸ عالىمدارى 1922-جىلى ۆ.ي.لەنيننٸڭ ٶزٸمەن تٸرەسكەنٸ ەستەرٸڭٸزدە بولار. سولار ۇلى كٶسەممەن بٸلٸم جارىستىرا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ كارتاسىن بەكٸتتٸرٸپ العان جوق پا? ازييانىڭ قاق ورتاسىن ويىپ تۇرىپ ورىن الدى-اۋ! جەنە قانداي جەرلەر دەسەيشٸ! كٶلەمٸ – بەس فرانتسييا سىيىپ كەتەردەي, ۇلان بايتاق, باي ٶلكە...

ابىروي بولعاندا, «الاش» قايراتكەرلەرٸن دەر كەزٸندە قۇرتىپ تىندىق. ەيتپەگەندە, باس اساۋلىق تانىتىپ, بوي بەرمەي كەتۋٸ دە مٷمكٸن ەدٸ. ەندٸ, مٸنە, قازاق وقىعاندارى تاعى دا باس كٶتەرە باستادى. مۇنداي قاتەردٸڭ الدىن الماسا بولمايدى. دەمەك, تاعى بٸر ناۋقاننىڭ كەزەگٸ كەلٸپ تۇر. ونى «ۇلتشىلدىققا قارسى كٷرەس» دەيسٸڭ بە, «تاريحي ەڭبەكتەردٸ ماركستٸك-لەنيندٸك تۇرعىدان قايتا قاراۋ» دەپ اتايسىڭ با, قاي-قايسى دا جاراپ تۇر. باسىن باستاپ بەرسەڭ, ودان ارى شولاق بەلسەندٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ-اق دٷرٸلدەتٸپ الىپ كەتەدٸ. كٷرەس ەدٸستەرٸ – سول باياعىداي: ەل ٸشٸندە الا اۋىزدىقتى ٶرشٸتۋ, زييالىلاردى بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالۋ, قىسقاسى, تالانتتاردى تالانتسىزدارعا تالاتۋ... تالاي باس اساۋدى جۋاسىتقان وتارشىل يدەولوگتار مۇنداي ايلا-تەسٸل جاعىنا بارىنشا مەتتاقىم بولاتىن...

قازاقستاندا سوڭعى ايلاردا ٶتٸپ جاتقان ساياسي سٷرگٸندٸ وي سارابىنان ٶتكٸزە كەلٸپ, قانىش يمانتايۇلى وسىنداي قورىتىندىعا كەلدٸ.

ەرينە, وتارشىل يدەولوگتار قازاقستان زييالىلارىن بٸردەن باس سالعان جوق. بۇل ناۋقانعا الىستان وراعىتىپ, كٶپ ساتىلى دايىندىقپەن كەلدٸ. ەڭ الدىمەن, «مٸنە, بٸز ٶزٸمٸزدٸ دە اياپ جاتقان جوقپىز» دەگەندٸ بٸلدٸرۋ ٷشٸن, «لەنينگراد» جەنە «زۆەزدا» جۋرنالدارىن قاراۋىلعا الىپ, سوندا جارييالانعان زوششەنكو مەن ا.احمەتوۆا شىعارمالارىنان ٶتكەندٸ اڭساۋ سارىندارىن تاۋىپ, قاتاڭ سىن ايتقان بولاتىن. وسىعان جالعاس, بكپ (ب) ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ «تاتارستان وبكومىنىڭ يدەولوگييالىق جۇمىستارى تۋرالى» قاۋلىسى شىعىپ, وندا «ەدٸگە», «شورا باتىر», «قاراساي قازى» تەرٸزدٸ تٷرٸك حالىقتارىنا ورتاق جىرلار قاتتى سىنالعان. بۇل – «سەندەر دە وسىعان قاراپ بوي تٷزەڭدەر» دەگەن بەلگٸ بولاتىن. مۇندايدا شەت قالاتىن قازاقستان با, مۇنداعى زييالى قاۋىم دا جاڭاعى قاۋلىلاردى تالقىلاپ, ەدەۋٸر ەۋرەگە تٷسكەن. بٸرٸن-بٸرٸ سىناپ تا ٷلگٸرگەن.

سٶيتسە, بۇل جەي عانا تالقىلاۋ ەمەس, كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن انىقتاۋ ٷشٸن الدىن الا جاسالعان بارلاۋ ەكەن عوي. قازاقستانعا تاستالعان ناعىز «بومبا» 1950-جىلدىڭ 26-جەلتوقسانىندا جارىلدى. «پراۆدا» گازەتٸندە جارييالانعان: «قازاقستان تاريحى ماركستٸك-لەنيندٸك تۇرعىدان باياندالسىن» دەگەن ماقالا, شىنىندا دا, بومبادان كەم بولعان جوق. ەگەر سول «بومبا» باسقا بٸر ەلدە جارىلسا, اينالاسىنا كٶپ زييان كەلتٸرمەي, سول جارىلعان جەرٸن عانا ويىپ تٷسكەن بولار ەدٸ. ال, بٸزدٸڭ قازاقستاندا بەرٸ باسقاشا... نەسٸن ايتاسىڭ, ونسىز دا بٸر-بٸرٸنە اتارعا وعى بولماي, قارسىلاسىمنان قاشان كەك الام دەپ, الاقانىنا تٷكٸرٸپ جٷرگەن قازەكەڭ الدى-ارتىن ويلاپ جاتپاي, قاس جاۋىنا بٸردەن سويىل الا جٷگٸرگەن.

ال, ت.شويىنباەۆ, ح.ايداروۆا, ا.ياكۋنيندەردٸڭ اتىنان جارييالانعان بۇل ماقالانىڭ دايىندالۋ بارىسى ٶز الدىنا بٸر حيكايا. ول دا نەشە الۋان ساتىدان ٶتٸپتٸ. جالپى, ماقالاعا ٶزەك بولعان – 1943-جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق سسر تاريحى» دەگەن كٸتاپ-تۇعىن. ەسٸرەسە, سول كٸتاپتىڭ «قازاق حالقىنىڭ كەنەسارى حان باستاعان ازاتتىق كٷرەسٸ» دەگەن تاراۋى. تاراۋدىڭ اۆتورى – تالانتتى جاس عالىم ەرمۇقان بەكماحانوۆ بولاتىن. بۇدان ەكٸ جىل بۇرىن ول وسى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعاعان, «قازاق سسر تاريحىنىڭ» جۇرتشىلىق كٶڭٸلٸنەن شىققانى سونشا, كٸتاپ جارىق كٶرٸسٸمەن ونى قوعامدىق ورىندار مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىندى. ەگەر بۇل كٸتاپ سىيلىق الاتىن بولسا, جاس عالىم بەكماحانوۆ تا لاۋرەات اتانعالى تۇر.

مٸنە, وسى اراعا كەلگەندە, كٸتاپ جازۋعا قاتىسپاعان بٸر توپ تاريحشىنىڭ ٶزەگٸنە «ٶرت» كەتەدٸ عوي. ەسٸرەسە, م.اقىنجانوۆ, ت.شويىنباەۆ, ح.ايداروۆالاردىڭ تالاعى تارس ايرىلادى. بٸردەن بٸلەك سىبانا ٸسكە كٸرٸسەدٸ. قايتكەن كٷندە دە كٸتاپقا مەملەكەتتٸك سىيلىقتى الدىرماۋ كەرەك. ەسٸرەسە, اناۋبٸر بەكماحانوۆ دەگەن پەلەنٸڭ جولىن كەسپەسە بولمايدى. سول ويمەن ەلگٸ ادامدار الما-كەزەك ماقالا جازىپ, «قازاق سسر تاريحىنىڭ» تٷتە-تٷتەسٸن شىعاردى. ٶتە-مٶتە بەكماحانوۆ جازعان كەنەسارى جايىنداعى تاراۋعا شٷيلٸگٸپ, كٸر-قوقىستىڭ بەرٸن سونىڭ ٷستٸنە ٷيٸپ-تٶكتٸ. «ەسكٸلٸكتٸ اڭساۋ» دەدٸ, «حاندىقتى كٶكسەۋ» دەدٸ, «تاريحي وقيعالار تاپتىق تۇرعىدان قارالماعان» دەدٸ. قويشى, ەيتەۋٸر, بەرٸ جابىلىپ جٷرٸپ, «قازاق سسر تاريحىنا» مەملەكەتتٸك سىيلىقتى الدىرمادى عوي. بٸلەتٸندەردٸڭ ايتۋىنشا, بۇلار ستۋدەنت كەزدەرٸنٸڭ ٶزٸندە-اق بەلسەندٸ بولعان كٶرٸنەدٸ. 1937-جىلى ۇستازدارى سانجار اسپانديياروۆتىڭ «قازاق تاريحى» كٸتابىنا جالا جاۋىپ, اقىرى ونى دا «جاپونييا شپيونى» ەتٸپ شىعارسا كەرەك. دەمەك, بٸرەۋدٸ جاردان قۇلاتۋعا ەبدەن ماشىقتانعان ادامدار...

مٸنە, وسىلار قازٸرگٸ ناۋقان كەزٸندە تاپتىرماس قارۋعا اينالعان. قازاقستان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتٸ ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ي.حرامكوۆ پەن مەسكەۋدەن تٸلشٸ بولىپ, تىڭشى بولىپ كەلٸپ جٷرگەن ا.چەرنيچەنكو باستاتقان جانسىزدار جاڭاعى جالاقور تاريحشىلاردى قولدارىنا ۇستاپ, ساقا قىپ ٷيٸردٸ. «پراۆدا» گازەتٸندە جارييالانعان «بومبا» ماقالانى سولارعا دايىنداتتى. باسىندا ولاردىڭ ٶز اتىنان جارييالاۋدى ولقىسىنىپ, باسقا بٸر اۋزى دۋالى, سالماقتى اۆتور ٸزدەگەن. بٸراق, قالايدا, ماقالا اۆتورى قازاق بولۋى كەرەك ەدٸ. ەۋەلدە ماقالاعا اۆتور بولۋدى قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى شاياحمەتوۆقا ۇسىنعان ەكەن. الايدا سۇڭعىلا باسشى بۇل ماقالانىڭ ٶزٸنە ابىروي ەپەرمەسٸن سەزسە كەرەك, اۆتور بولۋدان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتىپتى. سونان سوڭ, امال جوق, ماقالانى جاڭاعى جالاقورلاردىڭ ٶز اتىنان جارييالاعان.

قازاقستاندا وسىنداي استىرتىن قاستاندىق ەرەكەتتەر جٷرٸپ جاتقانىن قانىش يمانتايۇلى سەزٸپ جٷردٸ. بٸراق ونى توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ٶيتكەنٸ ناۋقاننىڭ ستسەناريٸ مەسكەۋدە جاسالعان. ديٸرمەن اينالىپ كەتتٸ, ەندٸ ول شاناعىنا تٷسكەن بٸراز دەندٸ ۇنتاقتاماي تىنبايدى.

بىلاي بايقاپ قاراسا, جان الىپ, جان بەرٸسكەن تالاس-تارتىس تاريحشىلار اراسىندا عانا ەمەس, ەدەبيەتشٸ قاۋىم اراسىندا دا جٷرٸپ جاتىر ەكەن. وندا دا كٶكپارعا تٷسكەن – كەنەسارى قوزعالىسى. بۇل قوزعالىس – قازٸر دوس پەن دۇشپاندى انىقتايتىن نەگٸزگٸ ٶلشەمگە اينالدى. كەزٸندە بٸر جازۋشىلار كەنەسارى جايىندا پەسا جازىپتى. تاعى بٸرەۋٸ داستان شىعارىپتى. ەدەبيەتشٸ عالىمدار جاعى كەنەسارى قوزعالىسى تۋرالى ماقالالار جازىپ, وقۋلىقتارعا ەنگٸزٸپتٸ... ەندٸ, مٸنە, قالامگەرلەر بٸرٸن-بٸرٸ كٶرسەتٸپ, ەركٸم ٶز باسىن اراشالاپ قالۋ قامىندا كٶرٸنەدٸ. اراعا وت تاستاۋشىلار م.ەۋەزوۆ پەن س.مۇقانوۆ اراسىنداعى ەسكٸ داۋدى قايتا جاڭعىرتسا, ٶزگەلەرٸ دە ولاردان قالىسپاي, «كٶكپارعا» بەل شەشە كٸرٸسٸپ كەتٸپتٸ. ەبدٸلدا تەجٸباەۆ پەن قاليجان بەكحوجين, ەسماعامبەت ىسمايلوۆ پەن قاجىم جۇماليەۆ, ەۋەزوۆ پەن مٷسٸرەپوۆ... جاق-جاق بولىپ, قييان-كەسكٸ تارتىسقا تٷسٸپتٸ.

رەجيسسۋراسى مەسكەۋدە جاسالعان ناۋقانعا كەرەگٸنٸڭ ٶزٸ دە وسى بولاتىن. نە ورتالىق كوميتەتتەن, نە رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸنەن باسۋ ايتقان بٸر پەندە بولساشى! ەرقايسىسىن ٷريت-سوقتاپ, بٸر-بٸرٸنە قايراپ سالدى دا, قىزىعىنا قاراپ وتىردى. سىرتتان جاۋ كەلگەن جوق, بٸرٸن-بٸرٸ ەشكەرەلەگەن دە – قالامگەرلەردٸڭ ٶزدەرٸ. «بەلەنبايلاردى ورتامىزدان الاستايىق» دەپ ٷكٸم شىعارعان دا – ٶزدەرٸ. نەتيجەسٸ نە بولدى دەيسٸز عوي? باياعىدا بٸر ٶتٸرٸكشٸ: «ەكٸ جىلان ارباسىپ تۇر ەكەن. بٸر ۋاقىتتا قاراسام, ەكەۋٸ دە ورنىندا جوق. سٶيتسەم, جىلاندار بٸرٸن-بٸرٸ جۇتىپ قويعان ەكەن» دەپتٸ عوي. مۇندا دا سونىڭ كەرٸ كەلدٸ. بٸرتالايى پارتييادان شىعىپ, قىزمەتٸ تٶمەندەدٸ. بٸرازى بۇرىن العان اتاق-دەرەجەسٸنەن ايرىلدى. تاريحشى بەكماحانوۆ, سٷلەيمەنوۆتار قاتارىندا, ەدەبيەتشٸ ق.جۇماليەۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ق.مۇحامەتحانوۆتار 25 جىلعا كەسٸلٸپ, «يتجەككەنگە» ايدالىپ كەتتٸ. اكادەميك ا.جۇبانوۆ, م.پ.رۋساكوۆ, ق.جۇماليەۆتار اكادەمييا مٷشەلٸگٸنەن شىعارىلدى.

بىلاي قاراساڭ, وسىلاردىڭ بٷلدٸرگەن ەشتەڭەسٸ دە جوق, ەرقايسىسى ٶز سالاسىندا تابىستى جۇمىس اتقارىپ جٷرگەن ادامدار بولاتىن. وسىلاردى وقىتىپ, تەربيەلەپ, قاتارعا قوسۋعا كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ كٶپ قارجىسى جۇمسالدى عوي. ونسىز دا جەتٸسپەي جاتقان ٶز كادرلارىن قۇرتقاننان كٸم نە پايدا تاپتى? تەڭٸزدەگٸ كەيبٸر جىرتقىش بالىقتار ٶز شاباعىن ٶزٸ جۇتادى دەۋشٸ ەدٸ, مىناۋ دا سونىڭ كەرٸ. اينالىپ كەلگەندە ويلايتىندارى – قالايدا تٷبٸ شيكٸ وتارشىل ٶكٸمەتتٸ ۇستاپ تۇرۋ.

- Vٸٸ -

«حالىق جاۋلارى» مەن «ۇلتشىلداردى» ٸزدەۋ گۋمانيتارلىق سالامەن شەكتەلمەي, اقىرىن اياڭداپ, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا دا كەلٸپ جەتتٸ-اۋ! مۇنداعى العاشقى تارتىس اكادەميك ن.ۆ.پاۆلوۆ باسقاراتىن بيولوگييا مەن مەديتسينا سالاسىنان شىقتى. سٶيتسە, بٷكٸلوداقتىق بوتانيكتەر اراسىنا دا جٸك تٷسكەن ەكەن. ٶتكەن جىلى ۆاسحنيل-دىڭ كەزەكتٸ سەسسيياسىندا اكادەميك ت.د.لىسەنكو ەجەلگٸ گەنەتيكا ٸلٸمٸن جوققا شىعارىپ, ونىڭ ورنىنا ٶزٸ ويلاپ تاپقان «ميچۋريندٸك بيولوگييا ٸلٸمٸن» ۇسىنعان-دى. بۇل ٸلٸم كەزٸندە ستاليننٸڭ قولداۋىنا يە بولعان. ەندٸ, مٸنە, سەن دە سول ٸلٸمدٸ قولداۋىڭ كەرەك. ال ونى قولداماساڭ, بارار جەرٸڭ بەلگٸلٸ, «حالىق جاۋى» بولىپ كەتە باراسىڭ.

ال اكادەميك پاۆلوۆ لىسەنكو ٸلٸمٸنە تٸس-تىرناعىمەن قارسى. وسىنى پايدالانعان سول  ينستيتۋتتاعى   كەيبٸر  بەلسەندٸلەر اكادەميكتٸ  بٸراز «حانتالاپايعا» سالعان كٶرٸنەدٸ. كٶرٸنگەننەن سٶز ەستٸپ, جٷيكەسٸ ەبدەن جۇقارعان عۇلاما بٸر كٷنٸ اكادەمييا پرەزيدەنتٸ قانىش سەتباەۆقا ارىز جازىپ كەلٸپ تۇر. ارىزدا ٶزٸن ينستيتۋت ديرەكتورلىعىنان بوساتۋدى سۇرايدى. «مۇنداي كٶرٸنگەن بي بولىپ, عىلىمعا قارسى جالعان ۇران كٶتەرەتٸن جەردە بۇدان ارى قالۋعا بولماس. سوندىقتان مەنٸ ديرەكتورلىقتان دا, تٶرالقا مٷشەلٸگٸنەن دە بوساتۋدى ٶتٸنەم» دەپ قولقالاپ تۇرىپ الدى...  پاۆلوۆ  سيياقتى اسا كٶرنەكتٸ بيولوگتى جوعالتۋ – اكادەمييانىڭ بٸر قابىرعاسىن قۇلاتۋمەن بٸردەي. سوندىقتان دا قانىش يمانتايۇلى پاۆلوۆقا قاراتىلعان سوققىنى ٶزٸنە قابىلداپ, اكادەميكتٸ قىزمەتتە قالۋعا زورعا كٶندٸردٸ.

سەتباەۆتىڭ ٶز باسى ۇزاق جىل جەزقازعاندا كەن قوپارىپ, مىس بالقىتىپ, قوعامنان وڭاشا جٷردٸ عوي. الماتىعا كەلگەنٸ – سوڭعى ون جىلدىڭ اينالاسى. گەولوگييانىڭ قىرى مەن سىرىن شەنەۋنٸكتەر تٷسٸنە بەرمەيدٸ. بەلكٸم, جەر قويناۋىن تەكسەرەتٸن بۇل سالا پەلە-جالادان قاعىس قالار دەپ ويلاعان. ولاي بولمادى. پەلە قۋعاندار جەردٸڭ ٷستٸن جايلاپ بولىپ, ەندٸ استىنا تٷسٸپتٸ. نە قىلمىس جاساعانى بەلگٸسٸز, سەتباەۆتىڭ ەرٸپتەس دوسى, ارقادا قاراعايلى, كەنتٶبە, قايراقتى كەندەرٸن اشقان, قوڭىرات-بالقاش كەنٸشٸن ٸسكە قوسقان, ەڭبەك قىزىل تۋ جەنە وتان سوعىسى وردەندەرٸنٸڭ يەگەرٸ, اكادەميك م.پ.رۋساكوۆتى ٸسساپارمەن لەنينگرادقا بارعان كەزٸندە تۇتقىنداپتى. ٶزدەرٸنٸڭ تۋماسى, ورىس عالىمىن اياماعان كگب قازاقتى اياسىن با, دەمەك اكادەمييا پرەزيدەنتٸ قانىش يمانتايۇلىنا دا تۇزاق قۇرىلدى دەگەن سٶز. بەلكٸم, سەتباەۆتى قولعا تٷسٸرۋ ٷشٸن رۋساكوۆتى ەدەيٸ قۇرباندىققا شالىپ وتىرعان شىعار. سوعان قاراماستان قانىش يمانتايۇلى رۋساكوۆتى اقتاپ الماق بولىپ, مەسكەۋگە دەيٸن باردى. بٸراق قولىنان ەشتەڭە كەلمەدٸ. رۋساكوۆتى بوساتۋ بىلاي تۇرسىن, «سوۆەت وداعىنا قاستاندىق جاساماق بولعان حالىق جاۋىنىڭ سوڭىندا نەعىپ جٷرسٸز» دەپ قانىشتىڭ ٶزٸن بٸراز ەۋرەلەدٸ.

اقىرى «قاۋپٸڭ نەدەن بولسا, اجالىڭ سودان» دەگەندەي, كٶپ ۇزاماي سەتباەۆتىڭ ٶز باسىنا دا بۇلت ٷيٸرٸلە باستادى. گەولوگ عالىمداردى شەتٸنەن تەرگەپ, مۇنىڭ ٷستٸنەن ماتەريال جيناي باستاپتى. بٸر كٷنٸ كەشكٸ اپاق-ساپاقتا قارت اكادەميك نيكولاي گريگورەۆيچ كاسسين كەلدٸ بۇلاردىڭ ٷيٸنە. ٶزٸندە ٶڭ-تٷس جوق, اياعىن تەلتٸرەكتەي باسىپ, ەرەڭ كٸردٸ ەسٸكتەن. قازاقتىڭ جەر قىرتىسىنىڭ گەولوگييالىق كارتاسىن جاساۋشى ٷلكەن عالىم. سول ٷشٸن كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعىن العان... سٶيتسە, مەسكەۋدەن كەلگەن مەملەكەتتٸك كوميسسييا بۇل كٸسٸنٸ دە قاتتى قىسىپ, تەرگەۋگە الىپتى. «سەتباەۆتىڭ قارساقباي مەن اتاسۋ تەمٸر كەندەرٸن بارلاۋدى قاساقانا كەشەۋٸلدەتٸپ, مەملەكەتكە زييانكەستٸك جاساعانى راس پا? – دەپ سۇرايتىن كٶرٸنەدٸ. كاسسين «بۇل جالعان» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ, ەرينە. «وندا, بۇل ٸسكە ايعاق بولاتىن تاعى كٸم بار? سونى ايتىڭىز!» دەپ ودان ارى قىساتىن كٶرٸنەدٸ.

– ال مەن مۇنداي پىسىقتىققا قالاي بارام? جاسىمدا ايتپاعان ٶتٸرٸكتٸ قارتايعاندا قالاي ايتام? مەن بٸلەتٸن بٸر عانا سەتباەۆ بار. ول – جەي, قاتارداعى گەولوگ ەمەس, دەنٸشپان كەن ٸزدەۋشٸ! – دەيدٸ كاسسين اۋىزى سٶيلەۋگە ەرەڭ كەلٸپ.

كاسسيننىڭ قان قىسىمى كٶتەرٸلٸپ تۇرعان سيياقتى. ٷي يەلەرٸ وعان ىستىق شاي بەرٸپ, كٶڭٸلٸن ورنىقتىرۋعا تىرىستى. ول جاعدايى بٸراز جاقسارعان سوڭ جاقىن جەردەگٸ ٷيٸنە قايتىپ كەتكەن. ەرتەڭٸندە ونى تاعى شاقىرىپ تەرگەگەن بە, ٸلە-شالا اۋرۋحاناعا تٷسٸپتٸ. كٶپ ۇزاماي جارىق دٷنيەمەن مٷلدە قوشتاستى.

بٸرازعا دەيٸن الىستان وراعىتىپ, جاسىرىن جايىلعان تور اقىرى جارىققا شىقتى. مەسكەۋدەن جٸبەرٸلگەن مەملەكەتتٸك كوميسسييا ەندٸ تٸكەلەي سەتباەۆتىڭ ٶزٸن تەرگەي باستادى. الدىن الا قاعازعا تٷرتٸپ, دايىنداپ ەكەلگەن سۇراقتارى بار. مەسكەۋلٸكتەر بٸلە بەرمەيتٸن وسىنداعى قازاق جانسىزدارى تٸمتٸنٸپ جٷرٸپ تاۋىپ بەرگەن پەلەلٸ سۇراقتار:

– سٸز بيدٸڭ بالاسى, قاجىنىڭ نەمەرەسٸ كٶرٸنەسٸز. بٸراق پارتيياعا ٶتەردە تەگٸڭٸزدٸ جاسىرىپ, وسىنىڭ بٸرٸن ايتپاعانسىز. نەگە ولاي? – دەيدٸ قانداۋىرداي قادالىپ.

– تەكسەرٸپ كٶرٸڭٸزدەر: مەن ٶمٸربايانىمدا ەشتەڭەنٸ جاسىرعان ەمەسپٸن. مەنٸڭ اتا-تەگٸم پارتيياعا ٶتەردەگٸ ارىزىمدا دا انىق جازىلعان, – دەيدٸ قانىش يمانتايۇلى.

بٸراق وعان مەن بەرٸپ, انىقتاپ جاتقان ەشكٸم جوق. سەنٸڭ شىن سٶزٸڭدٸ دە ٶتٸرٸككە بالاپ, اققا قارانى جاپسىرا بەرەدٸ. وسىلاردىڭ تٶركٸن-تەگٸن جاقسى بٸلەتٸن قانىش ەۋەلدەن-اق كوممۋنيست بولۋعا قۇشتار ەمەس-تٸ. جەزقازعاندا باس بارلاۋشى بولىپ جٷرگەن كەزٸندە دە, سونداعى باستاۋىش پارتييا ۇيىمى مۇنى مٷشەلٸككە الۋعا قۇلشىنعان-دى. سوندا دا قانىش ٶزٸنٸڭ اتا-تەگٸن ايتىپ, مٷشەلٸكتەن باس تارتقان. قانىشتىڭ بيدٸڭ بالاسى, قاجىنىڭ نەمەرەسٸ ەكەنٸن بٸلگەن سوڭ, ونداعى بەلسەندٸلەر دە باستاپقى بەتتەرٸنەن قايتىپ, قولقالاۋدى قويعان. كٶردٸڭٸز بە, بۇلاردىڭ قاتارىنا بايدىڭ تۇقىمى, بيدٸڭ بالاسى, جالپى تەكتٸ كٸسٸ ٶتە المايدى. دەمەك, بالشابەكتەر پارتيياسىنىڭ كٸمدەردەن قۇرالعانىن وسىدان-اق بٸلە بەرٸڭٸز. كٶپشٸلٸگٸ – كەدەي-كەپشٸك, ۋىزىندا جارىماعان ۇرى-قارى, ٶزگەنٸڭ بايلىعىن دا, بٸلٸم-قابٸلەتٸن دە كٶرە المايتىن, قولىنا تٷسسە ٶزٸنەن ارتىقتى قورلاعىسى كەلٸپ تۇراتىن كەكشٸل توبىرلار.

قانىش پارتييا مٷشەلٸگٸنە 1944-جىلى, قىرىق بەس جاسىندا ٶتتٸ. وندا دا ٶتەيٸن دەپ ٶتٸپ پە, اكادەمييا پرەزيدەنتٸ مٸندەتتٸ تٷردە كوممۋنيست بولۋعا تيٸس دەپ, زورلاپ ٶتكٸزگەن. «مەنٸڭ تەگٸم جات, سەندەردٸڭ شارتتارىڭا تولمايدى» دەگەنٸنە قاراعان جوق. قاجەت كەزٸندە ٶز ۇستانىمدارىن بەلٸنەن باسا سالعان. ەندٸگٸ ٸستەپ وتىرعاندارى – مىناۋ! قانىش, بەينە بۇلاردىڭ پارتيياسىنا ۇرلانىپ ٶتكەن جات پيعىلدى بٸرەۋ سيياقتى.

– سٸز كەزٸندە «الاش» پارتيياسىنا مٷشە بولىپسىز عوي. دەمەك, ۇلتشىلدىق دەرتٸمەن جاس كەزٸڭدە-اق اۋىرا باستاعانسىز... سولاي عوي?

– جوق, بۇل دا جاڭساق پٸكٸر, – دەيدٸ قانىش بٸردەن تويتارىس بەرٸپ. – جاڭساق بولاتىنى, 1917-جىلى «الاش» پارتيياسى قۇرىلعاندا, مەن سەمەيدەگٸ سەمينارييادا وقىپ جٷرگەن ون سەگٸزدەگٸ جاسٶسپٸرٸم بالامىن. جەنە سول جىلى ٶكپەمە سۋىق تيگٸزٸپ, ەمدەلۋ ٷشٸن قىرعا شىعىپ كەتكەنمٸن. تٸپتٸ «الاشپەن» ارالاساتىنداي مٷمكٸندٸگٸم بولعان جوق.

بٸراق مۇنى دا تىڭداپ جاتقان كٸسٸ جوق. ايتقان سٶزٸڭ جەلگە ۇشقانمەن بٸردەي. سەنٸ تىڭداعان بولىپ وتىرادى دا, تٷك بولماعانداي كەلەسٸ سۇراققا كٶشە سالادى. وسىنداعى باقكٷندەس بەلسەندٸلەردٸڭ اتسالىسۋىمەن, ورتالىق كوميتەتتٸڭ ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸندەگٸ يۆان حرامكوۆ جاساپ بەرگەن ستسەنارييدٸڭ سيقى وسى تەرٸزدەس.

– سٸز ٶزٸڭٸز ۇلتشىل بولماساڭىز, اكادەمييانىڭ ينستيتۋتتارىنا كٸلەڭ پارتييا ساياساتىنا قارسى ۇلتشىلداردى قالاي جيناپ العانسىز? مەسەلەن, ە.بەكماحانوۆ, ب.سٷلەيمەنوۆ, ق.جۇماليەۆ, ە.ىسمايىلوۆ سيياقتىلار... ودان قالا بەرسە, اكادەميياعا كٸلەڭ ٶزٸڭٸزدٸڭ جەرلەستەرٸڭٸزدٸ جينايتىن كٶرٸنەسٸز...

–  جاڭاعى سٸزدەر اتاعان ادامدار – اكادەميياعا مەن كەلمەي تۇرىپ, جۇمىس باستاعان عالىمدار. ەرقايسىسىنىڭ تاريح پەن ەدەبيەتتە ٶز زەرتتەۋ وبەكتٸلەرٸ بار. «ۇلتشىل» دەگەندە, ولار بەرٸنە ورتاق بٸر عانا مەسەلەدە قاتەلەسٸپ وتىر. بەرٸن سٷرٸندٸرگەن – 19-عاسىرداعى كەنەسارى قوزعالىسى... ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە پاتريوتتىق رۋحتى وياتۋ ٷشٸن, بۇرىنعى ٶتكەن باتىرلاردىڭ ارۋاعىن كٶتەرۋ كەرەك بولدى. 1942-جىلعى ورتالىق كوميتەتتٸڭ مايدانداعى سوۆەت جاۋىنگەرلەرٸنە قاراتقان ٷندەۋٸندە: «سٸزدەردٸ يساتاي مەن ماحامبەتتٸڭ, كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ ارۋاعى قولداسىن» دەگەن سٶزدەر بار. ال بٸزدەگٸ اقىن-جازۋشىلار مەن تاريحشىلار وسى ۇرانعا ٶز تاراپىنان ٷن قوستى, – دەدٸ سەتباەۆ تەرگەۋشٸلەردٸڭ جاپسىرعان كٸنەلارىن كەرٸ قاعىپ. – ال «جەرلەستەرٸڭدٸ اكادەميياعا جيناپسىڭ» دەگەنگە ايتارىم: ول ايتىپ وتىرعاندارىڭىز – ەلكەي مارعۇلان, شافيح شٶكين, ە.ب.بەكتۇروۆ سيياقتى اكادەميكتەر شىعار. ەسٸلٸ, بۇلار دا – اكادەميياعا مەنەن بۇرىن كەلگەندەر. جەنە بۇلاردىڭ ەڭبەكتەرٸنسٸز بۇل كٷندە اكادەمييانى كٶزگە ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس.

ەيتەۋٸر حاتتامادا جازىلىپ قالسىن دەمەسەڭٸز, بۇل سٶزدەردٸ دە كٶڭٸل قويىپ تىڭداپ وتىرعان ەشكٸم جوق. تەرگەدٸك, تەكسەردٸك, انىقتادىق دەگەن اتى عانا...

– ۇلتشىل, تاريحتى تەرٸس تٷسٸندٸرۋشٸ بەكماحانوۆ سٸزدٸڭ ايرىقشا قولداۋىڭىزعا يە بولىپتى. سٸز ونى مەسكەۋگە ارنايى جٸبەرٸپ, كەنەسارى قوزعالىسى تاقىرىبىنا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاتىپسىز...

– يە, بەكماحانوۆ – بٸزدەگٸ ەڭ جاس, ەرٸ كٶپ ٸزدەنەتٸن تالانتتى تاريحشى. ول مەسكەۋدە ديسسەرتاتسييا قورعاپ, نەبەرٸ وتىز بٸر جاسىندا عىلىم دوكتورى بولدى, – دەدٸ قانىش يمانتايۇلى بۇل سۇراققا تٸپتٸ سٷيسٸنە جاۋاپ بەرٸپ. – ايتپاقشى, ول – بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىزدا تاريحشىلاردان شىققان جالعىز عىلىم دوكتورى. ال ونىڭ ديسسەرتاتسييانى قالاي قورعاعانىن مەسكەۋدەگٸ عالىمداردان سۇراعانىڭىز جٶن شىعار.

– سونىمەن, سٸز ٶزٸڭٸزگە تاعىلعان ايىپتىڭ بٸردە-بٸرٸن مويىندامايتىن بولدىڭىز عوي? سولاي ما? – دەپ قادالدى ازاماتشا كيٸنگەن كگب-نىڭ شەگٸر كٶز مايورى.

– بۇل جەردە نەنٸڭ – مويىنداۋ, نەنٸڭ – مويىنداماۋ ەكەنٸن سٸزدەر اجىراتا جاتارسىزدار. مەن تازا پەكتٸلەردٸ عانا ايتىپ وتىرمىن, – دەدٸ قانىش قىسقا قايىرىپ.

–  جارايدى, وندا بٸز دە پەكتٸگە جٷگٸنٸپ كٶرەيٸك, – دەدٸ مايور كەكەتە ەزۋ تارتىپ. – سٸز وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن «ەدٸگە تۋرالى جىردى» قايتا باستىرىپ قانا قويماي, وعان العىسٶز جازىپ, جەر-كٶككە سيدىرماي ماقتاپسىز... مۇنى نە دەيمٸز? وسىدان كەيٸن دە سٸزدٸ ۇلتشىلدىقتان ادا دەيمٸز بە?

– يە, مەن بۇل جىردىڭ ەرتٷرلٸ نۇسقاسىن بٸرٸكتٸرٸپ, بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن قايتا باستىرعانىم راس, – دەدٸ قانىش بٸردەن كەلٸسٸپ. – مەن ول جىردى العاشىندا شوقاننىڭ جازبالارىنان تاپتىم. ۋەليحانوۆ جىردىڭ كٶركەمدٸك كەستەسٸنە جوعارى باعا بەرگەن. مەن ٷشٸن شوقاننان بيٸك بەدەل جوق... ال, سٸزدەر قازاقستان رەسەيگە قوسىلماس بۇرىنعى, سوناۋ 15-عاسىر وقيعاسىنان قانداي «ۇلتشىلدىق» تاۋىپ وتىرعاندارىڭىزدى تٷسٸنبەدٸم.

سونىمەن, نە كەرەك, وسىنداي ونان-مۇنان قۇراعان, ەشقانداي قيسىنعا, لوگيكاعا سيمايتىن بەتۋاسىز تەرگەۋ ەلدەنەشە اپتاعا سوزىلدى. عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارى قالدى جايىنا, كٷندە تەرگەۋ, كٷندە تالقى. نە قىلاسىڭ, بۇل ناۋقاندا جوعارىدان باستالىپ, تٶمەندە تٷيٸسكەن ەكٸ مٷددە ويداعىداي توعىسىپ-اق تۇر. ياعني ۇلتتىڭ قايماعىن قالقىپ, بەتكە ۇستار زييالىسىن جانىشتاپ الاتىن وتارشىلدىق مٷددە مەن مۇندايدا ٶز جاقسىلارىن قاسقىرشا تالايتىن قازاقى پەندەشٸلٸك. ەكٸنشٸ سٶزبەن ايتقاندا, تالانتتى ادامدى تالانتسىزدارعا تالاتۋ, بٸلٸمدٸ كٸسٸنٸ نادانداردىڭ تابانىنا سالىپ بەرۋ. نەسٸن ايتاسىڭ, كٷنٸ كەشە عانا ٶزٸ جۇمىسقا العان كٸشٸ عىلىمي قىزمەتكەر قازٸر اكادەمييا پرەزيدەنتٸ قانىش سەتباەۆقا ساۋساعىن بەزەپ, «ەي, قانىش» دەپ سٶيلەيتٸن بولدى-اۋ! ەسسٸز بايقۇستار سوندا اياقاستىنان اكادەميكتەرمەن تەڭەلٸپ كەتتٸم دەپ ويلاي ما ەكەن? تەڭەلگەنٸڭٸز نە, قازٸر ولار ٶزدەرٸن سەتباەۆتان ارتىق ساناپ جٷر...

- Vٸٸٸ -

بىلاي قاراساڭ, قازاقستان – ازييا مەن ەۋروپانىڭ ەكٸ اراسىن قوسىپ جاتقان ۇلان-بايتاق رەسپۋبليكا. ٶزٸنٸڭ كومپارتيياسى, ٶزٸنٸڭ ٷكٸمەتٸ بار. سىرتقى ٸستەرگە ارالاسپاعانىمەن, رەسپۋبليكا ٸشكٸ ٸستەرٸن ٶزٸ باسقارۋى كەرەك قوي. وسى ەلدە ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ادامدارى كٸم, ەڭبەكتە العا شىققان وزاتتارى كٸمدەر? ولاردى رەسپۋبليكا باسشىلارى بٸلٸپ وتىرۋى كەرەك ەمەس پە. جەي بٸلٸپ قانا قويماي, ۇلتتىڭ بايلىعى بولىپ سانالاتىن تالانتتاردى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ دا – سولاردىڭ موينىنداعى پارىز عوي.

ال, قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە, يدەولوگييا حاتشىسى ٸليياس وماروۆقا قاراپ, ونداي پارىز ٶتەلٸپ جاتىر دەپ ايتا المايسىڭ. سول تۇستاعى مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ تٶراعاسى دا ۇلتتىق كادرلاردى ساقتاپ قالۋعا بەل شەشٸپ ارالاسا قويعان جوق. سولار عىلىم مەن مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنە كٶرٸنەۋ قييانات جاسالىپ, ايدالىپ كەتٸپ جاتقاندا, بٸردە-بٸرەۋٸنە ارا تٷسە المادى عوي. وسىلاردىڭ ٸشٸندە يدەولوگييا حاتشىسى ٸليياس وماروۆتىڭ عانا ۇلتقا جانى اشىعانمەن, ول انا جىلى «قازاق سسر تاريحىنا» جاۋاپتى رەداكتور بولىپ, العىسٶز جازىپتى دا, سوعان كٸنەلٸ دەلٸنٸپ, بيلٸكتەن شەكتەلٸپتٸ... قازٸر ولاردان گٶرٸ ەكٸنشٸ حاتشى س.كرۋگلوۆ پەن ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى ي.حرامكوۆتىڭ سٶزٸ ٶتٸمدٸ. ال ولارعا شەكسٸز بيلٸك بەرٸپ قويعان – «ٷش ەرٸپتٸڭ» ادامدارى. ەسٸلٸ, كپسس پەن كگب – كٸندٸگٸ بٸر, ەگٸز كٶرٸنەدٸ عوي. ەكەۋٸ مەملەكەتتٸ كەزەك بيلەيتٸن بولسا كەرەك. دەل وسى جىلدار – كگب-نىڭ كەزەگٸ مە, كٸم بٸلسٸن?!

سونىمەن, باسقا دا «قىلمىستىلارمەن» بٸرگە پرەزيدەنت سەتباەۆتى دا كەز كەلگەن جينالىسقا اپارىپ تالقىلايتىن بولدى. ول جينالىستار بٸرتە-بٸرتە قاتاڭ تٷس الىپ, دٶرەكٸلٸككە تامان ويىسىپ بارادى. مٷلدە قيسىنسىز, جالالى سٶزدەرگە جاۋاپ بەرەيٸن دەسەڭ, سەنٸ اۋىزدان قاعىپ, سٶيلەتپەيدٸ. الماتى وبلىستىق, جەنە قالالىق اكتيۆ جينالىستارىندا سولاي بولدى. بٸر رەت مٸنبەدە سٶيلەپ تۇرعان سەتباەۆتى الدىن الا دايىندالىپ كەلگەن توبىر جان-جاقتان شۋىلداپ, ساحنادان قۋىپ تٷسٸرگەندەي بولدى-اۋ! نە ٸستەيسٸڭ? «حالقىم نادان بولعان سوڭ, قايدا بارىپ وڭايىن» دەگەن سٶزدٸ ۇلى اباي, سٸرە, وسىندايدا ايتقان شىعار-اۋ.

ورتالىق پارتييا كوميتەتٸ سەتباەۆتى قورعاۋ بىلاي تۇرسىن, ەندٸ ودان قۇتىلعانشا اسىقتى. جاتسا-تۇرسا ويلاعاندارى – قانىش يمانتايۇلىن اكادەمييا پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸنەن كەتٸرۋ. اكادەميكتەر سايلاعان باسشىنى بۇيرىقپەن تٷسٸرە المايدى ەكەنسٸڭ. سوندىقتان, ۋ-شۋسىز, ٶز ەركٸمەن ارىز جازىپ كەتسە دەيدٸ.

قانىش يمانتايۇلى جينالىستارداعى كٶپ شۋىلداقتىڭ كەسٸرٸنەن قان قىسىمى كٶتەرٸلٸپ اۋرۋحانادا ەمدەلٸپ جاتقان-دى. جۇماباي شاياحمەتوۆ جوعارىداعى ٶتٸنٸشكە كٶندٸرۋ ٷشٸن, يدەولوگييا حاتشىسى ٸليياس وماروۆتى جٸبەرٸپتٸ. نەتكەن اسىعىستىق! تىمقۇرسا ناۋقاستىڭ جازىلىپ شىعۋىن كٷتپەگەن. ايتاتىندارى – سول باياعى بٸر عانا تالاپ: ٶز ەركٸمەن ارىز جازىپ, قىزمەتتەن كەتۋ. بۇل جولى قانىش يمانتايۇلى حاتشىنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي, قاتتى-قاتتى سٶزدەر ايتىپ قايتارعان-دى.

ارادا اپتا ٶتكەندە بۇل ەڭگٸمە بٸرٸنشٸ حاتشى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ كابينەتٸندە جالعاستى. اۋرۋحانادان شىعۋىن تاعاتسىزدانا كٷتٸپ وتىر ەكەن, ٷيگە كەلگەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە-اق شاقىرىپ العان. مۇندا دا جاڭالىق جوق. بٸرٸنٸڭ اۋزىنا بٸرٸ تٷكٸرٸپ قويعانداي, ايتاتىندارى – سول باياعى «ٶز ەركٸمەن قىزمەتتەن كەتۋ». قوسىپ ايتقانى – «ويلاعانىمىز – سٸزدٸڭ اماندىعىڭىز... قايتەك تە سٸزدٸ ساقتاپ قالعىمىز كەلەدٸ» دەيدٸ ٶزٸنشە قامقورسىپ. سوندا, قانىشتى كٸمنەن قورعاماق, نەدەن ساقتاماق? ول جاعىن اشىپ ايتپايدى... بۇل كەزدە سەتباەۆتىڭ دا جٷيكەسٸ جۇقارىپ بولعان-دى.

– وسى سەندەردٸڭ بٸر سٶزدٸ ساعىزداي سوزىپ, قايتالاي بەرەتٸندەرٸڭ نە? – دەدٸ ٶزٸنەن ٷش جاس كٸشٸ حاتشىنى ىقتىرا سٶيلەپ. – وسىناۋ ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق, تٷككە تۇرعىسىز ناۋقاندى ٶرشٸتپەي, باياعىدا-اق باسىپ تاستاۋعا بولاتىن ەدٸ عوي. ول قولدارىڭنان كەلمەدٸ. بيلٸكتەن ايرىلىپ قالدىڭدار. قازٸر قازاقستاندى كٸم كٶرگەن بيلەپ-تٶستەپ, ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ جٷر... مويىنداڭدار: سەندەردٸڭ ويلاعاندارىڭ – مەنٸڭ اماندىعىم ەمەس, ٶز قارا باستارىڭنىن قامى...

– قانەكە, ٷي ارتىندا كٸسٸ بار. بايقاپ سٶيلەڭٸز! – دەدٸ شاياحمەتوۆ قاراداي شيىرشىق اتىپ.

– سابىر ەت. مەن سٶزٸمدٸ ەلٸ اياقتاعام جوق, – دەدٸ سەتباەۆ حاتشىعا ٷلكەن كٶزدەرٸمەن الايا قاراپ. – سەندەردٸڭ ويلاعاندارىڭ – ماعان ٶز ەركٸممەن ارىز جازدىرىپ, قىزمەتتەن كەتٸرٸپ, قالايدا مەنەن قۇتىلۋ عوي. دەمەلەنبەي-اق قويىڭدار, مەن ٶز ەركٸممەن بۇل قىزمەتتەن كەتپەيمٸن. سەبەبٸ, بۇل اكادەمييانى مەن ٶز قولىممەن قۇرعانمىن. ونى كٸمگە تاستاپ كەتپەكپٸن? اكادەمييانى يەسٸز قالدىرىپ, كٸلەڭ توبىرلار تالانتتى عالىمداردى تالاپ جەۋ ٷشٸن بە? مەن قيىنشىلىق كەزدە اكادەمييانى ٶز ەركٸممەن تاستاپ كەتسەم, ەرتەڭ حالىقتىڭ بەتٸنە قالاي قارايمىن? كٸسٸلٸك, ازاماتتىق ابىرويىمنان نە قالادى? جوق, جۇمەكە, مەن كٶزٸم تٸرٸدە وندايعا جول بەرە المايمىن!

شاياحمەتوۆ تە جارىلا جازداپ ەرەڭ وتىر ەكەن. ونسىز دا شيكٸل سارى جٷزٸ ٶرتتەن الاۋلاپ, تۇتىعىپ سەل تۇردى دا:

– ەگەر ٶز ەركٸڭٸزبەن كەتپەسەڭٸز, كەتٸرۋدٸڭ باسقا جولىن تابامىز! – دەگەندٸ ايتىپ قالدى.

–  ەركٸڭٸز بٸلسٸن... بيلٸك قولدارىڭدا تۇر عوي. ول بيلٸك باسقاعا جەتپەسە دە, قازاقتىڭ كٶزٸن قۇرتۋعا مولىنان جەتەدٸ! – دەپ سەتباەۆ ورنىنان تۇردى دا, قوشتاسپاستان شىعىپ كەتتٸ.

سٸرە, قوجايىندارى اسىقتىرعان بولار, ورتالىق كوميتەت تە بۇل ٸستٸ كەشٸكتٸرگەن جوق. 1951-جىلى, 23-قاراشادا «قازاق عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, كوممۋنيست قانىش سەتباەۆتىڭ ٸسٸ» ورتالىق كوميتەت بيۋروسىندا قارالدى. مەجٸلٸس ٶتە قاتاڭ, ەرٸ دٶرەكٸ تٷردە ٶتتٸ. اكادەميك سەتباەۆتىڭ ٶزٸنە تاعىلعان ايىپتىڭ بٸردە-بٸرەۋٸن مويىنداماۋى جوعارى شەندٸ پارتييا شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ نامىسىنا قاتتى تيسە كەرەك, سول جەردە ۇلى عالىمدى, ۇلتتىڭ بٸرتۋار پەرزەنتٸن تٷككە تۇرمايتىن پارتوكراتتار اراداي تالادى عوي. سىپايىلىقتى بىلاي جيناپ قويىپ, ورىستىڭ ادام اۋزى بارمايتىن نەبٸر بىلاپىت, لاس سٶزدەرٸنە ەرٸك بەرگەن... بۇل دا ەشتەڭە ەمەس, ورىس شوۆينيستەرٸنەن بۇدان ٶزگە نە كٷتەسٸڭ. جانعا باتقانى – سول بيۋروعا قاتىسىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ ەشقايسىسى «اۋ, جولداستار, بار كٸنەنى بٸر كٸسٸگە ٷيە بەرمەڭدەر. سەتباەۆتىڭ ەلگە سٸڭٸرگەن ەڭبەكتەرٸ دە بار ەمەس پە» دەۋگە جارامادى عوي!

سوعان وراي, قابىلدانعان قاۋلى دا تىم راقىمسىز, قاتال بولدى: «ورتالىق كوميتەت بيۋروسى جولداس سەتباەۆتى بۇدان ارى اكادەمييا پرەزيدەنتٸ, جەنە گەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتٸندە قالدىرۋدى لايىقسىز دەپ بٸلەدٸ. ونى بۇل مٸندەتتەن بوساتۋدى عىلىم اكادەميياسىنىڭ جالپى جينالىسىندا شەشۋدٸ ۇسىنادى».

باس-اياعى شوپ-شولاق ەكٸ-اق سٶيلەم. ۇلى عالىمنىڭ وتىز جىلدىق ەڭبەگٸنە قاراتا ايتىلعان بٸر اۋىز جىلى سٶز, نە راحمەت جوق... مەيلٸ, بٸلگەندەرٸن ٸستەسٸن! ەيتەۋٸر, قانىش يمانتايۇلى نەشە ايدان بەرٸ تىنىم بەرمەي, مازاسىن العان مەن-ماعناسىز شۋىلداقتىڭ بٸتكەنٸنە قۋاندى. نە ٸستەيسٸڭ, كەيدە وسىلاي بولادى. بٸرەۋگە قاراعان كٷن وسى دا, قاشان دا. قازاق ۇلتى ەلٸ ازات ەمەس-تٸ. ٶز باسىنىڭ بيلٸگٸ جوق, سورلى قۇلدار كٸمدٸ قورعاپ قالسىن-اۋ! ەزٸرشە قازاق دەگەن حالىقتىڭ قۇداي سٷيەر قىلىعى جوق. بٸراق سول بيشارا حالىقتى سٷيمەي تاعى تۇرا المايسىڭ...

سول بٸر سوڭعى كٷن تۋرالى اكادەمييانىڭ ٸس باسقارۋشىسى گ.ۆ.نەچيتايلو مىناداي ەستەلٸك قالدىرىپتى: «قانىش يمانتايۇلى مەنٸڭ كابينەتٸمە كٸرٸپ كەلگەندە زەرەم ۇشتى. ٶڭٸ بوپ-بوز, ۇنجىرعاسى تٷسٸپ كەتكەن... ماعان سەلەمدەسۋ ىرىمىن جاسادى دا, بٷيٸردە تۇرعان ورىندىقتاردىڭ بٸرٸنە وتىرا كەتتٸ.

–  مەن ەندٸ پرەزيدەنت ەمەسپٸن, وسىدان بٸر ساعات بۇرىن مەنٸ ول مٸندەتتەن بوساتتى, – دەدٸ مەنٸڭ بەتٸمە سامارقاۋ كٶز تاستاپ. – گريگوريي ۆاسيلەۆيچ, سٸز ەرٸ جاس, ەرٸ اقىلدى ادامسىز عوي. مىناداي جاعدايدا مەن نە ٸستەۋٸم كەرەك?

مەن باسىندا نە ايتارىمدى بٸلمەي ساسىپ قالدىم. سول سەت مەنٸڭ ەسٸمە قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ اكادەمييانى قاداعالايتىن مايورى ماعان كەشە كەشتە قۇپييالاپ: «سەتباەۆ ەرتەڭ ورنىنان تٷسەدٸ جەنە كٶپ ۇزاماي تۇتقىندالادى» دەگەن سٶزٸ تٷسە قالعانى. سونى ەسكە الدىم دا:

– دەل قازٸر سٸزگە مەسكەۋگە بارا تۇرعانىڭىز جٶن شىعار, – دەدٸم سەبەبٸن تولىق ايتپاي. – دەپۋتاتتىق كۋەلٸگٸڭٸزدٸ بەرٸڭٸز. مەن ەرتەڭگە تايسييا الەكسەەۆنا ەكەۋٸڭٸزگە پويىزعا بيلەت الىپ قويايىن, – دەدٸم بۇدان ارى سىر شاشپاۋعا بەكٸنٸپ.

مەن تٷنٸمەن دٶڭبەكشٸپ ۇيىقتاي المادىم. ەرتەڭٸندە ۆوكزالعا بارىپ, سەتباەۆتاردىڭ امان تۇرعانىن كٶرگەندە عانا جٷرەگٸم ورنىنا تٷستٸ. مەن دەرەۋ جەتٸپ باردىم دا, سٶيلەسٸپ تە جاتپاي, تەڭكيگەن ەكٸ ٷلكەن شاماداندى ٸشكە كٸرگٸزدٸم. بۇل كٸسٸلەردٸ مەنەن باسقا شىعارىپ سالعان بٸر جان جوق. تانىس-بٸلٸستەر دە كٶرٸنبەيدٸ. كۋپەگە ورنالاسقان سوڭ, قوشتاساردا قانىش يمانتايۇلى مەنٸ ەكٸ يىعىمنان بٸردەي قاپسىرا ۇستاپ, ٷنسٸز تۇرىپ قالدى... نە ايتقىسى كەلدٸ ەكەن? ەكٸ كٶزٸنەن جاس پارلاپ تۇر. تٸپتٸ سونى جاسىرعىسى دا كەلمەيتٸن سيياقتى... ال مەن بٸراز جىل دەمدەس بولعان باستىعىمدى مەسكەۋگە امان اتتاندىرعانىما قۋاندىم».

يە, اكادەميكتٸڭ كٶز جاسى... بۇل – ەلەمدە سيرەك كەزدەسەتٸن قۇبىلىس. سٶيتٸپ, گەولوگييا-مينەرالوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تولىق مٷشەسٸ, ەرٸ پرەزيدەنتٸ, كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تولىق مٷشەسٸ, قازاق سسر عىلىمىنا ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەر, كسرو مەملەكەتتٸك جەنە لەنيندٸك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, قازسسر جوعارعى سوۆەتٸنٸڭ جەنە كسرو جوعارعى سوۆەتٸنٸڭ دەپۋتاتى, ەكٸ مەرتە لەنين وردەنٸنٸڭ (جالپى, قانىش يمانتايۇلى ٶمٸرٸنٸڭ اقىرىنا دەيٸن لەنين وردەنٸن تٶرت رەت العان) يەگەرٸ قانىش يمانتايۇلى سەتباەۆ 1951-جىلى 24-قاراشادا ٶزٸنٸڭ تۋعان استاناسى الماتىدان مەسكەۋگە جىلاپ اتتاندى. جوعارىدا اتالعان عىلىمي اتاقتارى مەن العان سىيلىقتارى, دەپۋتاتتىق لاۋازىمدارى بٸر باسىن قورعاپ قالۋعا جاراعان جوق. ٶزگەگە كٷنٸڭ قاراعان, قۇقىقسىز قۇلدىقتا ٶتكەن وپاسىز جالعان دەگەن مٸنە, وسى!

يە, اكادەميكتٸڭ سول كٷنگٸ كٶز جاسىندا: قورلانۋ دا, ٶز حالقىنا دەگەن ٶكپە دە, ٶمٸر بويى ەتكەن ەڭبەك, تٶككەن تەرٸ, ەنشەيٸندە ات تارتا المايتىن اتاق-دەرەجەسٸ قيىنشىلىقتا كەدەگە اسپاي قالعانىنا اشۋلى ىزا دا, ٶكٸنٸش تە, نالا دا, بەرٸ دە بار ەدٸ. ەسٸرەسە, ٶز حالقى مەن ونىڭ زييالى قاۋىمى تۋرالى ويلانۋدا بولاتىن. پويىز ٷستٸندە تەربەلٸپ كەلە جاتىپ, ٶزٸنٸڭ وسىدان بەس جىل بۇرىن لوندوندا ايتقان بٸر سٶزٸ ەسٸنە تٷستٸ. 1947-جىلى كسرو جوعارعى كەنەسٸ دەپۋتاتتارىنان قۇرالعان سوۆەت دەلەگاتسيياسىمەن بٸرگە ۇلى بريتانيياعا بارعان-دى. بۇلار اسىقپاي انگلييانىڭ قالالارىن ون شاقتى كٷن ارالادى. سونداي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە دەلەگاتسييا لوندوندا, ۋنيستون چەرچيلدٸڭ قابىلداۋىندا بولعان. اعىلشىن الپاۋىتىنا ورىستار بەلەندەي تاڭسىق بولماسا كەرەك. كەزدەسۋ بارىسىندا چەرچيلدٸڭ نازارى ەلسٸن-ەلٸ سەتباەۆقا تٷسە بەردٸ. سول ارادا قىسقاشا تانىستىق باستالعان. جٶن سۇراسا كەلگەندە, قانىش يمانتايۇلى ٶزٸنٸڭ بٸر كەزدە اعىلشىن كەسٸپكەرلەرٸ جەراستى بايلىعىنا قاتتى قىزىققان جەنە بٸراز پايداسىن دا كٶرگەن قازاق ەلٸنەن ەكەنٸن ايتقان-دى.

– سولاي دەڭٸز... اعىلشىن كاپيتالى قازاق دالاسىنا دەيٸن جەتكەن ەكەن-اۋ! – دەدٸ ٷي يەسٸ رازى بولىپ. – مەن قازاقتاردى بۇرىن كٶرمەپپٸن. ايتىڭىزشى, سەتباەۆ مىرزا, قازاقتىڭ بەرٸ وسى ٶزٸڭٸز سەكٸلدٸ مەلجەمدٸ, بويشاڭ بولا ما? – دەگەن اۋزىنداعى سيگارىن راحاتتانا سورىپ تۇرىپ.

سوندا قانىش يمانتايۇلى بٶگەلمەستەن:

– مەن – ورتا دەڭگەيدەگٸ قازاقپىن. مەنٸڭ حالقىم مەنەن ەلدەقايدا بيٸك! – دەپ جاۋاپ بەرٸپ ەدٸ.

ارتىنان مۇنىڭ جاۋابىنا قاسىنداعى ساپارلاس سەرٸكتەرٸ رازى بولىپ:

–  جاۋابىڭ جاقسى شىقتى. چەرچيلدٸ قاتىردىڭ! – دەسٸپ جاتتى.

ٶز سٶزٸنٸڭ نىساناعا دٶپ تيگەنٸنە قانىشتىڭ ٶزٸ دە رازى ەدٸ. تابان استىندا نامىسقا شاۋىپ ايتىلعان سٶز عوي – بەرٸ دە. كەيٸن وسى سٶزٸ ەل ٸشٸنە تەز تاراپ كەتتٸ... ال, شىن مەنٸندە, مۇنىڭ حالقى عۇلامانىڭ ٶزٸنەن بيٸك پە? ونداي بيٸككە كٶتەرٸلگەن ۇلت تٶڭٸرەگٸنە باجايلاي كٶز سالىپ, الدى-ارتىن ويلاماس بولار ما? ٶزٸنٸڭ ازاماتىن جات پيعىلدى ادامدار سوققىعا جىعىپ جاتقاندا, جابىلا ٷن كٶتەرٸپ, اراشالاپ الماس پا? دەمەك, بۇل مەسەلەنٸ دە قايتا قاراۋ كەرەك.

- ٸح -

مەسكەۋ شاھارى باس ساۋعالاي بارعان قانىش يمانتايۇلىن بۇرىنعىداي قۇشاق جايا قارسى الا قويمادى. ولاي بولاتىنى, سوڭعى جىلدارى مەسكەۋدٸڭ دە ەۋە رايى تىم جايما-شۋاق ەمەس-تٸ. ستالين بۇلارعا دا ەرمەك تاۋىپ بەرگەن. مۇندا دا «كوسموپوليتتەرگە قارسى كٷرەس» دەگەن ايدارمەن, نەگٸزٸنەن ەۆرەيلەردٸ ىعىستىرۋ ناۋقانى جٷرٸپ جاتىپتى. سوندىقتان با, قانىش بٸلەتٸن كٶپ عالىمداردىڭ قاباعى پەس كٶرٸنەدٸ.

العاشقى كٷننەن ەستە قالاتىن بٸر قىزىق كٶرٸنٸستٸ ايتپاي كەتۋگە بولماس. ەرلٸ-زايىپتى سەتباەۆتار مٸنگەن پويىز مەسكەۋگە قاراشا ايىنىڭ سوڭعى كٷنٸ سەسكەدە كەلٸپ جەتكەن-دٸ. جٷرٸستەرٸ قۇپييا بولعاندىقتان ەشكٸمگە جەدەلحات سالماعان. دەمەك, قارسى الاتىن ەشكٸم جوق-تۇعىن. بٸراق بۇلار قازان ۆوكزالىنان تٷسٸپ, پەررونعا شىعا بەرە ٶز كٶزدەرٸنە ٶزدەرٸ سەنبەي تاڭىرقاپ تۇرىپ قالدى. شوق-شوق گٷل ۇستاعان بٸر توپ قازاقتار تۇر الدارىندا. ارالارىندا ٸسساپارمەن كەلگەن اكادەمييا قىزمەتكەرلەرٸ دە بار سەكٸلدٸ. ولار قولدارىنداعى شوق گٷلدەردٸ تايسييا الەكسەەۆناعا قۇشاقتاتىپ, ٶزدەرٸ بۇرىنعىداي قانىش يمانتايۇلىنىڭ استى-ٷستٸنە تٷسٸپ جٷر.

– دەمالىسقا قىستا شىققاندارىڭىز قالاي? – دەپ قويادى سٶز اراسىندا.

سٶيتسە, بۇلار الماتىداعى سوڭعى جاڭالىقتى, پرەزيدەنتتٸڭ ورنىنان تٷسكەنٸن ەلٸ ەستٸمەپتٸ. سەتباەۆ دەمالۋعا كەلە جاتىر دەپ الدىنان شىققان تٷرلەرٸ عوي... وي, سۇمدىق-اي, قانىشتىڭ اۋزىنان سوڭعى حاباردى ەستي سالا جاڭاعى قارسى الۋشىلار الدى-ارتىنا قاراماي, زىم-زييا جوق بولدى. وسىندا وقيتىن ەكٸ-ٷش اسپيرانت قانا قالىپتى قاستارىندا... قانىش يمانتايۇلى قارقىلداپ كٷلٸپ جٸبەردٸ:

– مٸنە, بٸزدٸڭ قازاقتىڭ دەل وسى كەزدەگٸ ازاماتتىق, مورالدىق سيقى! – دەدٸ قاسىنداعى تايسييا الەكسەەۆناعا قاراپ. – مىنالار مەنەن مەسكەۋدە جٷرٸپ شوشىعاندا, الماتىدا قالعاندارعا نە جورىق? اللا-اي, بٸزدٸڭ قازاققا قاشان ەس كٸرەر ەكەن?!

بۇلار «موسكۆا» قوناق ٷيٸنە كەلٸپ, بۇرىن ٶزدەرٸ جاتىپ جٷرگەن ٷيرەنشٸكتٸ ليۋكسكە ورنالاسقان. ەرتەڭٸندە قانىش يمانتايۇلى اسىپ-ساسپاي, ٶزٸن رەتكە كەلتٸرٸپ, كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تٶرالقاسىنا باس سۇقتى. بەرٸ دە ٶزٸنٸڭ ەسكٸ تانىستارى, تالاي جيىنداردا تٸزە تٷيٸستٸرٸپ بٸرگە وتىرعان ەرٸپتەستەرٸ... بٸراق وسى جولى سولارعا ٶز بۇيىمتايىن ايتۋعا كەلگەندە, «نامىستان, ۋا داريعا, ٶلگەنٸم جوق» دەپ بٸرجان سال ايتقانداي, قانىش تا نامىستان جارىلا جازداپ, ٸشتەي بٸر ٶرتەندٸ-اۋ! ەل امان, جۇرت تىنىشتا قازاق ەلٸنٸڭ ماڭداي الدى عۇلاماسى, عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ «ٶز رەسپۋبليكامنان قورلىق كٶرٸپ, باسساۋعالاپ قاشىپ كەلدٸم» دەپ ايتۋدىڭ ٶزٸ ۇيات ەكەن. «ىرىڭ-جىرىڭ, تالاس-تارتىسى بٸر بٸتپەيتٸن نە دەگەن بەتۋاسىز ەل» دەيتٸن بولدى-اۋ مىنالار. ٶيتكەنٸ وسى جالعان «ۇلتشىلدىققا قارسى كٷرەس» قازاقستاندا عانا جٷرٸپ جاتقان. باسقا رەسپۋبليكالار سول بۇرىنعىسىنداي ايعاي-ۇيعايسىز, تىپ-تىنىش ٶمٸر سٷرۋدە.

ەيتكەنمەن, كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ ي.پ.باردين باستاتقان بٸراز اكادەميككە ٶز جاعدايىن جاسىرماي, شەت-جاعالاپ ايتتى دا. الايدا ٶز ٸشتەرٸندە «كوسموپوليتتەرمەن» الىسىپ جاتقان عالىمدار: «وسىندا بٸراز دەمالىپ, ەس جيناپ ال. تٷبٸ بٸر امالىن تابارمىز» دەگەننەن ارى ەشتەڭە ايتا المادى. تەك يۆان پاۆلوۆيچ باردين عانا كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ (ستاليننٸڭ) ورىنباسارى ي.ف.تەۆوسيانعا تەلەفون سوعىپ, قانىشتىڭ جاعدايىن بٸرشاما تٷسٸندٸرگەن بولدى. يۆان فەدوروۆيچ تەبوسيان – بۇرىنعى اۋىر ٶنەركەسٸپ مينيسترٸ, قانىش يمانتايۇلىنىڭ ەسكٸ تانىسى عوي. بٸراق ول دا كٶمەكشٸسٸ ارقىلى «بٸراز ۋاقىت كٷتە تۇرسىن» دەگەن جاۋاپ قايتارىپتى.

ەسٸلٸ, قانىش سەتباەۆ بۇل جولى مەسكەۋگە قىزمەت سۇراي كەلگەن جوق-تى. مەيلٸ, وعان مەسكەۋدەن, نە الماتىدان لاۋازىم قىزمەت بەرمەي-اق قويسىن, كٷنكٶرٸس كەرەك بولسا, كەز كەلگەن گەولوگييالىق ەكسپەديتسيياعا قوسىلىپ, كەن بارلاۋ كەسٸبٸمەن اينالىسا الادى. ونىڭ مەسكەۋگە كەلگەندەگٸ نەگٸزگٸ ماقساتى – ەگەر جوعارىعا داتى جەتسە, رەسپۋبليكا زييالىلارىن بٸرجولا قۇرتۋعا ارنالعان ٶرەسكەل ناۋقاندى توقتاتۋ. سۇمدىق قوي, قازٸردٸڭ ٶزٸندە تەك عىلىم اكادەميياسى سالاسىنان ەكٸ جٷزدەي عالىم «ٸستٸ» بولىپ, سٸبٸرگە ايدالىپ كەتٸپتٸ. بۇلاردان باسقا وقۋ ورىندارىنان, وبلىستاردان كٸنەلٸ بولعاندار قانشاما! ەگەر وسى بەتٸمەن كەتە بەرسە, قازاقتىڭ مەدەنيەتٸ مەن عىلىمىندا تالانتتى ەشكٸم قالمايدى دا, ولاردىڭ ورنىن كٸلەڭ كەم تالانت توبىرلار باسادى. سوعان توسقاۋىل قويۋ كەرەك.

ەندٸ ويلاپ وتىرسا, بۇل مەسەلە عىلىم اكادەميياسى مەن جەكەلەگەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ قولىنان كەلەر ٸس ەمەس سيياقتى. بەرٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ ورتالىقتا جاتىر. سوندىقتان, قانىش يمانتايۇلى قوناقٷيدە ۋاقىتتى بوسقا ٶتكٸزبەي, قازاقستانداعى بار جاعدايدى بايانداپ, ي.ۆ.ستالينگە جەنە گ.م.مالەنكوۆكە ارناپ جەكە-جەكە ارىز-حات جازدى. ورتالىق كوميتەت باسشىلارىنان ەشتەڭەنٸ بٷگٸپ قالعان جوق, رەسپۋبليكاداعى قازٸرگٸ جاعدايدى تٷگەل باياندادى. ماشينكاعا باسقاندا, ستالينگە ارنالعان حات 50 بەت, مالەنكوۆكە ارنالعان سول حاتتىڭ قىسقاشا نۇسقاسى 5 بەت بولدى. ەكٸ حاتتى دا بٶلەك-بٶلەك كونۆەرتكە سالىپ, سىرتىنا ادرەسٸن جازىپ, رەسمي تٷردە كرەملدٸڭ حات بٶلٸمٸنە اپارىپ تاپسىردى.

بۇل حاتتاردىڭ جاۋابى قولما-قول كەلمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان اكادەمييانىڭ ەمدەۋ بٶلٸمٸنەن ەكٸ كٸسٸلٸك جولداما الدى دا, تايسييا الەكسەەۆنا ەكەۋٸ كاۆكازداعى كيسلوۆود كۋرورتىنا جٷرٸپ كەتتٸ. كۋرورتتا بٸر ايداي دەمالىپ, مەسكەۋگە قايتا ورالعان. ورتالىق كوميتەتتەن ەلٸ حابار جوق. ونىڭ ەسەسٸنە, ناۋرىزدىڭ باسىندا كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نەسمەيانوۆتان شاقىرتۋ كەلدٸ.

كەزدەسۋ بارىسىندا اكادەمييا پرەزيدەنتٸ سەتباەۆقا ٶز رەسپۋبليكاسىندا قانداي زوبالاڭ تۋسا دا, مۇندا ول تۋرالى اكادەمييا تٶرالقاسىنىڭ پٸكٸرٸ ٶزگەرمەيتٸنٸن بٸلدٸرٸپ, بٸراز جىلى سٶزدەر ايتتى. سونان سوڭ ٶز تاراپىنان قانىش يمانتايۇلىنا ەكٸ تٷرلٸ قىزمەت ۇسىندى. بٸرٸنشٸسٸ – «اكادەمييانىڭ ورال بٶلٸمشەسٸن باسقارىڭىز, ەرٸ سۆەردلوۆتاعى گەولوگييا ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولاسىز» دەدٸ. «ال ەگەر الىسقا بارماي مەسكەۋدە قالعىڭىز كەلسە, اكادەمييانىڭ گەولوگييا-گەوگرافييا بٶلٸمٸنە تٶراعا بولىڭىز! اشىعىن ايتسام, سٸزدٸڭ مەرتەبەڭٸزدٸ تٶمەندەتپەۋ ٷشٸن, سوڭعى قىزمەتتٸ جاڭادان ويلاپ تاۋىپ وتىرمىز», – دەپ كٷلدٸ پرەزيدەنت.

قانىش يمانتايۇلى جاڭاعى ەكٸ قىزمەتتٸڭ دە كٶڭٸلٸنەن شىققانىن بٸلدٸرٸپ, ٶز باسىنا وسىنشاما قامقورلىق جاساعان پرەزيدەنتكە شىن جٷرەكتەن العىس ايتتى. تەك قانا, قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ احۋالى تۋرالى ورتالىق كوميتەتكە جاقىندا جازعان حاتى بار ەكەن. سول حاتقا جاۋاپ كەلگەنشە كٷتە تۇرۋعا رۇقسات سۇرادى.

بٸراق ورتالىق كوميتەتتەن ەلٸ دە تىرس ەتكەن حابار جوق. دٷنيەدە بەلگٸسٸزدٸكتەن, بٸردەڭەنٸ تاعاتسىز كٷتكەننەن جامان نە بار? قازاقستاننان كەتكەلٸ, مٸنە, تٶرت ايدىڭ جٷزٸ بولدى. سودان بەرٸ جالعىز ەلكەي مارعۇلاننان باسقا ارت جاقتان ٸزدەپ كەلٸپ حال سۇراعان, نە امان-سەلەم جاساعان بٸر پەندە بولساشى! سونشا جىل قانىش يمانتايۇلى كٸمدەرگە قىزمەت ٸستەگەن, ياپىراۋ? ۇلىتاۋ مەن جەزقازعاننىڭ كەنٸن كٸم ٷشٸن قوپارعان? عىلىم اكادەميياسىن كٸم ٷشٸن اشىپ, كٸمدەردٸ تەربيەلەگەن? بەرٸ زايا كەتكەنٸ مە سول ەڭبەكتٸڭ? جارايدى, سولار مۇنى ەدەيٸ ٸزدەپ كەلمەي-اق قويسىن. بٸراق كەزدەسٸپ قالعاندا جىلى شىراي تانىتىپ, سەلەمدەسٸپ ٶتۋگە بولادى عوي. كەشە سۇمدىق بولدى: قازاقستاننان ٸسساپارمەن كەلگەن بٸر اكادەميك وسى قوناقٷيدە جاتىر ەكەن. كٷنٸ كەشە ٶزٸنٸڭ تابانىن جالاپ جٷرگەن سول عالىم باسپالداقتا قارسى ۇشىراسىپ قالىپ, قانىشتى كٶرسە دە كٶرمەگەن بولىپ ٶتە شىقتى. ولارعا قاراعاندا, مەسكەۋدٸڭ عالىمدارىنا راحمەت! اتاقتى اكادەميكتەر, گەولوگييانىڭ قارت تارلاندارى: ۆ.ا.وبرۋچەۆ تا, ي.پ.باردين دە قانىش يمانتايۇلىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن تٶبەلەرٸنە كٶتەرەدٸ.

وسىنداي ٸشقۇسا بولىپ, زارىققان كٷندەردٸڭ بٸرٸندە مەسكەۋگە ٸسساپارمەن اكادەميك شافيح شٶكين كەلە قالدى. وبالى كەنەكي, سەتباەۆتاردىڭ قوناقٷيدەگٸ نٶمٸرٸنە ەدەيٸ ٸزدەپ كەلٸپتٸ. وسى بولىمسىز عانا ٸلتيفاتقا ەرلٸ-زايىپتىلار مەز بولدى دا قالدى. ەرقايسىسى ەكٸ جاقتىڭ جاڭالىعىن ايتىپ تاۋىسا الساشى! قانىش اكادەمييا پرەزيدەنتٸ ۇسىنعان قىزمەتتەر جايىندا كٸممەن اقىلداسارىن بٸلمەي جٷرۋشٸ ەدٸ. سول تۋرالى جاقسى كٶرەتٸن ٸنٸسٸنٸڭ پٸكٸرٸن سۇرادى.

– سٸزگە سول ەكٸ قىزمەتتٸڭ دە كەرەگٸ جوق, – دەدٸ شٶكين قانىشتان ٸشكٸ سىرىن جاسىرماي. – ودان دا, سٸز قازاقستانعا قايتىڭىز. نەسٸ بار, ٶكٸمەت ٷلكەن قىزمەت بەرمەسە, جەزقازعاننىڭ ٶزٸندە-اق ٸستەيسٸز... باسقا جاققا كەتٸپ قالساڭىز, حالقىڭىز سٸزدٸ تٷسٸنبەيدٸ. «بٷگٸن بار, ەرتەڭ جوق, قايداعى بٸر باسشىلارعا ٶكپەلەپ, ەلدەن بەزگەنٸ نەسٸ» دەپ رەنٸش بٸلدٸرەدٸ.

تۋرا ايتىلعان جاناشىر كەڭەسكە قانىش يمانتايۇلى قاتتى رازى بولىپ ەدٸ. بەينە بەت الدىنان جاڭا بٸر جول اشىلعانداي كٶرٸنگەن. بالاداي قۋانعانى سونشا, تايسييا الەكسەەۆناعا:

– بەيبٸشە, بٸردەڭەڭ بولسا شىعار. مىناداي اقىلدى ۇسىنىستى اتاپ ٶتپەسە بولا ما? بۇرىن قالاي ويىمىزعا كەلمەگەن? كەتتٸك جەزقازعانعا! – دەپ ورنىنان اتىپ تۇرىپ ەدٸ.

جەزقازعان دەسە تايسييانىڭ دا جانى قالمايدى. دەرەۋ توڭازىتقىشتا تۇرعان كونياگٸن الا جٷگٸرگەن. سول كٷنٸ ارتتارىنان بٸر تايپا ەل كٶشٸپ كەلگەندەي, گەولوگ عالىمدار مەرە-سەرە بولىپ ەدٸ (ش.شٶكيننٸڭ «ۇعا-نىڭ عۇمىر جولى» كٸتابىنان).

كەيدە وقيعالار قوزعالماي جاتىپ-جاتىپ, اياقاستىنان جيٸلەپ كەتەتٸن ەدەتٸ. بۇل جولى دا سولاي بولدى. ناۋرىز ايىنىڭ ورتا شەنٸندە كٶپ كٷتتٸرگەن تەبوسياننىڭ كٶمەكشٸسٸ تەلەفون سوعىپ, قانىش يمانتايۇلىنىڭ بٷگٸن قالايدا كٸرٸپ شىعۋىن ٶتٸندٸ. قانىش ايتىلعان مەرزٸمدە بارعان-دى. بۇل جولى ستاليننٸڭ ورىنباسارى يۆان فەدوروۆيچ قۇراق ۇشا قارسى الىپ, قوناعىن كابينەت تٶرٸندەگٸ دەمالىس بٶلمەسٸنە شاقىردى. ەكەۋٸ بەس جۇلدىزدى ارميان كونياگٸن ۇرتتاي وتىرىپ ەڭگٸمەلەسكەن. سٶز لەمٸنە قاراعاندا, قانىش يمانتايۇلىنىڭ ارىز-حاتى ستالينگە دە, مالەنكوۆقا دا جەتكەن تەرٸزدٸ. قازاقستاندا اسىرا سٸلتەۋدٸڭ, داۋرىقپا ايعايدىڭ ورىن العانىن ولار دا مويىنداعان. بٸراق ٶتەر ٸس ٶتتٸ. ٷكٸمدەرٸ وقىلىپ, باسپاسٶزدە جارييالانىپ كەتكەن ٸستەردٸ قايتا قوپارۋدىڭ ورنى جوق. سول ٷشٸن رەسپۋبليكا باسشىلارىن جازعىرىپ, بٸتپەس داۋدى قايتا ٶرشٸتۋدٸڭ دە قاجەتٸ بولماس. تەۆوسيان وسىلاردى سٶز ەتە كەلٸپ:

– كٶپ ۇزاماي سٸزدٸڭ ٸسٸڭٸز قازاقستاندا قايتا قارالادى, – دەدٸ قانىشقا مەنٸستٸ كٶز تاستاپ. – قازٸر قازاقستاننىڭ باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ وسىندا جٷر. جوعارعى كەڭەستٸڭ سەسسيياسىنا كەلٸپتٸ. ول بٷگٸن وسى كابينەتتە بولدى. جوعارىنىڭ نۇسقاۋىن وعان دا جەتكٸزدٸك. ول ەرتەڭ سٸزبەن سٶيلەسپەك. مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸن شاياحمەتوۆ جولداستىڭ ٶزٸنەن ەستٸگەنٸڭٸز دۇرىس بولار...

ايتقانىنداي-اق, جوعارعى كەڭەستٸڭ سەسسيياسى اياقتالىسىمەن, 14-ناۋرىز كٷنٸ قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ «موسكۆا» قوناقٷيٸنٸڭ 6-قاباتىنداعى ٶز ليۋكسٸندە قانىش يمانتايۇلىن قابىلدادى. ول وسىنىڭ الدىندا كٸمدەردٸڭ قابىلداۋىندا بولدى ەكەن, ەيتەۋٸر, جوعارعى جاقتان قاتتى دٷمپۋ كٶرگەنٸ انىق. كٶڭٸل كٷيٸ پەس, جٷزٸ سىنىقتاۋ كٶرٸندٸ. وسىدان تٶرت اي بۇرىنعى «ەگەر قىزمەتتەن ٶز ەركٸڭٸزبەن كەتپەسەڭٸز, كەتٸرۋدٸڭ باسقا امالىن تابامىز» دەپ سىزداناتىن سۋىق ىزعار جوق. ٶڭٸن بارىنشا جىلىتۋعا تىرىسىپ, ەڭگٸمەنٸ ٶتكەن جىلعى ۇردا-جىق مٸنەزدەرٸنە كەشٸرٸم سۇراۋدان باستادى. پارتييا ساياساتىندا اسىرا سٸلتەۋدٸڭ, تىرناق استىنان كٸر ٸزدەيتٸن ٶرەسكەل قاتەلٸكتٸڭ بولعانىن مويىنداپ وتىر. ەسٸرەسە, ورتالىق كوميتەتتٸڭ وتانعا ٶلشەۋسٸز ەڭبەك سٸڭٸرگەن سەتباەۆتى قورعاپ قالا الماي, قايداعى بٸر بەلسەندٸلەرگە تٸزگٸن بەرٸپ قويعانى – كەشٸرٸلمەس كٷنە, ەرينە... سول قاتەلٸكتٸ تٷزەتٸپ, قانىش يمانتايۇلىن اكادەمييانىڭ پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸنە قايتادان قويۋعا بولار ەدٸ. بٸراق بۇل مەسەلە تىم دابىرا بولىپ, ورتالىق گازەتتەردە تەرٸس-قاعىس سىندار كٶپ باسىلعاندىقتان دەل قازٸر ولاي ەتۋگە مٷمكٸن بولماي وتىر. سوعان قاراماستان, اكادەميكتٸڭ قازاقستانعا تەز ارادا قايتۋىن, ەزٸرشە گەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ تٸزگٸنٸن ۇستاي تۇرۋدى تٶمەنشٸلٸكپەن ٶتٸندٸ. وسىلاردى ايتا كەلٸپ:

– ورتالىق كوميتەتتٸڭ سٸزگە دەگەن قۇرمەتٸ ساقتالادى. بىلتىر بەرٸلگەن پارتييالىق سٶگٸسٸڭٸزدٸ بٸردەن الىپ تاستايمىز! – دەدٸ عۇلامانى قايتسە دە كٶندٸرۋگە تىرىسىپ.

قانىش يمانتايۇلى انادا ستالينگە جازعان حاتىنىڭ زايا كەتپەگەنٸن سەزٸپ وتىر. سول جوعارعى جاقتىڭ تەپكٸنٸ عوي – شاياحمەتوۆتى قىزداي سىزىلتىپ قويعان. الايدا, قازاقتا: «الدىڭا كەلٸپ يٸلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن سٶز بار. سوڭعى ايلاردا تۋعان دالاسىن ساعىنا باستاعان سەتباەۆ بۇدان ارى كەرگۋدٸ لايىقسىز كٶرٸپ, ەلگە قايتۋعا كەلٸسٸم بەردٸ.

اكادەميكتٸ يلٸكتٸرگەن – بٸرٸنشٸ حاتشىنىڭ بەت-بەدەلٸ دە ەمەس, قانىش يمانتايۇلىنىڭ گەولوگييا سالاسىندا بٸتپەي قالعان بٸر ماڭىزدى جۇمىستارى بار. الماتىدا گەولوگييا ينستيتۋتىنا باسشىلىق ەتە جٷرٸپ, سول جۇمىستى اياعىنا دەيٸن جەتكٸزبەك. ول قانداي جۇمىس دەيسٸز عوي? وي, ول دەگەنٸڭ – جەراستى عىلىمىندا ٷلكەن جاڭالىق بولىپ تابىلاتىن, ٶتە كەرەمەت نەرسە. ەگەر گەولوگييا-مينەرالوگييا سالاسىندا بولجام جٷيەسٸن زاڭداستىرىپ, ونىڭ قازاقستاندىق كارتاسىن جاساپ شىقسا, ول سەتباەۆتىڭ ۇزاق جىلدىق ەڭبەگٸنٸڭ قورىتىندىسى, شىرقاۋ شىڭى سانالماق. ول كارتا ٸسكە اسسا, گەولوگتار بۇرىنعىداي سوقىر تەۋەكەلمەن ەر جەردٸ بٸر بۇرعىلاپ جاتپايدى. كارتا بويىنشا تۇپ-تۋرا بارادى دا, كەن شىعاتىن ورىننىڭ تٶبەسٸنەن ويىپ تٷسەدٸ.

جالپى, قانىش يمانتايۇلىنىڭ ەلگە قايتىپ ورالۋى بار جاعىنان دا دۇرىس بولىپتى. ٶيتكەنٸ دٷنيەدە بٸر قالىپتا تۇراتىن, قاتىپ قالعان نە بار? 1953-جىلى, 5-ناۋرىزدا ستالين قايتىس بولدى. تيراننىڭ تىراپاي اسقانىنا بٸرەۋلەر قۋانىپ, كەپكٸسٸن اسپانعا اتسا, ەندٸ بٸرەۋلەر ەكەسٸ ٶلگەندەي ٶكٸرٸپ جىلاپ جٷر. ال, قانىش يمانتايۇلىنا قوعامدى بٷرٸستٸرە قىسىپ تۇرعان بٸر قاندى شەڭگەل بوساپ كەتكەندەي ەسەر قالدىردى. كٶز الدىنا جازىقسىز قۇربان بولعان شەيٸتتەر, سٸبٸردٸڭ قاقاعان ايازىندا ازاپ شەككەن ەسٸل ەرلەر, ٶزٸنٸڭ قايتپاي قالعان اسىل اعالارى ەلەستەپ ٶتتٸ.

ال قازاقستان قاشاندا مەسكەۋگە قاراپ بوي تٷزەيدٸ. 1954-جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستان  كپ  ورتالىق  كوميتەتٸنٸڭ بيۋروسى تٷگەلدەي جاڭالاندى. بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا ورتالىقتان كەلگەن پ.ك.پونومارەنكو, ەكٸنشٸ حاتشىلىققا ل.ي.برەجنەۆ سايلاندى. ەرينە, بۇل حاتشىلاردىڭ الدىنا ن.س.حرۋششەۆ قويعان مٸندەت – مٷلدە باسقا. ول – قازاق دالاسىنان تىڭ كٶتەرٸپ, استىق مولشىلىعىن جاساۋ, ەرٸ سول ورايمەن ٶلكەگە كەلٸمسەكتەردٸ قاپتاتۋ بولاتىن. الايدا اقىلدى باسشىلار ٶز مٸندەتتەرٸن اتقارۋدا جەرگٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ كٶمەگٸنە سٷيەنبەسە بولمايتىنىن سەزدٸ. ول ٷشٸن الدىمەن قازاق ۇلتىنىڭ ەڭكەيٸپ كەتكەن ەڭسەسٸن كٶتەرۋگە تىرىستى. ستالين زامانىندا «حالىق جاۋى» بولىپ ايدالىپ كەتكەن ازاماتتاردىڭ كٶزٸ تٸرٸلەرٸن ەلگە قايتارىپ, وسىدان ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن اسىرا سٸلتەۋ كەزٸندە قۋعىن كٶرگەن زييالىلاردى دا قالپىنا كەلتٸرۋگە كٷش سالدى.

قازاقستانعا بٸرٸنشٸ باسشى بولىپ كەلٸسٸمەن, پ.ك.پونومارەنكو قانىش يمانتايۇلىن ٶز قۇزىرىنا شاقىرتتى. باسشىنىڭ ٶتكەندەگٸ قازاقستان جاعدايىن بەس ساۋساقتاي بٸلٸپ تۇرعانىنا قاراپ, اكادەميك: «مەنٸڭ الدىڭعى جىلى ستالينگە جازعان حاتىم وسى كٸسٸنٸڭ قولىنا تيگەن-اۋ» دەپ شامالادى. ەكەۋٸ ٶزارا تٸل تابىسىپ, تەز شٷيٸركەلەسٸپ كەتكەن. قانشا دەگەنمەن ورتالىقتىڭ ٶزٸنەن كەلگەن كٸسٸ عوي, شاياحمەتوۆ سيياقتى جان-جاعىنا جالتاقتاپ, جوقتان ٶزگەدەن ساقتانىپ وتىرمايدى ەكەن. قاي مەسەلە جٶنٸندە بولسىن, بىلق-سىلق ەتپەي تۋراسىن بٸر-اق ايتادى.

– بٸز ٶتكەندەگٸ قيياناتقا قۇرىلعان قاۋلىلاردىڭ بەرٸن قايتا قارايمىز. قاتەلٸكتەردٸ مٸندەتتٸ تٷردە تٷزەتەمٸز! – دەدٸ سٶزٸنٸڭ سوڭىندا. – سٸزدٸڭ پارتييالىق سٶگٸسٸڭٸزدٸ ەلٸ الماپتى عوي. ونى الىپ تاستايمىز جەنە اكادەمييا پرەزيدەنتٸ دەگەن قىزمەتٸڭٸزگە قايتادان وتىرعىزامىز.

قانىش يمانتايۇلى ٶزٸمەن تٸل تابىسقان باسشىعا شىن جٷرەكتەن العىس ايتتى. ول ٶز باسىنان بۇرىن ايداۋدا جٷرگەن عالىمداردىڭ ەلگە قايتاتىنا قۋانىپ ەدٸ. ال لاۋازىمدى قىزمەتكە كەلسەك, قانىشتا بۇرىنعىداي قۇلشىنىس جوق-تۇعىن. بەرٸن باستان كەشكەن, سۋىنعان ادامنىڭ قالپى بار. پرەزيدەنتتٸككە قايتادان بارسا, عىلىمنىڭ قامى ٷشٸن, ەرٸ ەدٸلەتتٸ قالپىنا كەلتٸرٸپ, قوعام الدىندا ٶزٸن بٸرجولا اقتاۋ ٷشٸن بارادى. ال سەتباەۆتىڭ اكادەميياعا قايتا كەلەتٸنٸن سەزگەن جاعىمپازدار ەلدەن-اق مۇنى تٶڭٸرەكتەپ, قولپاش-كٶپشٸكتەرٸن الدى-ارتىنا قويىپ جٷر. جالعان دٷنيە دەگەن سول. قىسقا عۇمىرىڭدا ونى دا كٶرگەن تەرٸس بولماس.

ال, قانىش يمانتايۇلىنىڭ ەسٸل-دەرتٸ قازٸر قازاق دالاسىنا قايتادان اۋىپ العان. ول مينەروگەنييالىق كارتا جاساۋ ٷشٸن, ٶزٸنٸڭ گەولوگييا ينستيتۋتىنان سەگٸز ادامدىق كەڭەسشٸ توپ قۇردى. بەرٸ دە – گەولوگييانىڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن, ەرٸ قازاق دالاسىمەن ەتەنە تانىس, ەرقايسىسىنىڭ ٶزدەرٸ اشقان كەن كٶزدەرٸ بار, بايىرعى عالىمدار. بٸرازىنىڭ اكادەميك, مٷشە-كوررەسپوندەنت دەگەن عىلىمي دەرەجەلەرٸ بار. ولار: ق.ي.سەتباەۆ (جەتەكشٸ), ر.ا.رۋكاەۆ, ي.ي.بوك, گ.تس.مەدوەۆ, گ.ن.شەربا, د.ن.كازانلى, ت.ب...

العاشقى سىناق الاڭىن تاڭداۋعا كەلگەندە, قانىش يمانتايۇلى بٸردەن ورتالىق قازاقستانعا توقتاعان. ونىڭ سەبەبٸ, ورتالىق قازاقستان: تەرٸستٸكتە باتىس سٸبٸرمەن, شىعىستا التاي ٶلكەسٸمەن, تٷستٸكتە بالقاش-شۋ ٶڭٸرٸمەن, باتىستا مۇعادجار تاۋلارىمەن شەكتەسٸپ, سولاردىڭ بەرٸنٸڭ ەپيتسەنترٸ سيياقتى ەدٸ. اتالعان عالىمدار جەر-جەردەگٸ سىناققا قاتىسقان ۇجىمداردىڭ, جەكە مامانداردىڭ ٸزدەنٸستەرٸن بٸر جٷيەگە كەلتٸرٸپ, تەورييالىق جاقتان قورىتىندى شىعارىپ وتىرماق ەدٸ.

ال ەندٸ مىنا قىزىقتى قاراڭىز, قازاق عالىمدارىنىڭ جاڭا باستاماسىن ەستي سالىسىمەن, لەنينگرادتىڭ بٷكٸلوداقتىق گەولوگييالىق ينستيتۋتى دا ورتالىق قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنييالىق بولجام كارتاسىن جاساۋعا كٸرٸسٸپتٸ. ال, بۇل ينستيتۋت – سوناۋ يمپەراتور زامانىنان بەرٸ گەولوگييالىق زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ سانالاتىن-دى. مەتاللوگەنييالىق بولجام جاساۋ ٸسٸمەن ەرتەدەن اينالىسىپ كەلە جاتقانى تاعى بار. ماماندارى تەجٸريبەلٸ, قۇرال-جابدىقتارى تولىق دەگەندەي... دەمەك, بۇل شارۋا جالعىزدىڭ ٸسٸ ەمەس, بەسەكەمەن جٷرەتٸن بولدى. نەسٸ بار, جارىساتىن تاعى بٸر توپتىڭ بولعانى تٸپتٸ جاقسى. بۇل سالادا قازاقستاندىق عالىمدار دا ەشكٸمگە ەسەسٸن جٸبەرە قويماس.

بۇل شارۋانىڭ ٸسكە اسۋىنا مەملەكەت تە مٷددەلٸ-تۇعىن. ٶيتكەنٸ بۇدان بۇرىنعى كەن بارلاۋ ٸسٸ كٶبٸنشە سوقىر تەۋەكەلگە نەگٸزدەلگەن-دٸ. مەسەلەن, بٸر عانا كەن كٶزٸن اشۋ ٷشٸن جٷزدەگەن جەردٸ بۇرعىلاۋىڭ كەرەك. قانشا ەڭبەك, قانشا قارجى? مەتاللوگەنييالىق بولجام كارتاسى سٸزدٸ وسى بەينەتتٸڭ بەرٸنەن قۇتقارادى. ال مۇندا كارتادا بەلگٸلەنگەن كەن كٶزٸنە باراسىڭ دا, ورتاسىنان ويىپ تٷسەسٸڭ.

ال قانىش يمانتايۇلى كارتا جاساۋدا ٶزٸنە دەيٸنگٸ مەتاللوگەنييالىق بولجام جاساۋ تەسٸلدەرٸن پايدالانا وتىرىپ, كەن قاباتتارىنىڭ جەر قىرتىسىنداعى ورنالاسۋ تەرتٸبٸن گەولوگييالىق دەۋٸرلەرگە بٶلٸپ, كەننٸڭ زاتتىق قۇرامى بويىنشا, تالداپ انىقتايتىن جاڭا تەسٸل ۇسىنىپ ەدٸ. ەگەر بۇل تەسٸل ٶز جەمٸسٸن بەرسە, وندا اكادەميك سەتباەۆ مەتاللوگەنييا ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى, ەرٸ گەولوگتاردىڭ قازاقستاندىق مەكتەبٸنٸڭ كٶشباسشى ۇستازى اتانباق.

بۇل گەولوگييالىق جارىستىڭ جەڭٸمپازى 1958-جىلى الماتىدا اشىلعان مەتاللوگەنيستەردٸڭ بٷكٸلوداقتىق كەڭەسٸندە مەلٸم بولدى. ەكٸ ينستيتۋت تا بولجام قاعيدالارىن وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن كەن بارلاۋ ۇجىمدارىنا تاراتىپ بەرگەن-دٸ. ەندٸ سولاردىڭ نەتيجەلەرٸن سالىستىرا كەلگەندە, قازاقستان گەولوگتارى قارا ٷزٸپ العا شىقتى. ورتالىق قازاقستاننان اشىلعان 358 كەن كٶزٸنٸڭ وننان توعىزى, ياعني 331 كەن سەتباەۆ ۇسىنعان كارتا بويىنشا تابىلىپتى. ال لەنينگراد گەولوگتارى ۇسىنعان كارتا بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن بارلاۋ ٶزٸن اقتاي الماپتى.

قىسقاسى, قانىش يمانتايۇلىنىڭ كٶپ جىلعى ەڭبەگٸنٸڭ قورىتىندىسى سانالاتىن عىلىمي نەتيجە اكادەميكتٸڭ اتىن ەلەمگە بٸر-اق شىعارىپ ەدٸ. كەڭەس ٶكٸمەتٸ دە, كوممۋنيستٸك پارتييا دا ٶزدەرٸنٸڭ سەتباەۆ تۋرالى تىم ٷستٸرت ويلاپ كەلگەنٸن ەندٸ تٷسٸنگەندەي بولدى. قانىش يمانتايۇلىنىڭ تٶتەنشە ەڭبەگٸ سول جىلى-اق لەنيندٸك سىيلىقپەن اتالىپ ٶتكەن.

بۇل تۋرالى اكادەمييانىڭ ٸس باسقارۋشىسى گ.ۆ.نەچيتايلو مىناداي ەستەلٸك قالدىرىپتى: «الماتىعا كەلگەن بٸر ساپارىندا ن.س.حرۋششەۆ قانىش يمانتايۇلىن ارنايى شاقىرىپ, ەڭگٸمەلەسكەن ەكەن. ەڭگٸمە بارىسىندا نيكيتا سەرگەەۆيچ ٶتكەن جىلى ن.ا.بۋلگانين (كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى) ەكەۋٸ انگليياعا بارعاندا, سول ەلدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ انتوني يدەن اكادەميك قانىش سەتباەۆتى ەرەكشە اۋىزعا الىپ: «ونداي ەلەمگە تانىلعان تۇلعا بٸزدٸڭ ەلدە ٶتە سيرەك» دەپتٸ. ال حرۋششەۆ پەن بۋلگانين قانىش تۋرالى ەشتەڭە ايتا الماي قاتتى قىسىلسا كەرەك. بٷگٸن تانىسۋعا شاقىرعان سەبەبٸ سول ەكەن.

– ال قازٸر ٷكٸمەتكە قوياتىن قانداي تالابىڭىز بار? بار جاعداي جاسالادى! – دەپتٸ مەملەكەت باسشىسى.

سەتباەۆ ەشقانداي تالاپ قويماي راحمەت ايتۋمەن شەكتەلگەن. ەيتكەنمەن, سول جىلى قانىش يمانتايۇلىنىڭ لەنيندٸك سىيلىقتى بٶگەتسٸز الۋىنا وسى كەزدەسۋدٸڭ وڭ ەسەرٸ تييۋٸ دە عاجاپ ەمەس.

ايتتى-ايتپادى, بۇل كەزدە قيىندىق اتاۋلى ارتتا قالىپ, اكادەميك سەتباەۆ ٶمٸردٸڭ جاڭا بەلەسٸنە كٶتەرٸلٸپ ەدٸ. ٶزٸنٸڭ ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتقانىنا قاراماستان, 1955-جىلى عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸنە ونى قايتا وتىرعىزدى. بۇل مەزگٸلدە قانىش يمانتايۇلى الماعان اتاق تا, سىيلىق تا, ماراپات تا جوق دەۋگە بولادى. ول كەڭەستەر وداعىنداعى ەڭ جوعارى ماراپات – لەنين وردەنٸنٸڭ ٶزٸن تٶرت رەت العان ەكەن. لەنيندٸك سىيلىقتىڭ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازسسر جوعارعى سوۆەتٸ مەن كسرو جوعارعى سوۆەتٸنٸڭ نەشە دٷركٸن دەپۋتاتى.

الايدا ول ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارىندا لاۋازىمدى قىزمەتكە دە, اتاق-دەرەجەگە دە باياعىداي قۇلشىنىس تانىتۋدى قويعان. بەرٸن كٶرگەن, بەرٸن باستان كەشكەن سيياقتى. بۇل ٶمٸردٸڭ اششىسىن دا, تەتتٸسٸن دە بٸر كٸسٸدەي تاتىپتى. جالعان دٷنيەنٸڭ كٷلٸپ تۇرعان بەتٸن دە, تٷسٸن سۋىققا سالىپ, تەرٸس اينالعان تۋ سىرتىن دا كٶرٸپتٸ. قاي كەزەڭدە دە سول باياعى ٶگەي ٶمٸر, بايانسىز تاعدىر. ٶز ەركٸڭ ٶزٸڭدە جوق, قايدا بارساڭ – كٸرٸپتارلىق. باي بولعانىڭ ٷشٸن دە, بي بولعانىڭ ٷشٸن دە جازىقتىسىڭ. تەگٸندە حالقىڭ ازات بولمايىنشا, ۇلتىڭ باقىتتى بولمايىنشا, جەكە ادام قانشا شارىقتاپ ٶسكەنٸمەن, باقىتتى بولمايدى ەكەن. پايعامبار جاسىنا كەلگەندە قانىش يمانتايۇلىنىڭ بٸر تٷسٸنگەن نەرسەسٸ وسى.

وتارشىل ٶكٸمەتكە قانىش تا كەرەك ەمەس, باسقاسى دا كەرەك ەمەس. ولاردىڭ تەك باسىنداعى ميى, قولىنداعى ٶنەرٸ كەرەك. سەتباەۆتار كەرەك بولسا, اكادەميكتٸڭ ٷش بٸردەي اعاسىن ەش جازىقسىز اتىپ تاستاي ما. وتارشىلدارعا قازاقتىڭ ەلٸ دە كەرەك ەمەس. ەل كەرەك بولسا اشارشىلىقتى قولدان ۇيىمداستىرىپ, حالىقتىڭ قاق جارتىسىن قىرىپ سالا ما. ولارعا قازاقتىڭ ەلٸ كەرەك ەمەس, جەرٸ كەرەك. جەراستى بايلىعى: التىنى مەن مىسى, مارگانەتس-مىرىشى, ۋرانى مەن كٶمٸرٸ كەرەك. ازىق ەتەرلٸك استىعى مەن مالى كەرەك. مٸنە, ولارعا ۇلتتار دوستىعىنىڭ «لابوراتوريياسى» سول ٷشٸن كەرەك.

جازمىشقا نە شارا, قانىش يمانتايۇلى پايعامبار جاسى – الپىس ٷشتەن اسا بەرە ەلدەبٸر جازىلماس دەرتكە شالدىقتى. دەرٸگەرلەر ونى «راك» دەپ اتايدى ەكەن. قازاقشاسى – «داۋاسىز». بۇل دەرتتٸڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن, ونىڭ ەم بولار داۋاسىن ەزٸرشە ەشكٸم ويلاپ تاپقان جوق. نە ٷشٸن ەكەن, ەيتەۋٸر, وسى اۋىرۋعا بٸزدٸڭ قازاق كٶبٸرەك ۇشىرايدى. سوعان قاراعاندا, بۇل بوداندىق دەرتٸ بولسا كەرەك.

باسقالار قانداي ويدا ەكەن, بۇل دەرت تۋرالى قانىشتىڭ ٶز پايىمى بار. جەر استىنداعى مەتالداردىڭ تٷزٸلٸسٸنەن تۋعان بۇل دا – بٸر بولجام. ەسٸلٸ, اكادەميك سەتباەۆ – ٶز ٶمٸرٸندە قورلىق پەن زورلىققا شىداماي, تالاي رەت اعىل-تەگٸل جىلاعان كٸسٸ. سونداي سەتتەردە سىرتقا تٶگٸلمەي, ٸشكە كەتكەن جاس قانشا?! سول ٸشكە سٸڭگەن كٶزدٸڭ جاسى تەككە كەتپەيدٸ ەكەن عوي. بەرٸ بٸر جەرگە بەرٸش بوپ جينالىپ, جازىلماس دەرتكە اينالادى ەكەن. ٶزگەدەن جۇققان, نە اسپاننان تٷسكەن نەرسە ەمەس, ٶز جاسىڭ, ٶز قايعىڭ, ٶز دەرتٸڭ...

بٸر عاجابى, دەرٸگەرلەر سىرقاتتىڭ اتىن ايتقاندا, قانىش باسقالار قۇساپ ٷركە-قورقىپ كەتكەن جوق, ەشتەڭە بولماعانداي سالماقتى سابىرمەن قابىلدادى. شىندىعىنا كەلگەندە بۇل كٶرمەگەن جاقسىلىق پەن جاماندىق قالماپتى عوي, ەندٸ ٶلٸمنٸڭ دە كەزەگٸ كەلگەن شىعار. دەرتتٸڭ بەت الىسىن وتباسىنا ايتىپ ٷرەي سالعان جوق. اسىقپاي قولجازبالارىن رەتتەپ, قاعازدارىن تٷگەندەدٸ. كٷزگە قاراي جەزقازعان, قارساقباي, جەزدٸ ٶڭٸرٸنە بارىپ, جاس كەزٸندە ەڭبەك ەتكەن جەرلەرٸن تاعى بٸر رەت كٶزدەن كەشٸردٸ. قارساقبايدا تاس ٶڭدەۋشٸ شەبەرلەر ەزٸرلەگەن, قابٸر باسىنا قوياتىن قۇلپىتاس بار, سونى الىپ باياناۋىلعا اتتان-دى.

وسى كٷنگە دەيٸن اتا-انا قابٸرٸنٸڭ باسىنا كٶكتاس قويۋعا قولى تيمەي جٷرۋشٸ ەدٸ. سول پارىزىن ٶتەۋدٸڭ سەتٸ ەندٸ تٷسٸپتٸ. قابٸر باسىنداعى مارقۇمداردىڭ اتى جازىلعان جالپاق تاقتاي سول كٷيٸ تۇر ەكەن. تەك, توپىراعى باسىلىپ, شٶپتەسٸن تٶمپەشٸككە اينالعان. ارنايى ەرتٸپ بارعان شەبەرلەر تٶمپەشٸكتٸ جايمالاپ, جان-جاعىن تسەمەنتتەپ, تەكشە جاسادى دا, قۇلىپتاستى ەر قابٸردٸڭ باسىنا جەكە-جەكە ورناتتى. اق مەرمەر تاسقا ايشىقتاپ جازۋ جازىلعان. بٸرەۋٸندە: «يمانتاي سەتبايۇلى (1845-1928)» دەگەن جازۋ تۇر. ەكٸنشٸسٸندە «ەليما سەتباي كەلٸنٸ (1863-1902)» دەگەن جازۋ كٷنگە شاعىلىپ, جارقىراپ كٶز تارتادى.

قانىش يمانتايۇلى بەتكەيدە ٶسكەن كٶك جۋساندى قۇشىرلانا يٸسكەپ, سول ارادا جانتايىپ بٸراز جاتقان-دى. بۇل ٶڭٸردٸڭ اۋاسى دا ەرەكشە عوي, شٸركٸن! قانىش «شىر ەتٸپ» جەرگە تٷسكەندە ٶكپەسٸن تولتىرعان تۋىس تا قىمبات اۋا... مىنا جەردٸڭ توپىراعى قانداي قۇنارلى كٶڭٸرسٸپ جاتقان?! قانىشقا وسى اتا-اناسىنىڭ قاسىنان توپىراق بۇيىرسا ارمانى بولماس ەدٸ. ٶلگەننەن كەيٸن وسىندا ەكەلٸپ جەرلەۋدٸ ٶسيەت ەتسە, بيلٸك باسىنداعىلار ورىندار ما ەكەن? ەي, ورىندامايدى عوي. تٸرٸ كەزٸڭدە ەرٸك بەرمەگەن اعايىن ٶلگەننەن كەيٸن دە بەرٸن ٶزدەرٸ بيلەپ-تٶستەيتٸن شىعار...

«مٸنە, ەندٸ ٶلە بەرۋگە بولادى! – دەدٸ قانىش يمانتايۇلى اتا-انا الدىنداعى ەڭ سوڭعى پارىزىن ٶتەپ, كٶلٸككە وتىرىپ جاتقاندا. – قوش بول, قاسيەتتٸ تۋعان جەر! قوش, قۇشاعىنان تەك تالانتتاردى ۇشىراتىن قايران باياناۋىل! ەندٸ سەنٸ كٶرەمٸز بە, جوق پا». ماشينا ورنىنان قوزعالىپ كەتتٸ. بٸر كەزدە بالا قانىشتىڭ كٶبەلەك قۋىپ جٷگٸرگەن, تايعا مٸنٸپ جارىسقان, قارشىعا سالىپ, سايات قۇرعان جەرلەرٸ بۇلاڭداپ ارتتا قالىپ بارادى...

بۇل اۋرۋدىڭ سۇمدىعى – ەل-قۋاتىڭدى بٸرتە-بٸرتە ازايتىپ, قانىڭدى بۇزىپ, ادام اعزاسىن سٷلٸكتەي سورا بەرەدٸ ەكەن عوي. ال اسقازانداعى تٷينەگەن شەنشۋدى قۇداي باسقا بەرمەي-اق قويسىن. وبالى كەنەكي, الماتى مەن مەسكەۋدٸڭ دەرٸگەرلەرٸ قولدان كەلەر امالدىڭ بەرٸن ٸستەدٸ, بٸراق ەشقايسىنان داۋا بولمادى... اقىرىندا وتاشى دەرٸگەرلەر وپەراتسييا جاساۋعا كٶندٸرگەن. كٸم بٸلەدٸ, «ٷمٸتسٸز – شايتان» دەگەن, بەلكٸم بٸر شيپاسى تيٸپ قالار...

اكادەميك سەتباەۆ 1964-جىلى, 31-قاڭتاردا مەسكەۋدە وپەراتسييا ٷستەلٸندە قايتىس بولىپ, 3-اقپان كٷنٸ الماتىدا جەرلەندٸ. جەرلەنگەن – ۇلى عالىمنىڭ تەنٸ عانا, ال جانى بەيٸشتٸڭ تٶرٸنەن ورىن العان.

بٸراق, اكادەميكتٸڭ اتى ٶشكەن جوق. ونىڭ اتى بۇل كٷندە سەتباەۆ قالاسى, سەتباەۆ كٶشەسٸ, سەتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ, سەتباەۆ مەكتەبٸنە اينالعان. ٶز كٶشەسٸنٸڭ بويىندا, ٶز ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ الدىندا قولادان قۇيىلعان سەتباەۆ ەسكەرتكٸشٸ تۇر كٶككە بوي سوزىپ. تەك, ۇلى عۇلامانىڭ بٸر عانا ەسكەرتكٸشٸ قول جەتپەس بيٸكتە جٷر. ول – عارىشتا كٷن سيستەماسىن شىركٶبەلەك اينالعان «سەتباەۆ عالامشارى».

ۇلت پورتالى