«Munarda-munar, munar kún,
Bulttan shyqqan shubar kún.
Býyrshyn muzǵa taiǵan kún,
Býra atanǵa shókken kún...
Er Isatai ólgen kún».
Mahambet
- I -
Qazaqtyń tuńǵysh taý-ken injeneri, ataqty geolog Qanysh Sátbaev qazaq dalasynyń qazynasyn aqtaryp, jerasty bailyǵyn el igiligine ainaldyram dep sharq uryp júrgende, sol dalanyń ústi astan-kesten bolyp, asharshylyqqa ushyraǵan adamdar shybynsha qyrylyp jatyr edi. Osydan tórt-bes jyl buryn ǵana myńǵyrǵan maly dala tósine simai, dáýleti asyp-tógilip jatqan eldiń aiaqastynan osynshama aýyr halge tap bolýy múmkin be? Múmkin eken. Jer emshegin embei, egin ekpei, tórt túlik maldyń súmesimen ǵana kún kórgen kóshpeli eldiń qolyndaǵy bar bailyǵyn sypyryp alyp, isher asqa, miner atqa zar qyp qoisań, tirlikpen qoshtasýdan basqa amaly qalmaidy eken.
Ol úshin bir ǵana shart: bilik basynda osy elge tittei de jany ashymaityn, osy ólkege tobyrlar ústemdigin ornatýdan basqa oiy joq, myna dala óz ielerinen tezirek arylyp, ózge jurtqa neǵurlym tez oryn bosatsa, soǵan qýanatyn adam otyrýy kerek. Nesin aitasyń, qazir qazaq ókimetiniń basynda otyrǵan Filipp Isaevich Goloshekin – dál sondai adam edi. Qataldyǵynda shek joq. 1918-jyly Ekaterinbýrg qalasyna jer aýdarylǵan orystyń eń sońǵy patshasy Nikolai-ekinshini Leninniń buiryǵy boiynsha, bala-shaǵa, záý-zatymen, qylaiaǵy dárigeri men aspazyna deiin túk qaltyrmai atyp, ólikterin ashyq shahtaǵa tastai salǵan – osy Filipp Isaevich Goloshekin bolatyn. Ondai adamnan ne jaqsylyq kútesiń?
Qazaqta «Tilep alǵan aýyrýdyń emi tabylmas» degen naqyl bar. Osy qýjaqty (Goloshekinniń tikelei aýdarmasy) kún kósem Stalinnen at-túiedei qalap surap ákelgen – ózimizdiń ásire tóńkerisshil balshabekter edi. 1925-jyly sáýir aiynda Turar Rysqulov Stalinge ólerdegisin aityp hat jazady: «Bizge Qazan tóńkerisiniń sharapaty áli jetken joq. Qazaq bailary qaz-qalpynda. «Alashorda» silimtikteri qaitadan bas kótere bastady. Qazir «Alashordanyń» Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aimaýytov, Muhtar Áýezov siiaqty ideologtary Tashkentte shyǵatyn «Aqjol» gazetiniń tóńiregine toptasýda. Múmkindik bolsa, osy «Aqjol» gazetin jaýyp tastasańyz eken» dep ótinish bildirgen.
Al, sol jyly mamyr aiynda Sáken Seifýllin Stalinge óz aýzymen bir tilek aitypty. Máskeýge Sovetterdiń V-sezine barǵanda, Seifýllin prezidiýmda otyrǵan Stalinge «zapiske» jazyp, ózin qabyldaýdy suraidy. Talai jyl Qazaqstanda Halyq Komissarlar Keńesiniń tóraǵasy bolǵan Sákendi Stalin biledi, árine. Sezdiń sońǵy kúnderiniń birinde ony qabyldaidy. Kabinetine kirse, kósemniń qasynda Sergo Ordjonikidze otyr eken deidi. Buiymtai suraǵanda, Seifýllin de jańaǵy Rysqulovtyń ótinishin qaitalaidy. «Qazaqstanda sońǵy jyldary ultshyldar men bailar qaitadan bas kótere bastady. Solardyń yǵystyrýymen biylǵy sailaýda kommýnister qyzmetterinen airylyp qaldy. Máselen, Qazaqstanda Sovet ókimetin ornatysqan myna men qazir qyzmetsiz bos júrmin. Sondyqtan osynda qalyp, Partiia mektebinde oqyǵym keledi. Soǵan joldama berseńiz eken! – dep ótinish bildiredi.
– Buryn qandai oqý ornyn bitirip edińiz? – dep suraidy uly kósem.
– Bar bolǵany muǵalimder seminariiasyn bitirgem, – deidi Seifýllin.
– O-o, bolshevikter úshin bul az bilim emes. Meniń de bitirgenim – seminariia ǵana, – deidi Stalin. – Siz oqimyn degendi qoiyp, elge qaityńyz. Tájiribeli kadrlar ol jaqqa da kerek. Al bailar men ultshyldardyń kúsh ala bastaǵanyna kelsek, jaqynda sizderge basshylyqqa bir adamdy jiberemiz. Sol adam bailardyń da, ultshyldardyń da jynyn qaǵyp alady! – deidi uly kósem murtynyń astynan jymiia kúlip...
Bári de sol Stalin aitqandai boldy. «Mai surasań – mine quiryq» degendei, sol jyly qyrkúiek aiynda Qazaqstanǵa basshy bolyp, qýjaq – Goloshekin keldi. Ol – ózinde otan da joq, iman da joq, «Buralqy it úrgenimen jaǵady» degendei, ylǵi da asyra silteýmen kózge túsip júrgen, ljerevoliýtsioner bolatyn. Qazaqstanǵa keldi de, el ishin alataidai búldirdi.
Jaraidy, arnaiy tapsyrmamen bir bezbúirek belsendi keldi deiik. Eger ol berekesi berik, ujymy tutas, airandai uiyp otyrǵan, tatý-tátti elge kelse, bir ózi ne istei alar edi? Qansha qatigez, qansha qany suiyq bolsa da, bolashaǵyn boljaityn sanaly jurtqa túk te istei almas edi. Sol qýjaqqa erik bergen, syr aldyryp basyndyrǵan – taǵy ózimiz. Goloshekin kelgende, soǵan jaǵynyp, biriniń ústinen biri shaǵym aitqan qazaq bir ai boiy esigin bosatpapty ǵoi. Úsh júzdiń atqa minerleri birin-biri jamandap, kim ultshyl, kim baishyl, kim dinshil, kim túrikshil ekenin jipke tizgendei kórsetip bergen. Osyndai soraqylyqty kórgende, talaidy bastan ótkergen qý múiiz Goloshekinniń ózi tańǵalǵan desedi. «Toba, mundai da nadan, mundai da ashyq aýyz, mundai da esalań halyq bolady eken» dep qarqyldap kúlipti.
Onyń ústine, dál osy mezgilde Sáken Seifýllinniń «Tar jol, taiǵaq keshý» atty ǵumyrnamalyq kitaby shyǵa qalmasy bar ma! Bul kitapta da kim baishyl, kim alashshyl, kim Sovet ókimetine qarsy – túp-túgel jazýly tur. Goloshekin bul kitapty qolma-qol orysshaǵa aýdartyp, oqýlyq-qural retinde paidalanǵan.
Bul aralyqta jylannyń aiaǵyn kórgen jyryndy qýjaq qazaqtyń bilik basynda júrgen ziialysymaq sheneýnikterin túgel zerttep bolǵan-dy. Birli-jarym áli jazalanbai júrgen «Alash» azamattary bolmasa, kópshiligi – jái keýdemsoq, dúmshe, nadandaý bolyp keledi eken. Aýyz birlik degennen jurdai, shetinen mansapqor, úsh júzdiń oqyǵandary: Rysqulovshina, Seifýllinshina, Meńdeshevshina bolyp, ózara qyrqysyp jatady eken. Osyny kórgende Goloshekinniń qaradai mereii tasyp, «Men áli kórsetermin bularǵa – «shinanyń» qandai bolatynyn!» dep alaqanyn ysqylady.
Sol kúnniń erteńinde-aq Stalinge jedelhat joldaidy: «Balshabekterdiń qaqqan dabyly ras eken. Qazaqqa, shynynda da, Qazan tóńkerisiniń dúmpýi jetpepti. Eger ruqsat etseńiz, men bul elge «Kishi Qazan tóńkerisin» júrgizsem degen oiym bar» degen-di. Jaýap keshikken joq: «Seniń bastamańdy qoldaimyn. Tóńkerisińdi jasai ber! Seni sol úshin jibergen joqpyz ba Qazaqstanǵa» depti uly kósem...
Mine, sol «Kishi Qazan tóńkerisiniń» nátijesi! Alty millionnan asatyn qazaqtyń qaq jarymy ashtan ólse, taǵy bir milliony shekara asyp, jaqyn shetelderge aýyp ketti... Esil-derti Jezqazǵannyń mysyna aýyp ketken Qanysh Sátbaev qoǵamda ne bolyp jatqanyn der kezinde qadaǵalai alǵan joq-ty. Bir basyńdy qaisysyna tartasyń? Jerdiń astyna úńilseń, ústi nazardan tys qalady. Endi, mine, ainalańa kóz salmasqa, qasiretke kýá bolmasqa lajyń joq. Búkil Jezqazǵan dalasy, Ulytaý óńiri, Jezdi men Qarsaqbai tóńiregi ash-alaman jurtqa tolyp ketti. Osy jaqta ken qazýshylar bar, óndiris orny bar degenge qara tartyp kelgen ǵoi baiqustar. Jumysqa alýyn suraidy. Bir japyraq nanǵa, bir aiaq asqa kózderin satyp, alaqan jaiady... Qanysh birneshe jerden taiqazan astyryp, kóje istetip, ashtarǵa kúnine bir ýaqyt nár tatyrǵan boldy. Biraq kenshilerge bólingen azyn-aýlaq dánmen qansha adamdy asyraisyń. Zaýat mańy, ken qazǵan shahtalardyń tóńiregi ashtan buralyp ólip jatqan adamdar. Ár jerge ura qazdyryp, ólikterdi jinap kómdirý de biraz kúshke túsedi.
Qanysh Imantaiulynyń Baianaýyl jaqtaǵy óz týystarymen habarlaspaǵaly da biraz ýaqyt bolǵan. Olar da qaibir jetisip otyr deisiń. Osydan úsh-tórt jyl buryn áke-sheshesiniń basyna quran oqý úshin bir baryp qaitqan-dy. Ol kezde aýqatty kisiler qolyndaǵy maldarynan airylǵanymen, el ishine áli ashtyq iline qoimaǵan. Alaida adamdardyń peiili buzyla bastaǵan kez... Osyndai apattyń bolaryna kórindi me, birin-biri talap jeýge ázir turǵan adamdar. El ishine jik túsken. Bai jáne kedei bolyp bólinip alǵan. Kedeiler aýqatty kisilerge ólerdei ósh... Belsendiler kedei-kembaǵaldy aidap salyp, aldymen Shorman aýyldaryn, sonan soń Sátbai áýletin aradai talatypty. Qanyshtyń ákesi Imantai bi jan balasyna jamandyq oilamaityn, eshkimge qyldai qiianaty joq, kópshil adamnyń biri edi. Sol kisi jasy seksennen asqanda qolyndaǵy bar malyn tartyp alýmen tynbai, úlken uly Ǵaziz ekeýin jaýapqa tartyp, aýdan ortalyǵyna jaiaý aidap barǵan ǵoi. Bidi aýdan ortalyǵyna qamaidy da, Ǵazizdi odan ary Kereký asyryp áketedi.
Biraq Imantai aqsaqal osy sapardan qaitpaidy. Arada bir apta ótpei túrmede qaitys bolady. Sóitip, ol kisige óz uldarynan topyraq buiyrmai, týystary áreń degende aýylǵa ákelip jerleidi. Óler aldynda ákesi qasyndaǵy el adamdaryna eki aýyz ǵana ósiet aitypty. Birinshisi – ózin súiikti áieli Álimanyń qasyna qoiýdy tapsyrǵan. Ekinshisi – «Qanyshqa habar aitpai-aq qoiyńdar. Ol ázirshe mynadai qaǵynǵan elge jolamai, óz kásibinde júre bersin» depti.
Árine, áke qazasy Qanyshqa ońai tigen joq. Onyń ústine, qazir Sátbai áýletinen úsh birdei azamat abaqtyda jatyr. Ábikei, Ábdikárim jáne Ǵaziz aǵasy. Jergilikti jerde qazir olarǵa ara túsý múmkin emes. Ákesi durys aitqan. «Qaǵynǵan eldiń» kózine súiel bop, kúndestigin qozdyrýdyń esh qajeti joq. Biraq qol qýsyryp qarap ta otyrmady. Máskeýge barǵan bir saparynda Sátbaevtar otbasynyń kámpeskege jatpaitynyn, soǵan qaramastan maldary tartyp alynǵanyn (50 jylqy, 150 qoi, jiyrmadai iri qara) jáne oqý aǵartý qyzmetindegi úsh Sátbaev esh jazyqsyz qamaýda jatqanyn aityp, tiisti orynǵa aryz túsirgen. Bir ǵajaby, óte saýatty jazylǵanynan ba, Qanyshtyń sol aryzy iske asypty. Arada eki ai ótpei týystarynan qýanyshty habar keldi. Nemere aǵalary Ábikei men Ábdikárim de, týǵan aǵasy Ǵaziz de abaqtydan bosapty. Ǵaziz aǵasy tipti tárkige túsken malyn jarym-jartylai qaitaryp alypty.
Al Qanysh Imantaiuly pále-jala osymen bitken shyǵar dep, arqasyn keńge salyp, óziniń ken barlaý isimen ainalysyp ketken. Munda da moiyn burǵyzbaityn qarbalastyq. Ulytaý ólkesinde kógendelip jatqan mys pen altynnyń, temir men marganetstiń mol qoryn tabý óz aldyna, endi soǵan Máskeýde otyrǵan sheneýnikterdiń kózin jetkizip, ilandyrý qiyn bolyp tur. Olar munda ken qory baryn moiyndaǵanymen, sýy joq, nýy joq, temir joldan alys shól dalaǵa jolaǵysy kelmeidi. Oǵan bólingen qarjyny taq bir jelge ushqan aqshadai kóredi. Neshe márte synaqtan ótken dáleldi qujattaryn aldaryna jaiyp salsa da, Jezqazǵan kenderinen at-tondaryn ala qashady. Bir qarasań jan-jaqtan shýyldaǵan qojaiyn kóp te, jeme-jemge kelgende eshqandai iesi joq Sovet memleketi degen osy.
Keide Qanysh Imantaiulyna «osylar ushy-qiyrsyz mol qazynany qazaq dalasyna qimai júrgen joq pa» degen de oi keledi. Olai oilamaiyn deseń, Máskeýdegi tústi metaldardyń bas basqarmasy aldaǵy 1933-jyldyń Jezqazǵan kenderin barlaýǵa bólinetin qarjysyn qysqartyp tastapty. Biraq bul da Qanysh Imantaiulyn alǵan betinen qaitara almas. Tipti sol úshin Aýyr ónerkásip ministrine, odan ary Ortalyq komitetke deiin barsa da, báribir aqiqatqa kózderin jetkizer.
Al odan beride el jaqqa baryp qaitpasa bolatyn emes. Aranyn ashqan asharshylyq – mynaý. Keshe ǵana túrmeden bosaǵan týystary ne bolyp jatyr? Aýyl arasynyń alyp qashpa ósegine sený qiyn. Ne de bolsa, óz kózimen kórip qaitýǵa bel bailaǵan. Óziniń ken oryndaryn aralaǵanda minetin, eńis-órge birdei, motory myqty, qoraby perezentpen qaptalǵan júk mashinasy bar edi. Bir kúni qasyna dala jolyna júirik tájiribeli shopyrlardyń birin aldy da, Baianaýyl qaidasyń dep tartyp otyrdy.
- II -
Jol sapary sumdyq aýyr boldy. Adamdy qajytyp, júrekke salmaq túsirgen – úirenshikti qyr jolynyń oiqy-shoiqy, kedir-budyry emes, jol boiyndaǵy adamnyń júzi shydamaityn qasiretti kórinister... Shynynda da, qazaqtyń basyna bir zaýal tóngen eken. Jol jiegine qulai ketip, sol beti qatyp qalǵan ólikter... Túndigi ashylmai qalǵan aýyldar... Álgi «Zamanaqyr» deitini osy shyǵar, sirá. Otarshyl ókimettiń ózge óktemdigin keshirse de, tutas halyqty qynadai qyrǵanyn keshirýge bolmas.
Ulytaý, Jezdi, Keńgir boiyndaǵy ash-alaman jurt kóbinshe tústikke, syr boiyna qarai aǵylýshy edi, myna teristiktegi el soltústikke, orystyń Orynbor, Omby, Selebe qalalaryna qarai jyljityn kórinedi. Sol jaqtaǵy orys ormanyna ilinsek kún kórip ketermiz degen úmit te, baiaǵy. Biraq soǵan jete almaidy ǵoi kópshiligi... Oi, Alla-ai, esh jazyǵy joq bir halyqty osylai da qorlaýǵa bolady eken-aý!?
Bular jol jiegine taqaý qonǵan úsh-tórt úili bir aýylǵa burylǵan-dy. Estiiar bireý kezikse jol baǵytyn suraý oilarynda bar edi. Sumdyq-ai, álgi aýylda tiri jan joq. Tórt túlik mal túgil, it ekesh it te kórinbeidi. Shetki bir úidiń kiiz esigin túsirip, syrtyna ergenek qoiyp, arqanmen shandyp bailap tastapty. Túndigi ashyq. Qanysh ne de bolsa erekshe kórinistiń mánisin bilmek bolyp, ergenekti bekitken arqandy sheship, túsirýli kiiz esikti joǵary kótere berip, shalqasynan túse jazdady. Sumdyq-ai, úsh, bes, jeti jastardaǵy, uly-qyzy aralas bes-alty bala esikke taman tyrmysyp kelipti de, birin-biri qushaqtaǵan kúii qatyp qalypty. Shamasy, úlkenderi osy aýyldyń usaq balalaryn bir úige qamaǵan da, ózderi talǵajaý birdeńe izdep ketken beti aýylǵa qaityp oralmaǵan. Júregi tas tóbesine shyqqan Qanysh ergenekti ornyna qoia saldy da:
– Jalǵyz osy aýyl deisiń be. Budan basqa aýyldardyń da kórgen kúni osy ǵoi! – dedi kúńirene til qatyp...
Ulytaýdan shyqqandaryna úshinshi kún degende, bular Baianaýyldyń Sátbaevtar áýleti qonystanǵan batys silemine de ilindi-aý! Qanysh el kózine túspeý úshin aýylǵa qas qaraia barmaq bolyp, áýeli ata-anasynyń asyl súiegi jatqan eski qorymǵa buryldy. Mine, Qanyshty jaryq dúniege ákelgen eń qymbat adamdar osynda jatyr. Ákesi qaitys bolǵan soń eki aidan keiin bir kelip qaitqany bar-dy. Sońǵy jyldary jypyrlap kóbeiip ketken qalyń tómpeshiktiń arasynan adaspai, qajetti qabirdiń dál ústinen tústi. Óz ósieti boiynsha, ákesi Imantai anasy Álimanyń qasyna qoiylǵan. Bulardyń basyna átýerlep kók tas qoiýǵa mursha bolǵan joq. Qabyr basynda aty-jónderi jazylǵan jalpaq taqtai tur.
Jol boiy ushyrasqan aýyr kórinisterdiń áseri me, ata-ana qabiriniń basynda Qanyshtyń júie-júiesi bosap, kózinen jas parlap qoia berdi. Óz qaiǵysyna el qaiǵysy qosylyp, ózin toqtata almai qalyp edi. Dybys shyǵarmai, únsiz egilip tur. Kóz aldynda esten ketpes neshe alýan kórinister...
Aitpaqshy, osy Qanyshtyń jaryq dúniege kelmei qalýy da múmkin eken. Ákesi Imantai bi qyryq bes jasqa kelgenshe bala súie almai, bir perzentke zar bolypty. Báibishesi Nurym hanym – kezinde ákesi Sátbai qajy tańdap quda bolǵan bir baidyń álpeshtegen qyzy, aqylyna kórki sai, kelisken áiel edi. Biraq, qatigez taǵdyrǵa ne daýa, qyryqqa kelgenshe pushpaǵy qanamai, bala kúiigin kúieýimen birge tartady. Qazaqta «balany bala shaqyrady» deitin yrym bar. Bular sol yrym boiynsha, Imantaidyń inisi Jáminniń Ábsalam degen ulyn týa sala baýyrlaryna salyp alady. Biraq sol Ábsalam bes jasqa kelgenshe sońynan eshkim de «ińgalap» ere qoimapty. Osylaisha, bala tabýdan úmiti úziler shaqta Nurym báibishege bir tosyn oi keledi ǵoi.
– Bi-eke, siz áli qartaiyp turǵan joqsyz. Meniń kóńilime qarap, bir «shyr etkenge» zar bolyp qashanǵy júresiz? – deidi kúieýine. – El qatarly siz de toqal alyńyz! Bir jarylqasa, ekeýimizdi sol toqal jarylqaidy.
– Ony qaidan bildiń? Óziń tús kórgennen saýsyń ba? – deidi Imantai jas iis qushýdan tym ketary bolmai.
– Tús kórdim! – deidi Nurym aitqan sózinen qaitpai. – Túsimde siz bir jaqtan kelip, sheshinip jatyr ekensiz. Kenet qoinyńyzdan bir túlkiniń, eki qasqyrdyń kúshigi órip shyǵa keldi... Alla sátin salsa, siz endigi áielden eki ul, bir qyz súiesiz...
Erli-zaiyptylar ońashada osylai isteýge kelisedi. Kóp uzamai bul habar ata-enesiniń (ol kezde Sátbai qajy áli bar bolatyn) qulaǵyna tiip, úlkenderden qoldaý tabady. Endi tek laiyqty qalyńdyq izdeý kerek. Sóitse, izdeýdiń qajeti shamaly, Nurymdai esti báibishe óziniń bolashaq «kúndesin» taýyp ta qoiypty. Ol – kúieýinen jastai jesir qalǵan Shorman aýylynyń bir kelini – Álima sulý. Ol da – qajynyń qyzy, tárbieli, aqyldy, on saýsaǵynan óner tamǵan isimer áiel... Sodan ne kerek, bir kúni Sátbai qajynyń ózi bas bolyp, Nurym báibishe qosshy bop, bir top adam Shorman aýylyna quda túse barady ǵoi. Árine, Shorman áýleti de qoldaryndaǵy jas, sulý kelindi basqaǵa jibergisi kelmeidi. Tipti, sol tóńirekte syrttai iemdenip júrgen «ámeńgeri» de bolsa kerek. Biraq Sátbai qajynyń abyroiy men Imantai bidiń bedeline olar da qarsy tura almaǵan eken. Sodan, aqyry Álima sulýdy aq otaýy, jasaý-jihazymen Sátbai aýylyna uzatypty. Bul, shamasy, 1890-jyldardyń tóńiregi. Sol jyly Imantai 45 te, Álima 27 jasta eken.
Aqyry, qudai ońdap, arýaq qoldap, Nurym báibisheniń kórgen túsi dál kelip, 1892-jyly Álima ai men kúndei qyz tabady. Tuńǵyshtarynyń atyn qaziretke azan shaqyrtyp, Ǵaziza qoiady. Arada eki jyl ótkende, 1894-jyly Ǵaziz atty (azan shaqyryp qoiǵan aty – Ǵabdýlǵaziz) ul keledi dúniege. Sodan soń, bes jyl úzilisten keiin, 1899-jyly Qanysh (azan shaqyryp qoiǵan aty – Ǵabdýlǵani) týypty... Kórdińiz be, bizdiń qazaq otbasynyń kem-ketigin ekinshi áiel alý arqyly toltyryp otyrǵan ǵoi. Al, Keńes ókimeti eki áiel alýǵa tis-tyrnaǵymen qarsy. Bul endi orys yńǵaiyna baǵynyp, qazaq dástúrimen sanaspaǵandyq. Eger Qanyshtyń ákesi Imantai ekinshi ret úilenbese, Nurymdai ananyń basyna osyndai ozyq ideia kelmese, qazir Sátbaev bolyp júrgen Qanysh bastatqan úsh bala dúniege kelmes edi ǵoi. Qazaqy dástúrdiń artyqshylyǵy sonda... Qanysh óz anasy Álimany tús toqtatyp, tani almai qaldy. Ol kisi Qanysh úsh jasqa kelgende ish kirnesinen qaitys bolypty da, úsh bala Nurym báibisheniń tárbiesinde ósipti.
Osylardy oi kózimen sholyp ótken Qanysh ata-ana qabirinen bir-bir ýys topyraq alyp, ýatyp qaita tókti. Sodan soń mashinalaryn ot aldyryp, qas qaraiyp, kóz bailanǵan kezde bir beldiń astyndaǵy aýylǵa kelgen. Sumdyq-ai, aýylda dybys berip, úrip shyǵatyn it te joq. Tórt túlik maldyń ózi túgil, iisi de qalmaǵan. Bir-eki úiden ǵana syǵyraiǵan sham jaryǵy kórinedi. Qanysh basqa jaqqa burylmai, birden ákesiniń qara shańyraǵyna bet alǵan. Munda Qanyshtyń nemere inisi Tármizi otyrýǵa tiis... Esikti ashyp kirip barǵanda, kileń bir sińirine ilingen sulbalardy kórdi. Tiri adam emes, kórden shyqqan arýaq tárizdi. Qastaryna jaqyndap barǵanda ǵana shyramytty. Mynalar bala-shaǵasymen qalǵyp-múlgip otyrǵan sol Tármizi eken. Baiaǵyda, Qanyshtar týmai turǵanda, Imantaidyń inisi Jáminnen baýyryna salyp alǵan Ábsalam degen ul bar emes pe edi. Myna Tármizi – sol Ábsalamnyń balasy. Tármizi Imantaev. Eshqaida kóshpei, qara shańyraqqa ie bolyp otyrǵan túri...
Al óziniń týǵan aǵasy Ǵazizden Qanysh taiaýda hat alǵan. Ol qazir Omby mańyndaǵy Qarjastar aýylyn panalap júrgen kórinedi. Bul jerdiń ózderine pana bolmasyn bilgen soń, asharshylyq bastalar aldynda óren-jaranyn bir arbaǵa tiep, soǵan qolda qalǵan eki-úsh qarasyn tirkep alady da, bir túnde orys jeri qaidasyń dep tartyp otyrady. Al, ákesiniń molasy men qarashańyraqty ien qaldyrǵysy kelmegen Tármizi Ǵazizge ermei qalyp qoiady. Onyń esesine, Ǵaziz Qanyshtyń aýyldaǵy áieli Sháripany eki balasymen munda qaldyrmai ózderimen birge alyp ketipti...
Áne-mine degenshe, Qanysh keldi degen habardy estip, aýyldyń júrýge jaraityn úlkenderi jinalyp qaldy. Bári de qý súiekke ilinip júdegenderi sonsha, aiaqtaryn táltirektep áreń basady. Aqyryn ǵana sóileidi. Burynǵydai qýanyshty sátte máz bolyp, emen-jarqyn qarqyldap kúlý qalǵan. Ózderinshe yrjiyp, qýanysh belgisin bildiredi. Al, balalary... Sińirine ilinip, aiaq-qoldary shibiip, zorǵa otyr.
Osy arada Qanysh short sheshimge keldi:
– Tez jinalyńdar, senderdi úi ishińmen Jezqazǵanǵa alyp ketem! – dedi Tármizi men onyń ilmiip áreń otyrǵan áieline qarap. – Sonan soń, bárińdi alyp ketýge oryn joq, maǵan eń júdeý, hali múshkil degen on bestei bala jinap berińder. Myna apattan aman qalar ma eken, olardy da ala keteiin... Tez bolyńdar! Biz tańǵa qalmai attanamyz!
Tapqan-taianǵan dánderin aldymen balalarynyń aýzyna tosyp otyrǵan aǵaiyndary endi júgi jeńildeitindei, Qanyshtyń bul qamqorlyǵyna da razy bop qaldy. Qanysh alda áldeqandai jaǵdai bolady dep, biraz azyq ala shyqqan-dy. Sonyń bir bóligin balalarǵa jolazyqqa qaldyrdy da, qalǵanyn aýyl adamdaryna úlestirip berdi. Tármizidiń úi ishi men on bestei bala lezde máshinanyń qorabyna ornalasqan. Shopyr jigit olardy osy aýyldan alǵan kiizben, týyrlyqpen orap tastady. Osydan keiin, Qanysh kóp kidirmei aǵaiyndaryna qosh-qosh aityp, attanyp ketti.
Aitpaqshy, jol-jónekei Shorman aýylyna soǵýy kerek. Óitkeni onda sol aýylǵa uzatylǵan Ǵaziza ápkesi bar. Kórispegeli kóp boldy. Dál irgesine kelip turyp, jaǵdaiyn bilmei ketkeni yńǵaisyz bolar. Qanyshqa myna joldyń bári tanys. Kezinde mal men basy shurqyrap jatatyn osy tóńirektegi asa bai aýyldyń biri edi. Eki jyldyq orys-qazaq mektebi osy Shorman aýylynda bolatyn. Qanysh ol mektepke atpen qatynaityn-dy. Jol boiy balalarmen jarysyp, aýdaryspaq oinap, máre-sáre bolýshy edi. Qaita oralmas ol da bir dáýren eken ǵoi... Tármizidiń aitýynsha, qazir ol aýyldar da ashtyq azabyn tartyp otyrsa kerek. Eger Ǵaziza ápkesi kónse, eki balasymen ony da ózderimen birge ala ketpek.
Aýyldyń dál irgesine kelgende, Qanysh áldebir jamandyqty sezgendei, ózin jáisiz sezine bastady. Birden ózi barýǵa batyly jetpei, jaǵdailaryn bilip kelýge Tármizidi jumsaǵan. Ol biraz bógelip baryp oraldy. Tili kúrmelgendei kómeiindegi sózdi aita almai tur. Ákelgeni – qaiǵyly habar. Beritinge deiin qolyna túsken dándi eki balasynyń aýzyna tosqan Ǵaziza ashtyqqa tózbei osydan úsh kún buryn qaitys bolypty. Balalary da qazir ólim halinde kórinedi. Júrýge shamalary joq deidi...
«Oi-hoi, dúnie! Bul zaman ne bolyp barady? Bir kezde aqtyly qoiy men alaly jylqysy óriske simai, búkil Baianaýyl ólkesin alyp jatatyn Shorman áýleti bir aiaq asqa zar bolyp, ashtan óldi degen ne sumdyq?! Al Ǵaziza... Qairan Ǵaziza!». Osy tusqa kelgende Qanysh ózin toqtata almai eńkildep qoia berdi. Eki kózinen jas parlap tur. Mana óz aýylynda tógilmei irkilip turǵan jas osy arada eriksiz quiylyp ketip edi... Álden ýaqytta es jinaǵan:
– Olai bolsa, – dedi inisi Tármizige qarap, – qaityp bar da, sol eki jiendi alyp kel!
– Oibai-aý, olarda aiaq basyp júretin hal joq qoi. Báribir jolda qalady. Solarǵa áýire bolyp qaitesiz, – dep, ólimge ábden eti ólip ketken Tármizi barǵysy kelmei tur. Ári masyldardy kóbeitip, tamaqqa ortaq etkisi joq pa, kim bilsin.
– Ái, sen óziń ne ottap tursyń? – Qanysh qalai aqyryp jibergenin ózi de ańǵarmai qaldy. – Ol balalar jalǵyz ápkemnen qalǵan tuiaq emes pe? Ákem Imantai balaǵa zar bolyp júrgende, Qudaidan tilep alǵan tuńǵyshy emes pe – Ǵaziza!.. Sol ápkemniń artynda qalǵan balalaryn ólim halinda qalai dalaǵa tastap ketemin? Baryńdar, arqalasań da osynda jetkizińder! – dep Tármizidiń qasyna shopyryn qosyp berdi.
Sirá, bul aýylda olarǵa bóget bolar eshkim qalmasa kerek. Sálden soń ekeýi eki balany kóterip qaita oraly. Úlkeni Kemel segiz jasta, kishisi Rishat bes jasta kórinedi. Ekeýine azdap tamaq berip, es jiǵyzdy da, sonan soń mashinanyń ústindegi balalarǵa qosyp qoidy. Eki jienniń kórer jaryǵy bar eken. Qanyshtyń arqasynda ekeýi de oqyp, úlken azamat boldy. Onyń bireýi Kemeldi kúlli qazaq jaqsy biledi. Keiin Alataý bókterinen «Altyn adamdy» taýyp, búkil eldi tańǵaldyrǵan ataqty arheolog – osy Kemel Aqyshev bolatyn.
Biz jaqsylyqty jurtqa tezirek jariia etkimiz kelip, oqiǵa jelisinen ozyp kettik bilem. Endi taqyrybymyzǵa qaita oralaiyq.
Qanysh jetim jienderin taýyp, kóńili sál ornyqqanymen, áli de ózine-ózi kele almai úlken tolǵanys ústinde otyr. Osy qyrǵyndy qoldan uiymdastyrǵan Qýjaq – Goloshekindi atarǵa oǵy joq. Oipyr-ai, ne degen qaskúnem, netken qanisher deseishi! Qazaqqa osynshama óshigetindei neshe atasynyń quny bar eken? Al, Goloshekin – imperiianyń ádeii jibergen tóbeti bolsyn. Sonyń qasyndaǵy shen-shekpendi qazaqtar ne bitirgen demeisiń be?!
Goloshekin qazaq bailaryn tárkileý kezinde óz sybailastaryna bylai depti:
- Qazaqtyń astynda sáigúlik attar turǵanda, olar bizdiń saiasatymyzǵa pysqyryp ta qaramaidy. Olardy tolyq baǵyndyrý úshin, eń aldymen jylqyny qurtyp, qazaqty jaiaý qaldyrý kerek.
Sol kezde bastyqqa «lábbai taqsyr» dep otyrǵan jaǵympaz qazaqtardyń biri:
- Biz bailardan tartyp alynǵan tórt túlik maldy qasap qylyp, etin ishki Reseige ótkizip jatyrmyz. Al jylqyny ne isteimiz? Orystar jylqy etin jemeidi ǵoi, – dese kerek.
- Onda jylqyny sai-saiǵa iirińder de, ásker shaqyryp, pýlemetpen atqyzyńdar! – depti Goloshekin.
- Biraq atylǵan jylqynyń eti sasyp-shirip, mańaiǵa aýyrý taratyp júrmes pe eken?
- Soǵan da aqylyń jetpei me, aqymaq? Ólgen jylqynyń ústine karasyn shashyp órteńder!
Jaǵympazdar buiryqty eki etpei oryndaǵan. Aqymaqtar óz halqyn qorǵai almasa da, tymqursa jylqyny aman saqtap qalsashy! 1928-1929-jyldary qazaq dalasynda júz myńdaǵan jylqy osylai oqqa ushty. Jalpy, Qambar-ata – kieli janýar ǵoi. Onyń nahaq tógilgen qany men kiesi tekke keter deimisiń. Alǵashqy nátije – mynaý: milliondaǵan qazaq isher asqa jarymai ashtan qyrylyp jatyr.
- III -
Bálkim, qalyń oqyrmannyń bári birdei bile bermes, baiaǵy atalaryna tartqan Qanysh Imantaiulynyń da eki áieli boldy. Alǵashqy áieli – ata-anasy jastai aittyryp alyp bergen – Sháripa hanym da, ekinshisi – Tom tehnikalyq ýniversitetinde birge oqyǵan áriptesi, orystyń aspan kóz arýlarynyń biri – Taisiia Alekseevna. Bul eki áiel ómirde baiǵa talasyp, Qanyshqa qolbailaý bolyp, basyn qatyrǵan emes. Qaita, kerisinshe, báibishesi Sháripa aýyldaǵy kári áke-sheshesiniń kútimine jaýapty bolsa, ken injeneri, geolog Taisiia Alekseevna únemi ken qoparyp, dala kezip júretin Qanyshqa ainymas serik boldy. Sháripadan úsh bala bar: Hainisa, Malybai, Shamshiiabaný. Al, Taisiia Alekseevnadan Meiiz deitin qyzy bar (tuńǵysh uldary jastai shetinep ketken).
Ásili, Altai ólkesiniń Óskemen jaǵynda týyp-ósken qazaǵýar Taisiia Alekseevna báibishege kúndestik kórsetken joq. Sháripanyń úlken qyzy Hainisany óz qolyna alyp tárbieledi. Al bir-birine shynaiy ǵashyq bolyp, oqý bitirgennen keiin, qashan Qanysh Jezqazǵandaǵy sharýasyn retke keltirip bolǵansha birin-biri zaryǵa kútip, kóp qiynshylyqpen qosylǵan erli-zaiyptylar otbasynda shái desip, bet jyrtysyp kórmegen-di.
Al, sol aqyldy da, mádenietti kúieýi aldyn ala eskertpei, sonaý Baianaýyldan ólim halindegi 15-20 balany mashinaǵa tiep alyp kelgende, Taisiia Alekseevnanyń tóbesinen ashyq kúnde jái túskendei bolyp edi. Bir-birine ashyq qarsy shyǵyp, daýys kótergeni, ái, osy-aq shyǵar:
– Qanysh-aý, mynaýyń ne? Ózimiz topty jan, shiqyldap áreń otyrǵanda, dalanyń ash-aryǵyn jinap ákelgeniń qalai? – degen Taisiia Alekseevna shegir kózi sharasynan shyǵa jazdap.
– Bular – jái bir «dalanyń ash-aryǵy» emes, meniń týysqandarym! – dedi Qanysh daýysyn áielinen de óktemirek shyǵaryp. – Úlkenderin ákele almadym. Al, myna balalardy ajaldan alyp qalý – meniń paryzym...
Bir jaǵynan, Taisiia Alekseevnany da túsinýge bolady. Otbasynyń rashody eń aldymen áieldiń qaltasyna soǵatyny belgili. Onsyz da Sháripanyń úlken qyzy Hainisa men Ábikei aǵasynyń qyzy Hanen – osylardyń qolynda. Jalǵyz uly qaitys bolǵan soń, Taisiianyń sheshesi Felisata Vasilevna da byltyr osynda kóship kelgen. Baýyrynda áli emshekten shyqpaǵan qyzdary Meiiz bar. Topty jan bir Qanyshtyń jalaqysymen ildebailap, áreń kúnkórip otyrǵanda, aspannan túskendei endi mynalar kelip osharyldy... Onyń ústine, myna ash-alaman balalardyń siqy da adam shoshyrlyq: shashtary ósip ketken, bet-aýyzdary kólkildegen isik. Kiimderi kir-qojalaq, shoqpyt-shoqpyt...
Úi ishiniń daý-damaiy odan ary asqyna túser me edi, qaiter edi. Dál os sátte óz bólmesinen Felisata Vasilevna shyǵa keldi de, shielenisken túiindi tez tarqatyp jiberdi. Ol ózi áli de ál-qýatynan airylmaǵan, qairatty, ójet áiel bolatyn. Sol kisi Taisiia Alekseevnaǵa ajyraia qarap:
– Ái, sen qyz búitip syqsyńdap jylaǵanyńdy qoi! – dedi ámirli únmen. – Kúieýińniń týystaryn baǵyp-qaqqyń kelmese, ol jaǵyn qazaqqa baiǵa timei turǵanda oilaýyń kerek edi. Endigi jylaýyń tym kesh... Odan da tez tur da iske kiris. Monshaǵa ot jaq! Qolyńa qaishy men ustara al da, myna balalardyń shashyn sypyr! Ústilerindegi shoqpyttaryn sheship al da, órtep jiber! – dep sál bógeldi de, Qanyshqa qarap: - Al, sen, kúieý jigit, bulaisha móliip otyrma! Kombinattyń dúkenine bar da, bir top mata ma, kenep pe, birdeńe alyp kel! Men myna balalarǵa kiim tigemin, – dedi...
Bári de sol Felisata Vasilevna aitqandai boldy. Monshaǵa túsip, taza kiim kigen ash balalardy birer apta úide baǵyp, qaryndary toiyp, býyndary kirgen soń, aýdan ortalyǵyndaǵy qazynalyq pansionatqa sanap ótkizdi. Qanysh tek eki jieni Kemel men Rishatty ǵana óz qolynda qaldyrdy. Keiin «Qanyshtyń balalary» atanǵan sol jetimderdiń bári qatardan qalmai, adam bolyp ketti. Al, úlken jieni Kemel Aqyshev keiin ataqty arheolog-ǵalym bolyp, budan 25 ǵasyr burynǵy qypshaqtardyń «altyn kiimdi» hanzadasyn taýyp, dúiim dúnieni tańǵaldyrǵanyn joǵaryda atap ótkenbiz.
Ashtyq apatynan qalyń qazaqty qutqarýǵa múmkindik tappaǵan Qanysh Imantaiuly tymqursa jiyrmadai ash balany ajaldan arashalap qalǵanyn aýjal tutyp, endi óziniń kásibi mindetine kirisken. Osydan birer jyl buryn Máskeýdegi tústi metaldar basqarmasy Jezqazǵanǵa mol qarjy bólip, ken barlaýshylar toby óz aldyna derbes esep-shoty bar, jeke ujym bolyp qalyptasqan-dy. Qanyshtyń qulashyn erkinirek sermep, jumys surap kelgen ashtardyń esebinen jumysshy sanyn jeti júzge deiin jetkizip júrgeni sonyń arqasy edi.
Ne úshin eken, bul keńshilik uzaqqa barmady. Ol kezde Jezqazǵan ken barlaý basqarmasy Atbasar tústi metaldar tiresine, al olar Máskeýdegi tústi metaldar bas basqarmasyna baǵynatyn-dy. 1933-jyldyń basynda jańaǵy basqyshtardan súzilip ótip, bir jamanat habar jetti. «Qarjynyń tapshylyǵyna jáne basqa da ken oryndarynyń kóbeiýine bailanysty, Jezqazǵanda ken barlaý isi ýaqytsha toqtaidy. Sondyqtan olarǵa biyldan bastap biýdjetten qarjy bólinbeidi» depti.
Bul endi, ashyǵyn aitqanda, Qanyshtyń sonsha jyldyq eńbegin zaia ketirýden basqa eshteńe emes. Joq, mundai zorlyqqa kóne salýǵa bolmas. Amal joq, taǵy da kúresýge týra keledi. Bul – bergi jaqtaǵy sholaq sheneýnikterdiń isi. Álgi «baidyń asyn baiqus qyzǵanady» degenniń keri. Jezqazǵannyń mysy jaqsy, kenderi keremet. Biraq soǵan bóletin qarjyny qimaidy. Jazǵan qulda sharshaý bar ma, endi Jezqazǵannyń en bailyǵyna Kremlde otyrǵandardyń kózin jetkizýden basqa amal joq.
Sol oimen Máskeýge attanǵan Qanysh Imantaiuly 1933-1934-jyldardy túgel derlik sol jaqta ótkizdi deýge bolady. Aldymen bas basqarmanyń aý-jaiyn túigen. Olar sol burynǵy aitqanynan jańylmaidy. «Qarjy tapshy. Biz onsyz da Qazaqstanǵa az aqsha bólip jatqan joqpyz. Ázirshe «Qońyrat-Balqash» kenderin igerip alsaq ta az olja emes. Jezqazǵannyń mysy qaida qashar deisiń. Million jyl shydaǵanda, endi bir jiyrma jyl kúte tursa eshteńesi ketpes» dep ózińdi saiqy-mazaqqa ainaldyrady. Demek, bulardan qaiyr joq. Tyǵyryqtan shyǵar joldy basqa jaqtan izdeý kerek.
Qanysh Imantaiuly Qarsaqbaidan attanarda ken barlaý salasyndaǵy masterler men jumysshylardy jinap alyp, bar shyndyqty jasyrmai aityp ketken:
– Men is mánisine boilamaǵan jańsaq qaýlyny buzdyrý úshin joǵaryǵa attanyp baramyn. Odan ne shyǵaryn bilmeimin. Eger jer betinde ádilet degen bar bolsa, Jezqazǵan jabylmaýǵa tiis. Meniń osy aitqanyma senip, qasymda qalatyndaryń barlaýdy toqtatpai, eptep júrgize berińder. Al bala-shaǵa qamymen basqa jaqqa ketem degenderge jol ashyq, olarǵa renjimeimin, – degen-di.
Myna qyzyqty qarańyz, jumysshylardyń Qanyshqa sengeni sonsha, ishinara bireýleri bolmasa barlaýshylardyń negizgi quramy Jezqazǵanda qalyp qoidy. Jer astynda jatqan mys pen altyn óz aldyna, sol Qanyshqa sengen, óz isine shyn berilgen jumysshylardyń kúnkórisi úshin aqsha tabý kerek edi. Máskeýde altyn qazýshylardyń, kómir izdeýshilerdiń óz tresteri bar. Solarǵa ádeiilep atbasyn burdy. Al tasboiaý izdeýshiler Qanyshty ózderi izdep keldi. Oilanyp-tolǵanýǵa ýaqyt joq, Sátbaev jańaǵylardyń bárimen shartqa otyrdy. Bular Ulytaý ólkesinen álgiler izdegen ken kózin taýyp beredi. Sol úshin olar qazaq ǵalymyna qyrýar aqsha aýdarady. Jasqanbai shartqa otyrǵan sebebi, Qanyshqa ol kenderdiń qai jerde jatqany belgili bolatyn. Bul Jezqazǵanda mys qabatyn izdep júrgende talai ret altynnyń da, kómir men temirdiń de ústinen shyqqan. Al tasboiaý degeniń Ulytaýdyń ár saiynan tabylady. Ondai paidaly kender de kezinde qartaǵa túsken-di. Shartqa otyrǵan trester tabanda aqsha aýdaryp, taryǵyp otyrǵan kenshilerge talaiǵa deiin talǵajaý boldy.
Biraq mundai qosymsha tabyspen qansha jerge barasyń. Jezqazǵan máselesin túbegeili qaita qozǵamai bolmaidy. Ol úshin BKP(b) Ortalyq Komitetine, tym bolmasa Saiasi Biýro múshesi, aýyr ónerkásip ministri Sergo Ordjonikidzege qoly jetse ǵoi, shirkin! Áitkenmen, istiń sáti túseiin dese, oljanyń ózi orala ketetin ádeti ǵoi. Bir kúni oilamaǵan jerden, ana jyldary Tomda ózine sabaq bergen ustazy akademik Mihail Antonovich Ýsovtyń kezdese ketkeni. Ol kisi Jezqazǵan óndirisimen jaqsy tanys bolatyn. Endi, mine shákirtimen sóilese kele, onyń mynadai shyrǵalańǵa ushyraǵanyna qart akademik qatty kúiindi.
– Jezqazǵannyń jemisin dúmshelerge jem qylýǵa bolmaidy. Qalaida en bailyqty qutqarýdyń bir amalyn tabýymyz kerek! – dedi ol salǵan jerden. – Saspa, meniń sanamda joǵaryǵa aparatyn bir esikter qazirdiń ózinde ashyla bastady.
Mihail Antonovich kelesi kúni-aq Qanyshty óziniń eski dosy, tústi metaldar institýtynyń professory V.A. Vaniýkovqa ertip bardy. Qyzyq bolǵanda, ol kisi bular kerek qyp turǵan aýyr ónerkásip Narkomy Sergo Ordjonikidzeniń keńesshisi eken. Endi olar Jezqazǵan máselesin úsheýi otyryp aqyldasty.
– Men myna Mihail Antonovichtyń kóńili úshin, sizdi Narkomǵa ertip baryp, oǵan bir aýyz ótinish aitýǵa árqashan ázirmin, – dedi Vaniýkov, Qanyshtyń ótinishin tyńdap alǵan soń. – Sizdiń uzaq jyl ter tókken Jezqazǵandy jan sala qorǵap shyǵatynyńyzǵa senemin. Biraq bir ǵana sizdiń ýájińiz Narkomǵa az kórinýi múmkin. Átteń, sizge qosymsha áldebir ǵylymi mekemeniń shyǵarǵan sheshimi bolsa ǵoi! Máselen, Ǵylym akademiiasynyń bir sessiiasynda sóz bolyp, Jezqazǵan kenderi jaiynda qaýly alynsa... Keiin akademiia sheshimin eshkim de buza almas edi.
Aqyry, bári de sol ǵalym ustazdar aitqandai bolady. Ýsovtyń, taǵy basqa ǵalymdardyń kómegimen úlken Jezqazǵan taqyryby akademiianyń kezekti sessiiasynyń kúntártibine engizildi. Sessiiada Qanysh Imantaiuly baiandama jasaýy kerek. Basynda Qanysh: «Tymqursa birde-bireýimizdiń ǵylymi dárejemiz joq. Óńkei qulja bas akademikterdiń synynan qalai óter ekenbiz» dep qatty qobaljyǵan. Qosymsha baiandama jasaityn Úgedei Álihanuly Bókeihanov ta – Qarsaqbaiǵa taiaýda kelgen jas geolog. Máskeýdiń taý-ken akademiiasyn bitirse de, ázirshe onyń da ǵylymi ataǵy joq bolatyn... Alaida, Qanysh Imantaiuly ózine senimdi edi. Óitkeni Jezqazǵan – onyń kúndiz-túni oiynan shyqpaityn, ámbe sońǵy jyldary talaidyń aldynda sóz sóilep, ábden jattalyp ketken taqyryp qoi. 1934-jyly 10-qarashada ótken akademiia sessiiasynda Qanysh ǵalymdar synynan jaqsy ótti. Úgedei Álihanuly da óz baiandamasynda birsydyrǵy saýatty pikirler aitty. Bulardan keiin kóp ǵalymdar jezqazǵandyqtardy jaqtap sóiledi. Aqyrynda aptaǵa sozylǵan sessiia Jezqazǵan keni jaiynda birneshe mańyzdy qaýly qabyldady. Sonyń keibir tarmaqtary mynadai: «Jezqazǵan keniniń mol qoryn igerýge qazirgi Qarsaqbai zaýaty dármensiz. Sondyqtan onyń ornyna elimizdiń mysqa zárýligin birjola sheshý úshin, úlken Jezqazǵan mys qorytý kombinatyn salýdy usynamyz. Bul ólkedegi mineraldyq resýrstardy tolyq igerý úshin Jezqazǵan – Qaraǵandy – Balqash temirjolyn salý osy besjyldyqta qolǵa alynǵany jón dep bilemiz. Bul úshin KSRO Josparlaý komiteti, tústi metaldar Bas basqarmasy, Qatynas joldar narkomaty bir-birimen qol ustasa qimyldasa, istiń tabysty bolarynda kúmán joq».
Akademiia sessiiasynyń qaýlysy qolǵa tiisimen, professor Vaniýkovtyń kómegi arqasynda, kezinde «Temir Narkom» atanǵan Sergo Ordjonikidzemen kezdesý de kóńildegidei jaqsy ótti. Kavkazdyń er kóńildi, ór minezdi azamaty Qanysh Imantaiulynyń týyp-ósken jerin, oqyǵan qalasyn, Jezqazǵannyń kartadaǵy ornyn biraz surastyryp otyrdy da, azdan soń geologtyń qyzǵylyqty áńgimesine elitip, ózi jarysa sóilep ketti.
– Bizdiń basqarmadaǵy «bilgishter» ózińdi it áýirege salyp, ábden sharshatqan-aý shamasy, – dep qoiady Qanyshtyń tar jol, taiǵaq keshýlerin tyńdap otyryp. – Qaitsyn, olarǵa da sógis joq. Olar memlekettiń árbir somy úshin basymen jaýap beredi.
Bul qabyldaý 1934-jyldyń 31-jeltoqsanynda ótken. Erteń jańa jyl. 1935-jyl esik qaǵyp tur. Narkom saǵatyna qarady da:
– Sen, jigitim, Máskeýde áli de biraz kún aialdai tur. Myna qaǵazdaryń ázirshe mende qalsyn. Saiasi Biýroǵa usynys ázirleýimiz kerek. Oǵan óziń de qatynasatyn bol. Ázirshe Tústi metaldar basqarmasymen kelisip, saǵan olardyń qorjyn túbin qaǵyp berermin. Ol jetpei jatsa taǵysyn taǵy kórermiz... Kelistik pe? – dedi murtynyń astynan jymiia kúlip.
Ekeýi birin-biri jańa jylmen quttyqtap, narkommen jyly qoshtasty.
Mine, osydan keiin eki jyldai kidirip qalǵan Jezqazǵan óndirisi qaitadan jandana bastaǵan. Ortalyqtan júz milliondap qarjy bosatyldy. 1935-jyly, 25-naýryzda aýyr ónerkásip narkomy Jezqazǵan mys qorytý kombinatynyń qurylysyn bastaý jónindegi buiryqqa qol qoidy. Keńgir ózeniniń tómengi ańǵarynda Jezqazǵan qalasyn salý josparlanyp jatty. Neǵylasyń, búkil odaq boiynsha óndiris degeniń órge basyp, qiialdaǵynyń bári oryndalyp jatqan. Amal ne, áýel basta irgetasy durys qalanbaǵan ba, aiaq astynan Sovet ókimetin taǵy da qyrsyq shaldy.
- IV -
1937-jyl. Bul bir qoǵam músheleri birin-biri ańdyǵan, el ishinen jaý izdep, birin-biri itjekkenge aidatqan, páleli, qyrsyq jyl boldy. Sirá, osy Sotsialistik qoǵamnyń jetilmei týǵan áldebir shalalyǵy bolsa kerek. Áiteýir tórt-bes jyl saiyn bir shikiligi shyǵady da turady. Ne pále shyqsa da, ortalyqtan bastalady ǵoi. Otyzynshy jyldardyń basynda Kamenov, Zinoviev, Býharin bastatqan Stalinnyń baqkúndesteri alastalyp edi. Onyń aty – «Partiiaǵa qarsy blok» delingen. 1934-jyly Leningrad obkomynyń basshysy Kirovty bireý aiaqastynan atyp ketti de, «Halyq jaýy» degen ataý jaryqqa shyqty. «Sotsializm jeńiske jetken saiyn onyń jaýlary kóbeie beredi» depti uly kósem. Sodan beri el ishinen «jaý» izdeý ádetke ainalǵan.
Sońǵy jyldardaǵy asa iri «jaý» Trotskii delinip, onyń jaqtastary «Trotskiishiler» dep atalǵan. Ásili, Sovettik Qyzyl armiiany óz qolymen qurǵan kisi – Trotskii ǵoi. Soǵan bailanysty, armiia ishinde birden tazalaý júrdi. Keńester odaǵynda bes Marshal bar edi, sonyń úsheýi «Halyq jaýy» atanyp, ana dúniege attanyp ketti. Egerov, Bliýher, Týhachevskii. Ásker ishindegi eń saýatty komandirler de osylar bolatyn. Sóitsek, olar Trotskiidi jaqtaýshylar eken ǵoi. Is Marshaldarmen ǵana tynǵan joq, generaldardyń 80 paiyzy, polkovnikterdiń 60 paiyzy «jaý» atanyp, aldy atylyp, arty Sibirge aidaldy. Jáne bul naýqan qai mezgilde júrdi deisiz ǵoi? Germaniiada Gitler bilik basyna kelip, kórshi elderge kóz alarta bastaǵan kezde iske asty. Al osyny aqyldy adamnyń isi deýge bola ma? Qanysh Imantaiuly naq osyǵan deiin murtty kósem jaiynda ala-qula oida júrýshi edi, mynadan keiin kósemge senýden qaldy.
Máskeýde samal tursa, Qazaqstanǵa kelgende qara boranǵa ainalatyn ádeti. Kóp uzamai mundaǵylar da «Halyq jaýyn» izdep sharq urdy. Qazaqstanda jái «Halyq jaýy» bolý azdyq etti me, endi oǵan «Japonnyń shpiony» degen aidar qosyldy. Alda, beishara qazaqtar-ai, osyndai naýqan shyqsa boldy, bizdiń halyqtyń ókpesi qabynyp shyǵa keletini nesi eken? Joǵarǵy ulyqtarǵa jaǵynǵysy kelip turatyn quldyq minezdiń bul da bir kórinisi bolsa kerek. Buryn eregesip qalǵan eki qazaq, bar qudiret óz qolynda turǵandai, bir-birine: «bálem, kózińdi abaqtyda jyltyrataiyn ba» dep kijinedi eken. Qazir, nesin aitasyń, sol tilegi qabyl bolyp, ózara ósh-arazdyǵy, baq kúndestigi barlar birin-biri op-ońai aidatyp jiberetin kúige jetti. Barsa-kelmeske marǵaý asyryp, kózin joiyp jiberse tipti jaqsy.
Jezqazǵanda, qiian shette júrgen Qanysh «jaýlardyń» tizimin tek gazetten oqidy. Keshe ǵana atqa minip, el basqaryp júrgen belsendilerdiń ózi túgelge jýyq aidalyp ketipti. Óli-tirisinen habar joq. Ózgesin qoishy, Qazaqstan kompartiiasynyń birinshi hatshysy, Goloshekinnen keiin qazaqqa biraz jaqsylyq jasaǵan Levon Mirzoian «Halyq jaýy» atanyp, atylyp ketken soń, basqalaryna ne joryq?!
Laýazymdy úkimet basshylarynan keiin, kezek aqyn-jazýshylarǵa, ǵalymdarǵa tiipti: Sáken Seifýllin, Iliias Jansúgirov, Beiimbet Mailin, Maǵjan Jumabaev, Ahmet Baitursynov, Qudaibergen Jubanov, Muhametjan Tynyshbaev, Sanjar Aspandiiarov... tolyp jatyr. Osylardyń bári «jaý», bári de – «Japoniianyń shpiondary». Respýblikada, oblys ortalyǵynda ǵana emes, aýylda Japoniianyń qai tarapta ekenin bilmeitin brigadirge deiin osy «qylmysqa» ilikken.
Ókimet ne aitsa bas shulǵyp sene beretin ashyq aýyz qazaqtar da az bolmas. Al Qanysh Imantaiuly óreskel ótirikke sengendi qoiyp, mundai naýqannyń nege kerek bolǵanyn da ishtei eseptep bilip júr edi. Onyń baiymdaýynsha, myna naýqan – 1932-jylǵy asharshylyqtyń jalǵasy. Iá, ádeii uiymdastyrylǵan ashtyq apatynda, qazaqtyń qaq jartysy qyrylyp, taǵy bir bólegi shetelderge bosyp ketti ǵoi. Buǵan ashyq qarsy shyǵýǵa shamalary kelmegenmen, ziialy qaýym arasynda, kózi ashyq, oqyǵan azamattar ortasynda «bul qalai» degen suraq, narazy oi-pikirler týmady deisiń be? El ishindegi salpańqulaq tyńshylar ondailardy joǵaryǵa jetkizip otyrǵan ǵoi. Endigi mindet – istegen qylmystaryna tiri kýá qaldyrmaý. Sál-pál saýaty bar, kózi ashyq adamdardy túgel joiyp, bul dalada tek máńgúrt quldardy ǵana qaldyrý.
Osynshama sary izine túsetindei, jan-jaqtan utylap qýatyndai, bul qazaq neden jazdy eken? Keń peiil qonaqjailyǵynan ózge ne kinásy bar? Túk kinásy joq. Bar jazyǵy – jeriniń bes Frantsiia syiyp ketetindei keńdigi. Otarshyl Imperiiamen irgeles otyrǵandyǵy. Bul dalaǵa endi sanaýly jyldardan keiin, qazaq emes, álemge aty belgili, alpaýyt el qonystanýy kerek. Máselen, qasqyr qoidy áldebir kinásy bolǵandyqtan jemeidi ǵoi. Bul da soǵan uqsas birdeńe.
Qanysh Imantaiuly osyndai qamyǵýly kóńil kúide júrgende, tóbesinen taǵy da jái túskendei boldy. Ainalasy bir aidyń ishinde Qanyshtyń úsh aǵasyn birdei ustap áketipti. Semeidegi muǵalimder seminariiasynyń burynǵy direktory, belgili aǵartýshy, Qanyshtyń nemere aǵasy Ábikei Sátbaev óz jerinde maza bermeitin bolǵan soń Qyrǵyzstan ótip, Bishkekte pedinstitýtqa sabaq berip júrgen-di. Apyrai, sol jaqqa sońynan izdep baryp ustaǵan ǵoi... Al jasynan ónerge beiim, saiasatqa aralaspaǵan Ábdikerim Sátbaev Kereký jaqta mádeniet mekemeleriniń birin basqaryp júrýshi edi. Esh kinásy joq ol aǵasyn da bir túnde ustap áketken. Al týǵan aǵasy Ǵaziz Sátbaev Qazaqstannan múlde túńilip, Omby mańyndaǵy qazaqtar arasynda óz kúnin ózi kórip júrgen-di. KGB jendetteri ony da qutqarmapty. Artynan ádeii izdep baryp qolǵa túsirgen. Demek, Sátbaevtar áýleti erekshe baqylaýda bolǵany...
Al, sonda Qanyshty qalai ustamai júrgeni belgisiz. Sirá, ázirshe ken qoparyp, mys qorytý úshin kerek degen shyǵar. Demek, Jezqazǵannyń mysy deseishi – muny áli kúnge deiin saqtap júrgen. Biraq aldy-artynda ańdý bar. Qanyshtyń tóńiregin ylǵi da belgisiz bireýler timiskilep júrgeni. «Bastyǵyń ońashada ne aitatynyn, kimdermen sóilesetinin qaǵazǵa jazyp júr» dep tapsyrypty munyń shopyryna... Osynyń bárin oilaǵanda, Qanysh dúnieden túńilip ketedi: «Ózińdi jat sanap, ógei baladai ókpege tebetin otarshyl ókimetke qula dúzden ken izdep, mys balqytyp beretindei – osy meniki ne azap? – deidi keide yzaǵa býlyǵyp. – Qazaq jeriniń qazynasy jat jurtqa jem bolǵansha, óziniń bolashaq qojasyn kútip, qozǵaýsyz jata bermei me».
Alaida «ashý – aldynda, aqyl – sońynda» degen sóz bar. Aqylǵa salyp qarasa, óitip tar ólsheýge taǵy bolmaidy eken. Shyntýaitqa kelgende, Qanysh bir adamǵa tabynǵan, bátýasyz, qandy qol Imperiia úshin emes, osynaý dalanyń ózi úshin ter tógip júrgen joq pa? Qazaq dalasy qashanǵa deiin órkenietke ermei uiqyda jatpaq? Bul dala da uzaqqa sozylǵan uiqydan oianyp, saqara tósine jan bitýi kerek qoi. Otarshyldar qazaqtyń sýsyz, nýsyz shól dalasynda ne qazyna bar deisiń dep, ózderinshe kókirek kerip, mensinbeidi. Endeshe Qanysh qaitken kúnde de, kóshpendiler qumait shólde tórt túlik mal ósirip qana qoimai, ǵasyrlar boiy altyn men mystyń, taǵy basqa asyl kenderdiń ústinde otyrǵanyn dáleldeýi kerek.
Taǵy bir jaǵynan oilap qarasa, Qanysh Imantaiuly basqa emes, ózi úshin de eńbektenýi kerek eken. Jezqazǵanda milliondaǵan tonna mys qabaty jatqanyn túsindirý úshin bul Máskeýde kimniń aldyna barmady? Kimniń esigin qaqpady? Sonda, aqiqatty pir tutqan birli-jar ustaz ǵalymdar men memleket múddesin oilaǵan Narkom Sergo Ordjonikidzeden ózge Qanyshqa qol ushyn bergen kim bar? Qol ushyn bergendi qoiyp, kópshiliginiń arǵy kókeiinde «áli ǵylymi dárejesi de joq, kóshpendi qyr balasy ne biledi deisiń» degen kúpirlik turǵanyn bul talai ret baiqaǵan. Endeshe, sol «kóshpeli qyr balasy» óz jeriniń qyry men syryn men-mensigen ǵalymdardyń bárinen de artyq biletinin Qanysh dáleldeýi kerek. Jezqazǵan shabýyly bastaldy, endi sheginetin jer joq.
Endigi ýaiym – Jezqazǵan emes, basqada. Dál osy joly otarshyldardyń arydan oilastyrǵan qosqyrtysty saiasaty men quldardyń ańqaý mineziniń úilese ketýi alańdatady. Toba, bizdiń qazaqtyń osyndai naýqan kezinde uranǵa qiqý qosyp, belsene aralasyp ketetini nesi eken osy? Ulttyń irgesin bekitý, syrttan tóngen pálege tosqaýyl qoiý, el ishin iritpeý, azamattaryn saqtap qalý degender oilaryna kirip-shyqpaidy. Syrttan jaý shapsa, ózderi dalaqtap birge shabady-aý! Al, birin-biri ustap berýge, baq-kúndes, araz adamdaryn «jaý» dep kórsetýge kelgende aldaryna jan salmaidy. Nesin aitasyń, myna naýqan birin-biri qurtqansha tynym tappaityn alty baqan, ala aýyz qazaqqa taptyrmas qural boldy. Qazir rýǵa, júzge bóliný de órttei órship tur. Onyń ar jaǵynda ókimetke jaǵyný, kórinip qalý, óz atyn ozdyrý degen pálesi taǵy bar. Ainalyp kelgende osynyń bári tanaýynan arǵyny kórmeitin nadandyqqa, ábden etten ótip, súiekti qapqan quldyq minezge, soqyr sanaǵa kelip tireledi.
Qanysh Imantaiuly osynyń bárin kórip-bile tura, ister amal tappai toryǵady. Endi bári kesh. Qazaqty taban astynda qaita tárbieleý múmkin emes. Eń qiyny, qazaqty túzý jolǵa salady-aý degen ǵulama ustazdardyń ózi ustalyp ketti ǵoi. Keshegi «Alash» qairatkerleri de osy maqsatta qurtyldy emes pa?! Qanyshtyń bar qolynan kelgeni – «Halyq jaýy» atanyp, ustalyp ketken óz aǵalarynyń artynda qalǵan shiettei bala-shaǵasyna kómek qolyn sozý boldy. Ábikei aǵasynyń otbasy Qyrǵyzstanda qaldy ǵoi. Ábikeidiń bir balasy Ǵalymtai Qanyshtyń óz tárbiesinde ósken. Osynyń aldynda ǵana Leningradtyń geologiia institýtyn bitirip, tústiktegi Ashysai keninde qyzmet istep júrgen sol Ǵalymtaidy óz otbasyna bas-kóz bolý úshin, Qyrǵyzstannyń altyn kenine aýystyrdy. Al Omby mańynda qalǵan Ǵazizdiń úi ishine Tármizi Imantaevty jiberip (Bul – 1932-jyly ashtan óleiin dep jatqan jerinde ash balalarmen birge Baianaýyldan alyp qaitqan inisi ǵoi), ondaǵylardy sabyrǵa shaqyryp, qarjy jaǵynan kómektesti. Al Ábdikárim aǵasynyń úiinde eki balasymen qalǵan Ýmina jeńgesin tórkin jurtymen jalǵastyrdy. Osydan keiin ǵana kóńili sál tynshyǵandai bolyp edi.
Bir táýiri, osy jyldarda kóńilge demeý bolyp, Jezqazǵan óndirisi úlken qarqynmen údei túsip edi. Bul kezde Qarsaqbaidaǵy mys qorytý kombinaty iske qosylǵan. 1938-jyly «Jezqazǵan – Jaryq» temirjoly salynyp bitti. Sóitip, Arqa jerindegi úsh birdei óndiris alyby: Jezqazǵan – Qaraǵandy – Balqash arasy temirjolmen túiisken-di. Osylarmen bir mezgilde Keńgir sý qoimasy salyna bastaǵan. Osylaisha, Ulytaý ólkesi Odaqtaǵy asa iri óndiris oshaǵyna ainala bastap edi. Bul jaǵynan Qanysh Sátbaev oilaǵan maqsatyna jetti deýge bolady. Erýlige – qarýly, Sátbaev Jezqazǵandy kóterse, Jezqazǵan Sátbaevty kóterdi. Bul kúnde jer júzinde qazaq geologyn bilmeitinder kemde-kem. Ortalyq gazetterde Qanyshtyń sýretteri, maqtaýyn asyrǵan maqala-ocherkter...
Jezqazǵanda ótken 15 jyl! Bul merzim – Qanysh úshin demalysty, boi jazýdy, rahattanýdy umytyp, janushyrǵan jyldar bolypty-aý! Senesiz be, erli-zaiypty Sátbaevtar osy jyldar ishinde bir ret demalys alyp, kýrortqa barmapty ǵoi. 1939-jyly Qara teńiz jaǵasynda – Ialtada ótken eki ai tula boidaǵy sharshaý men zoryqty birjola shyǵarǵandai bolyp edi. Adam óziniń qanshalyq qajyǵanyn qamyttan bosaǵanda biledi eken. Oi-hoi dúnie! Ómirde mundai da rahat bolady eken-aý! Nesin aitasyń, ystyq kún, ystyq qum, shalqyǵan kók teńiz... Anadan jańa týǵandai sergitip shyǵarǵan. 1940-jyly Qazaqstannyń derbes respýblika bolǵanyna 20 jyl tolǵan merekesi úlken órleý ústinde toilandy. Ókimet keshegi ótken jazyqsyz qurbandardy umyttyryp jibergisi keldi me, bul merekeden eshteńesin aiaǵan joq. Músheltoi Almatyda, Respýblikanyń barlyq oblystarynda jyl boiy toilanyp, onyń aiaǵy Máskeýde jalǵasty. Máskeýdegi basqa da is-sharalar qatarynda KSRO Ǵylym Akademiiasynyń tóralqasy da arnaiy merekelik jiyn ótkizýdi uiǵarypty. «Qazaqstan ǵylymynyń 20 jyldaǵy jetistigi» degen taqyrypta bas baiandamany kim jasaidy degende, Respýblika úkimeti bir aýyzdan Qanysh Sátbaevty usynypty.
Mine, osy baiandama Sátbaevtyń budan bylaiǵy taǵdyryn belgiledi deýge bolady. Minbege kóterilgen Qanysh bul joly eshteńeden tartynǵan joq. Kókeide júrgen oilaryn túidek-túidegimen aǵytty-aý bir. Ol eń aldymen qazaq dalasynyń ulan-baitaq keńdigine toqtalǵan. Qazaq dalasy – Aziia men Eýropany bir-birine qosyp jatqan, jer kólemine Germaniia, Italiia, Frantsiia, Britaniia memleketteri jer-sýymen erkin syiyp ketetin, asty-ústi birdei bailyqqa toly, qazynaly ólke ekenin keýdesin kerip turyp, maqtanyshpen baiandady. «Altaidyń altyn qory, Jezqazǵan men Balqashtyń mys, marganets, qorǵasyn, myrysh kenderi, Qaraǵandynyń kómiri – osy sózimizge dálel... Qysqasy, Mendeleev kestesinde qansha element bar, sonyń bári qazaq jerinen tabylady» dedi. Osynyń bári keńes dáýirinde tabylyp, moiyndalǵan nárseler. Osy bertinde, 19-ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen ataqty ǵalymdar Semenov-Tianshanskii men «Ken qazbalary» kitabynyń avtory Bogdanovichtyń «Qazaq jerinde tuzdan basqa ken bailyǵy joq» dep qateleskenin eske salyp, zalda otyrǵan ǵalymdardy dý kúldirdi. Qazaqstanda qaýyrt qarqyn alǵan óndirispen birge Qazaq ǵylymynyń da birtindep damyp kele jatqanyn naqty mysaldarmen jaqsy aitty.
Baiandamanyń áserli bolǵany sonsha, Qanyshty buryn tanymaityn akademikter de onyń qolyn alyp, quttyqtap jatty. Óitkeni, Qanysh Imantaiuly osy joly óziniń jan-jaqty tereń bilimimen ǵana emes, oryssha sheshen sóileitin oramdy tilimen de ǵalymdardy qatty súisindirip edi. Ne kerek, osydan keiin «Qudai bergen jigitke qulai beredi» degendei, jeńis, qýanysh, tabys degenderiń qos-qostan kelip jatty.
1940-jyly, Qanysh Imantaiuly Qazaq SSR-nyń 20 jyldyǵyna orai, Lenin ordenimen marapattaldy. 1941-jyly KSRO Ǵylym akademiiasy qazaq filialynyń basshysy bolyp sailandy. Ári Almatydaǵy Geologiia institýtynyń direktory bolyp taǵaiyndaldy. Osynyń artynan kóp uzamai, Búkil odaqtyq attestatsiialyq komissiianyń sheshimi boiynsha, Sátbaev geologiia-mineralogiia ǵylymdarynyń doktory degen ataqqa ie boldy. Taǵy sol jyly Jezqazǵan ken oryndaryn ashýdaǵy asa zor eńbegi úshin oǵan KSRO memlekettik syilyǵy berildi. Budan soń kelesi jyly KSRO Ǵylym akademiiasynyń tolyq múshesi, iaǵni akademigi bolyp sailandy... Osynyń bári ainalyp kelgende, Qanysh Imantaiulynyń Respýblika astanasy Almatyǵa aýysyp, Qazaqstan Ǵylym akademiiasyn uiymdastyrý aldyndaǵy daiyndyq ispetti edi.
- V -
Qanyshtyń KSRO Ǵylym akademiiasy Qazaqstan filialynyń jetekshisi, ári Geologiia institýtynyń direktory bolyp, Almatyǵa aýysýy 1941-jyly Uly Otan soǵysynyń bastalýymen tuspa-tus keldi. Osyǵan orai, onyń aldynda eki úlken mindet tur edi. Onyń biri – Qazaqstan ǵylymyn, onyń ishinde ásirese geologiialyq zertteýler jetistigin otan qorǵaý isine, qarý-jaraq jasaýǵa qajetti metaldar óndirýge beiimdeý bolsa, ekinshisi – qazaq filialynyń jumysyn jandandyrý, onyń kólemin, zertteý nysandaryn ulǵaityp, jańa institýttar ashý bolatyn. Qanyshqa Allanyń bergen abyroiy shyǵar, bul eki mindet te óz oraiyn taýyp, oidaǵydai oryndaldy.
Otan qorǵaý degende, Qazaqstannyń mysy men myryshy, qorǵasyny men qalaiysy talaidan beri qorǵanys qajetine jarap kelgen ǵoi. Endi kelip, aiaqastynan marganetske zárýlik týsyn! Buryn Sovet odaǵynyń marganetske degen qajetin eki birdei ken orny ótep kelgen ǵoi. Onyń biri – Dnepr jaǵalaýyndaǵy Nikopol kenishi de, ekinshisi – Kavkazdaǵy Chiatýra keni bolatyn. Endi, mine, sol eki kenishtiń ekeýi de jaý qolynda qalyp otyr. Endi ne istemek kerek? Marganetssiz kún qarań. Marganets – qurysh pen temirge oq ótpes qasiet darytatyn naǵyz aqsaýyttyń ózi. Marganetssiz tanki de, zeńbirek te jasalmaidy. Jasalsa da, qurysh qabatynan aiyrylǵan kók temirdiń úiindisi bolyp shyǵady. Ashyǵyn aitqanda, munyń aty – jeńilis.
KSRO Halyq komissarlar keńesiniń qatty qysylǵany sonsha, tamyz aiynda Shyǵys aimaqtardan jedel túrde marganets óndirý týraly qaýly alyp, úndeý shyǵardy. Ol úshin adam kúshi de, qarjy da molynan jumsalatyny eskertildi. Buiryq teńdes bul qaýly basqa respýblikalar qatarynda Qazaqstanǵa da keldi, árine. Qazaqstan ókimetiniń mys pen qurysh dese, biletini – Sátbaev. Birden ortalyq komitetke shaqyrǵan:
– Myna marganetsti ne isteimiz? Qalaida bir amalyn tap! – dep ótindi olar Qanyshqa.
– Oǵan bola saspańyzdar. Bizde marganets bar. Qansha qajet bolsa da tabamyz! – dedi Qanysh Imantaiuly qashanǵy ádetinshe sabyrmen jaýap berdi.
– Solai ma? Apyrai, mynaýyń jaqsy boldy-aý! Qaida eken ol marganetsi bar bolǵyr? – desip respýblika basshylary erjeńdesip qaldy.
– Qaida bolýshy edi? Ózimizdiń Jezqazǵanda! – dedi Qanysh Imantaiuly jymiia kúlip.
Ne kerek, Sátbaevtyń kóregendigi osyndai qysyl-taiań tusta taǵy bir ret sharapatyn tigizdi-aý! Aityp otyrǵany yp-ras. Qanysh Imantaiuly ótken jyly Jezdi ózeniniń ańǵarynan marganetstiń mol qoryn taýyp, áldeqashan kartaǵa túsirip qoiǵan. Onyń ústine, biyl Almatyǵa aýysarda birdeńeni sezdirgendei, I.N.Bogdanchikov bastatqan bir top kenshini marganets keniniń aýqymyn anyqtaý úshin, sol Jezdige attandyryp ta jibergen. Endi, mine, sol ken orny jan qysylǵanda kádege asaiyn dep tur. Respýblika basshylarynyń qýanyshynda shek joq. Basqa respýblikalar óz jerlerinen marganets izdep, ala shapqyn bolyp júrgende, Qazaqstan ol mindetti oryndap ta qoidy. Olar birden qorǵanys komitetine jedelhat joldap, shúiinshi suramaq bolǵan-dy. Azdan soń qaita oilanyp, mundai jedelhattyń úkimet atynan emes, jumysshylar atynan barǵany jón desti. Ol kúnderi marganets keniniń aty ashyq aitylmaityn. Sondyqtan Qarsaqbai geologiialyq barlaý ortalyǵy atynan Qara metallýrgiia narkomyna airyqsha shifrmen qupiia málimet joldandy.
Alaida bireýge-bireý senbeitin zaman. «Bul – qaidan jatqan batpan quiryq» degendei Qazaqstanǵa mundai abyroidy qimaityn mysyq tileýli bireýler tarapynan taǵy da kúdik pen saqtyq beleń aldy. Jezdide marganets keni bar ma? Bar bolsa, qory qansha degendi anyqtaý úshin, komissiialar birinen soń biri qaptasyn-ai kelip. Alǵashqy kelgen bir toby «Bul tóńirekte marganets keni atymen joq. Bári – qur daqpyrt» dep qaitypty. Olardyń sońynan metallýrgiia halyqkomi I.F.Tevosiannyń atynan kelgen qomaqty komissiianyń qorytyndysy da adam sengisiz bylq-sylq birdeńe: «Jezdide marganets bar ekeni ras. Biraq kenniń qory ázirshe anyq emes, jái boljam ǵana» depti.
Qysqasy, eshkim de eshteńeni moinyna alǵysy kelmeidi. Eshteńeni kesip aitpaidy. Bireýge bireý senbeitin, árkim óz basyn kúiitteitin zaman. Kenet Jezdiden marganets shyqpai qalsa, shyqsa da qory tym az bolsa, ol úshin bas ketedi... Bul elde ne istese de, óz basynan qaýiptenbeitin bir-aq adam bar. Ol – Stalin ǵana. Jezdi jónindegi komissiialardyń qorytyndysyn bas qolbasshy Stalin de baqylap otyrsa kerek. Bir kúni shydamy taýsylyp:
– Byljyraǵan bos sózdi qoiyńdar! Bizge marganets kerek. Dereý Jezdiniń kenishin iske qosyńdar! Onyń qory qansha ekenin ýaqyt kórsetedi! – dese kerek.
Mine, osy sózden keiingi Jezdiniń boiy dúrildedi de ketti. Jezdidegi marganets keni, onyń qor mólsheri týraly talas-tartysqa Qanysh Imantaiuly aralasqan joq. «Oibai, bul jerde marganets qory mol» dep eshkimge jalynbady da. Tek komissiia músheleriniń jer qyrtysynan habary joq dúmsheligine tańǵalǵan. Óitkeni Sátbaev ózine senimdi edi. «Bálem marganets kerek bolsa, Jezdige ózderiń-aq kelersińder» dedi de, nasybaiyn atyp qoiyp, alańsyz otyra berdi...
Aqyry, Qanysh Imantaiulynyń boljamy dál shyqty. Jezdiniń million tonna dep eseptelgen marganets qoryn eshkim de taýysa alǵan joq. Búkil Uly Otan soǵysy barysynda, odan keiin de Oral men Magnitagor qalasyndaǵy tanki jasaityn zaýattardy Jezdiniń marganets qory qamtamasyz etip turdy.
Uly Otan soǵysy kezinde respýblikanyń qorǵanysqa qosqan qomaqty úlesi, jaýǵa qarsy atylǵan árbir on oqtyń toǵyzy Qazaqstan metalynan quiylýy Odaq kóleminde bul eldiń abyroiyn qatty kóterdi. Mine, osy jetistik Qazaqstanda derbes Ǵylym akademiiasyn qurýǵa jol ashty. Al Qazaqstan ǵylymynyń osy tusta tez qarqyn alýyna sebep bolǵan taǵy bir faktor bar. Ol – soǵys kezinde qorshaýda qalǵan Leningrad, Kiev, taǵy-basqa qalalardan evakýatsiiamen Qazaqstanǵa kelgen kóptegen ǵalymdardyń osynda qalyp, ǵylymi jumystarmen ainalysýy. Máselen, astronomiia-fizika salasynda buryn Qazaqstanda eshqandai daiyndyq joq-tuǵyn. Sol jyly Aidyń tolyq tutylýyn Alataý biikterinen baqylaýǵa kelgen osy ilimniń iri ókilderi V.E.Fesenko men Tihov soǵys bastalǵanda eline qaita almai osynda qalýy Qazaqstanda astro-fizika ǵylymynyń negizin salýǵa sebepshi boldy. Jáne astro-fizikter osyndaǵy alǵashqy bes institýttyń biri bolyp quryldy.
Al belgili geolog-ǵalymdar N.G.Kassin men M.G.Rýsakov ta – Qazaqstanda ken barlaý jumysymen júrgende soǵys bastalyp ketip, Leningradtaǵy úilerine qaita almai qalǵandar. Qanysh Imantaiuly olardy dereý Almatyǵa shaqyryp, ózine járdemshi-serik etip aldy. Kóp uzamai úkimet arqyly jalǵasyp, olardyń bala-shaǵasyn da aldyryp berdi.
Qanysh Sátbaev alǵash filialǵa basshy bolyp kelgende, qaraýynda tórt ǵana institýt, ár ǵylym salasyna arnalǵan jeti ǵana sektor bar-tuǵyn. 1945-jyly Qazaqstan Ǵylym akademiiasyn qurý qarsańynda institýttyń sany on birge jetti. Endi akademiia qurýdyń sharty tolyp tur deýge bolady. Biraq oǵan joǵarǵy jaqtyń ruqsaty, BKP(b) Ortalyq komitetiniń bekimi kerek. Qanysh Imantaiuly sol úshin Máskeýde bir aidai júrip, Ortalyq Komitet pen KSRO Ǵylym akademiiasynyń móri basylǵan tańbaly qaǵazdy alyp qaitty.
Alaida, 1945-jyly Qazaqstan Respýblikasynyń qurylǵanyna 25 jyl tolǵan toiy ótetin boldy da, akademiianyń qurylý rásimi kelesi jylǵa shegerildi. Sonymen, kópten kútken Qazaq SSR Ǵylym Akademiiasy 1946-jyly maýsym aiynda quryldy. Sol kúni jalpy jinalysta úkimet bekitken akademiianyń tolyq músheleri men korrespondent-músheleriniń tizimi jariialandy. Bulardyń jalpy quramy otyzdai adam edi. Olardyń arasynda qazaqtan: Muhtar Áýezov, Álkei Marǵulan, Ahmet Jubanov, B.Bekturov, Simet Keńesbaev, Saýranbaev, taǵy basqalar bar edi. Endi qalǵan birnesheýi akademiianyń korrespondent-múshesi bolyp sailanǵan. Kelesi kúni jańaǵy akademikter qatysqan jalpy jinalysta Qazaqstan Ǵylym akademiiasynyń tuńǵysh prezidenti bolyp, Qanysh Imantaiuly Sátbaev biraýyzdan sailandy. Ǵulamanyń jasy sol jyly qyryq jetige tolǵan-dy. Bilimi men aqyl-oiy kemeńgerlikke jetip, baq juldyzy barynsha jarqyrap janǵan shaǵy edi.
Qazaqstan ǵalymdary soǵystyń aýyr jyldarynda daiyndap, qiyn kezeńde qurǵan sol akademiia elý jyl boiy myzǵymai ómir súrdi. Qazaqstan ǵylymyn dúniejúzilik deńgeige jetkizdi. Ol tek ǵylymdy qajet etpei, aqsha esepteýdi basty murat etken táýelsiz Qazaqstan ókimetiniń tusynda ǵana ómir súrýin toqtatty.
Al, óz taqyrybymyzǵa kelsek, sol 1946-jyl – Qanysh Imantaiuly úshin tabystar jyly boldy. Sol jylǵy aqpan aiyndaǵy sailaýda ol KSRO Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolyp sailansa, qarasha aiynda KSRO Ǵylym akademiiasynyń tolyq músheligine ótti. Qanysh Sátbaevqa deiin birde-bir shyǵys adamy mundai biikke kóterilgen joq-ty.
- VI -
Qys artynan kún jylyp, kóktem keletini siiaqty, surapyl soǵystan keiin búkil el arqasyn keńge salǵan, bir jadyrańqy jyldar bolyp edi. Amal ne, ol zaman da uzaqqa barmady. Zań ústemdik etpegen elde turaqtylyq bolmaidy ǵoi. Diktatordyń kóńil kúiine qarai, dúnie degenińiz ózgerip turady. Beibit kúnder tym uzaryp ketse, quldar qutyra bastaidy dei me eken, ár on jyl saiyn bastaryna qamshy úiiretin ádeti. Bul joly da solai boldy. Qazaqtyń sorpa betine shyǵar ziialylary úshin, taǵy bir qara bult tónip kele jatty. Basynda alys kókjiekten daýyldy nóserdiń lebi bilinip, kúrkiregen naizaǵai jarqyly kórinis bergen. Kóp uzamai dúnieni astan-kesten etip, nóser aralas surapyl daýyldyń ózi de soǵyp ótti. Qala men dala uiqy-tuiqy bolyp, talai úidiń shańyraǵy ortasyna tústi.
Sonaý bir aty shýly 1937-jyldan beri arada on bes jyldai ýaqyt ótti ǵoi. Osy merzim ishinde baiaǵy «Alash» qairatkerleriniń, atylyp-shabylǵan basqa da ult serkeleriniń orny tolmasa da, órteńge shyqqan alshyndai jańa bir tolqyn jaiqalyp ósip kele jatqan-dy. Qazaqtyń ádebieti men mádenietinde, tarih ǵylymynda ilgerilep ósý nyshany baiqalǵan. Qazaqstanda Ǵylym akademiiasy qurylyp, ǵalymdar ár salada táýelsiz ósý jolyna túsken. Qazaqtar aýylda myńǵyrǵan mal ósirip qana qoimai, geolog-ǵalymdary jer asty bailyǵyn paidalanýda dúniejúzine ataǵy shyǵa bastaǵan.
Mine, osyny Kremlde otyrǵan otarshyldar da baiqap qalypty. «Ái, mynalar qaida barady?» degen ǵoi birden sekem alyp. Bulardy der kezinde toqtatpasa bolmaidy. Bilesiń ǵoi – qazaqqa sál-pál erkindik berseń ne isteitinin. Ózderi ilim-bilimge zerek, asa zerdeli halyq kórinedi. «Alashordanyń» Á.Bókeihanov, A.Baitursynov, Á.Ermekov sekildi ǵalymdary 1922-jyly V.I.Leninniń ózimen tireskeni esterińizde bolar. Solar uly kósemmen bilim jarystyra otyryp, Qazaqstannyń kartasyn bekittirip alǵan joq pa? Aziianyń qaq ortasyn oiyp turyp oryn aldy-aý! Jáne qandai jerler deseishi! Kólemi – bes Frantsiia syiyp keterdei, ulan baitaq, bai ólke...
Abyroi bolǵanda, «Alash» qairatkerlerin der kezinde qurtyp tyndyq. Áitpegende, bas asaýlyq tanytyp, boi bermei ketýi de múmkin edi. Endi, mine, qazaq oqyǵandary taǵy da bas kótere bastady. Mundai qaterdiń aldyn almasa bolmaidy. Demek, taǵy bir naýqannyń kezegi kelip tur. Ony «ultshyldyqqa qarsy kúres» deisiń be, «tarihi eńbekterdi markstik-lenindik turǵydan qaita qaraý» dep ataisyń ba, qai-qaisy da jarap tur. Basyn bastap berseń, odan ary sholaq belsendilerdiń ózderi-aq dúrildetip alyp ketedi. Kúres ádisteri – sol baiaǵydai: el ishinde ala aýyzdyqty órshitý, ziialylardy bir-birine aidap salý, qysqasy, talanttardy talantsyzdarǵa talatý... Talai bas asaýdy jýasytqan otarshyl ideologtar mundai aila-tásil jaǵyna barynsha máttaqym bolatyn...
Qazaqstanda sońǵy ailarda ótip jatqan saiasi súrgindi oi sarabynan ótkize kelip, Qanysh Imantaiuly osyndai qorytyndyǵa keldi.
Árine, otarshyl ideologtar Qazaqstan ziialylaryn birden bas salǵan joq. Bul naýqanǵa alystan oraǵytyp, kóp satyly daiyndyqpen keldi. Eń aldymen, «mine, biz ózimizdi de aiap jatqan joqpyz» degendi bildirý úshin, «Leningrad» jáne «Zvezda» jýrnaldaryn qaraýylǵa alyp, sonda jariialanǵan Zoshenko men A.Ahmetova shyǵarmalarynan ótkendi ańsaý saryndaryn taýyp, qatań syn aitqan bolatyn. Osyǵan jalǵas, BKP (b) Ortalyq komitetiniń «Tatarstan obkomynyń ideologiialyq jumystary týraly» qaýlysy shyǵyp, onda «Edige», «Shora batyr», «Qarasai qazy» tárizdi túrik halyqtaryna ortaq jyrlar qatty synalǵan. Bul – «sender de osyǵan qarap boi túzeńder» degen belgi bolatyn. Mundaida shet qalatyn Qazaqstan ba, mundaǵy ziialy qaýym da jańaǵy qaýlylardy talqylap, edáýir áýrege túsken. Birin-biri synap ta úlgirgen.
Sóitse, bul jái ǵana talqylaý emes, kimniń kim ekenin anyqtaý úshin aldyn ala jasalǵan barlaý eken ǵoi. Qazaqstanǵa tastalǵan naǵyz «bomba» 1950-jyldyń 26-jeltoqsanynda jaryldy. «Pravda» gazetinde jariialanǵan: «Qazaqstan tarihy markstik-lenindik turǵydan baiandalsyn» degen maqala, shynynda da, bombadan kem bolǵan joq. Eger sol «bomba» basqa bir elde jarylsa, ainalasyna kóp ziian keltirmei, sol jarylǵan jerin ǵana oiyp túsken bolar edi. Al, bizdiń Qazaqstanda bári basqasha... Nesin aitasyń, onsyz da bir-birine atarǵa oǵy bolmai, qarsylasymnan qashan kek alam dep, alaqanyna túkirip júrgen qazekeń aldy-artyn oilap jatpai, qas jaýyna birden soiyl ala júgirgen.
Al, T.Shoiynbaev, H.Aidarova, A.Iakýninderdiń atynan jariialanǵan bul maqalanyń daiyndalý barysy óz aldyna bir hikaia. Ol da neshe alýan satydan ótipti. Jalpy, maqalaǵa ózek bolǵan – 1943-jyly jaryq kórgen «Qazaq SSR tarihy» degen kitap-tuǵyn. Ásirese, sol kitaptyń «Qazaq halqynyń Kenesary han bastaǵan azattyq kúresi» degen taraýy. Taraýdyń avtory – talantty jas ǵalym Ermuqan Bekmahanov bolatyn. Budan eki jyl buryn ol osy taqyrypta kandidattyq dissertatsiia qorǵaǵan, «Qazaq SSR tarihynyń» jurtshylyq kóńilinen shyqqany sonsha, kitap jaryq kórisimen ony qoǵamdyq oryndar memlekettik syilyqqa usyndy. Eger bul kitap syilyq alatyn bolsa, jas ǵalym Bekmahanov ta laýreat atanǵaly tur.
Mine, osy araǵa kelgende, kitap jazýǵa qatyspaǵan bir top tarihshynyń ózegine «órt» ketedi ǵoi. Ásirese, M.Aqynjanov, T.Shoiynbaev, H.Aidarovalardyń talaǵy tars airylady. Birden bilek sybana iske kirisedi. Qaitken kúnde de kitapqa memlekettik syilyqty aldyrmaý kerek. Ásirese, anaýbir Bekmahanov degen páleniń jolyn kespese bolmaidy. Sol oimen álgi adamdar alma-kezek maqala jazyp, «Qazaq SSR tarihynyń» túte-tútesin shyǵardy. Óte-móte Bekmahanov jazǵan Kenesary jaiyndaǵy taraýǵa shúiligip, kir-qoqystyń bárin sonyń ústine úiip-tókti. «Eskilikti ańsaý» dedi, «Handyqty kókseý» dedi, «Tarihi oqiǵalar taptyq turǵydan qaralmaǵan» dedi. Qoishy, áiteýir, bári jabylyp júrip, «Qazaq SSR tarihyna» memlekettik syilyqty aldyrmady ǵoi. Biletinderdiń aitýynsha, bular stýdent kezderiniń ózinde-aq belsendi bolǵan kórinedi. 1937-jyly ustazdary Sanjar Aspandiiarovtyń «Qazaq tarihy» kitabyna jala jaýyp, aqyry ony da «Japoniia shpiony» etip shyǵarsa kerek. Demek, bireýdi jardan qulatýǵa ábden mashyqtanǵan adamdar...
Mine, osylar qazirgi naýqan kezinde taptyrmas qarýǵa ainalǵan. Qazaqstan KP(b) Ortalyq komiteti úgit-nasihat bóliminiń meńgerýshisi I.Hramkov pen Máskeýden tilshi bolyp, tyńshy bolyp kelip júrgen A.Chernichenko bastatqan jansyzdar jańaǵy jalaqor tarihshylardy qoldaryna ustap, saqa qyp úiirdi. «Pravda» gazetinde jariialanǵan «bomba» maqalany solarǵa daiyndatty. Basynda olardyń óz atynan jariialaýdy olqysynyp, basqa bir aýzy dýaly, salmaqty avtor izdegen. Biraq, qalaida, maqala avtory qazaq bolýy kerek edi. Áýelde maqalaǵa avtor bolýdy Qazaqstan Kompartiiasynyń birinshi hatshysy Shaiahmetovqa usynǵan eken. Alaida suńǵyla basshy bul maqalanyń ózine abyroi ápermesin sezse kerek, avtor bolýdan úzildi-kesildi bas tartypty. Sonan soń, amal joq, maqalany jańaǵy jalaqorlardyń óz atynan jariialaǵan.
Qazaqstanda osyndai astyrtyn qastandyq áreketter júrip jatqanyn Qanysh Imantaiuly sezip júrdi. Biraq ony toqtatý múmkin emes edi. Óitkeni naýqannyń stsenarii Máskeýde jasalǵan. Diirmen ainalyp ketti, endi ol shanaǵyna túsken biraz dándi untaqtamai tynbaidy.
Bylai baiqap qarasa, jan alyp, jan berisken talas-tartys tarihshylar arasynda ǵana emes, ádebietshi qaýym arasynda da júrip jatyr eken. Onda da kókparǵa túsken – Kenesary qozǵalysy. Bul qozǵalys – qazir dos pen dushpandy anyqtaityn negizgi ólshemge ainaldy. Kezinde bir jazýshylar Kenesary jaiynda pesa jazypty. Taǵy bireýi dastan shyǵarypty. Ádebietshi ǵalymdar jaǵy Kenesary qozǵalysy týraly maqalalar jazyp, oqýlyqtarǵa engizipti... Endi, mine, qalamgerler birin-biri kórsetip, árkim óz basyn arashalap qalý qamynda kórinedi. Araǵa ot tastaýshylar M.Áýezov pen S.Muqanov arasyndaǵy eski daýdy qaita jańǵyrtsa, ózgeleri de olardan qalyspai, «kókparǵa» bel sheshe kirisip ketipti. Ábdilda Tájibaev pen Qalijan Bekhojin, Esmaǵambet Ysmailov pen Qajym Jumaliev, Áýezov pen Músirepov... Jaq-jaq bolyp, qiian-keski tartysqa túsipti.
Rejissýrasy Máskeýde jasalǵan naýqanǵa kereginiń ózi de osy bolatyn. Ne ortalyq komitetten, ne respýblika úkimetinen basý aitqan bir pende bolsashy! Árqaisysyn úrit-soqtap, bir-birine qairap saldy da, qyzyǵyna qarap otyrdy. Syrttan jaý kelgen joq, birin-biri áshkerelegen de – qalamgerlerdiń ózderi. «Bálenbailardy ortamyzdan alastaiyq» dep úkim shyǵarǵan da – ózderi. Nátijesi ne boldy deisiz ǵoi? Baiaǵyda bir ótirikshi: «Eki jylan arbasyp tur eken. Bir ýaqytta qarasam, ekeýi de ornynda joq. Sóitsem, jylandar birin-biri jutyp qoiǵan eken» depti ǵoi. Munda da sonyń keri keldi. Birtalaiy partiiadan shyǵyp, qyzmeti tómendedi. Birazy buryn alǵan ataq-dárejesinen airyldy. Tarihshy Bekmahanov, Súleimenovtar qatarynda, ádebietshi Q.Jumaliev, E.Ysmaiylov, Q.Muhamethanovtar 25 jylǵa kesilip, «itjekkenge» aidalyp ketti. Akademik A.Jubanov, M.P.Rýsakov, Q.Jumalievtar akademiia músheliginen shyǵaryldy.
Bylai qarasań, osylardyń búldirgen eshteńesi de joq, árqaisysy óz salasynda tabysty jumys atqaryp júrgen adamdar bolatyn. Osylardy oqytyp, tárbielep, qatarǵa qosýǵa Keńes ókimetiniń kóp qarjysy jumsaldy ǵoi. Onsyz da jetispei jatqan óz kadrlaryn qurtqannan kim ne paida tapty? Teńizdegi keibir jyrtqysh balyqtar óz shabaǵyn ózi jutady deýshi edi, mynaý da sonyń keri. Ainalyp kelgende oilaityndary – qalaida túbi shiki otarshyl ókimetti ustap turý.
- VII -
«Halyq jaýlary» men «ultshyldardy» izdeý gýmanitarlyq salamen shektelmei, aqyryn aiańdap, jaratylystaný ǵylymdaryna da kelip jetti-aý! Mundaǵy alǵashqy tartys akademik N.V.Pavlov basqaratyn biologiia men meditsina salasynan shyqty. Sóitse, búkilodaqtyq botanikter arasyna da jik túsken eken. Ótken jyly VASHNIL-dyń kezekti sessiiasynda akademik T.D.Lysenko ejelgi genetika ilimin joqqa shyǵaryp, onyń ornyna ózi oilap tapqan «michýrindik biologiia ilimin» usynǵan-dy. Bul ilim kezinde Stalinniń qoldaýyna ie bolǵan. Endi, mine, sen de sol ilimdi qoldaýyń kerek. Al ony qoldamasań, barar jeriń belgili, «halyq jaýy» bolyp kete barasyń.
Al akademik Pavlov Lysenko ilimine tis-tyrnaǵymen qarsy. Osyny paidalanǵan sol institýttaǵy keibir belsendiler akademikti biraz «hantalapaiǵa» salǵan kórinedi. Kóringennen sóz estip, júikesi ábden juqarǵan ǵulama bir kúni akademiia prezidenti Qanysh Sátbaevqa aryz jazyp kelip tur. Aryzda ózin institýt direktorlyǵynan bosatýdy suraidy. «Mundai kóringen bi bolyp, ǵylymǵa qarsy jalǵan uran kóteretin jerde budan ary qalýǵa bolmas. Sondyqtan meni direktorlyqtan da, tóralqa músheliginen de bosatýdy ótinem» dep qolqalap turyp aldy... Pavlov siiaqty asa kórnekti biologty joǵaltý – akademiianyń bir qabyrǵasyn qulatýmen birdei. Sondyqtan da Qanysh Imantaiuly Pavlovqa qaratylǵan soqqyny ózine qabyldap, akademikti qyzmette qalýǵa zorǵa kóndirdi.
Sátbaevtyń óz basy uzaq jyl Jezqazǵanda ken qoparyp, mys balqytyp, qoǵamnan ońasha júrdi ǵoi. Almatyǵa kelgeni – sońǵy on jyldyń ainalasy. Geologiianyń qyry men syryn sheneýnikter túsine bermeidi. Bálkim, jer qoinaýyn tekseretin bul sala pále-jaladan qaǵys qalar dep oilaǵan. Olai bolmady. Pále qýǵandar jerdiń ústin jailap bolyp, endi astyna túsipti. Ne qylmys jasaǵany belgisiz, Sátbaevtyń áriptes dosy, Arqada Qaraǵaily, Kentóbe, Qairaqty kenderin ashqan, Qońyrat-Balqash kenishin iske qosqan, Eńbek Qyzyl tý jáne Otan soǵysy ordenderiniń iegeri, akademik M.P.Rýsakovty issaparmen Leningradqa barǵan kezinde tutqyndapty. Ózderiniń týmasy, orys ǵalymyn aiamaǵan KGB qazaqty aiasyn ba, demek akademiia prezidenti Qanysh Imantaiulyna da tuzaq quryldy degen sóz. Bálkim, Sátbaevty qolǵa túsirý úshin Rýsakovty ádeii qurbandyqqa shalyp otyrǵan shyǵar. Soǵan qaramastan Qanysh Imantaiuly Rýsakovty aqtap almaq bolyp, Máskeýge deiin bardy. Biraq qolynan eshteńe kelmedi. Rýsakovty bosatý bylai tursyn, «Sovet Odaǵyna qastandyq jasamaq bolǵan halyq jaýynyń sońynda neǵyp júrsiz» dep Qanyshtyń ózin biraz áýreledi.
Aqyry «qaýpiń neden bolsa, ajalyń sodan» degendei, kóp uzamai Sátbaevtyń óz basyna da bult úiirile bastady. Geolog ǵalymdardy shetinen tergep, munyń ústinen material jinai bastapty. Bir kúni keshki apaq-sapaqta qart akademik Nikolai Grigorevich Kassin keldi bulardyń úiine. Ózinde óń-tús joq, aiaǵyn táltirektei basyp, áreń kirdi esikten. Qazaqtyń jer qyrtysynyń geologiialyq kartasyn jasaýshy úlken ǵalym. Sol úshin KSRO memlekettik syilyǵyn alǵan... Sóitse, Máskeýden kelgen memlekettik komissiia bul kisini de qatty qysyp, tergeýge alypty. «Sátbaevtyń Qarsaqbai men Atasý temir kenderin barlaýdy qasaqana kesheýildetip, memleketke ziiankestik jasaǵany ras pa? – dep suraityn kórinedi. Kassin «bul jalǵan» dep jaýap beredi, árine. «Onda, bul iske aiǵaq bolatyn taǵy kim bar? Sony aityńyz!» dep odan ary qysatyn kórinedi.
– Al men mundai pysyqtyqqa qalai baram? Jasymda aitpaǵan ótirikti qartaiǵanda qalai aitam? Men biletin bir ǵana Sátbaev bar. Ol – jái, qatardaǵy geolog emes, dánishpan ken izdeýshi! – deidi Kassin aýyzy sóileýge áreń kelip.
Kassinnyń qan qysymy kóterilip turǵan siiaqty. Úi ieleri oǵan ystyq shai berip, kóńilin ornyqtyrýǵa tyrysty. Ol jaǵdaiy biraz jaqsarǵan soń jaqyn jerdegi úiine qaityp ketken. Erteńinde ony taǵy shaqyryp tergegen be, ile-shala aýrýhanaǵa túsipti. Kóp uzamai jaryq dúniemen múlde qoshtasty.
Birazǵa deiin alystan oraǵytyp, jasyryn jaiylǵan tor aqyry jaryqqa shyqty. Máskeýden jiberilgen memlekettik komissiia endi tikelei Sátbaevtyń ózin tergei bastady. Aldyn ala qaǵazǵa túrtip, daiyndap ákelgen suraqtary bar. Máskeýlikter bile bermeitin osyndaǵy qazaq jansyzdary timtinip júrip taýyp bergen páleli suraqtar:
– Siz bidiń balasy, qajynyń nemeresi kórinesiz. Biraq partiiaǵa óterde tegińizdi jasyryp, osynyń birin aitpaǵansyz. Nege olai? – deidi qandaýyrdai qadalyp.
– Tekserip kórińizder: men ómirbaianymda eshteńeni jasyrǵan emespin. Meniń ata-tegim partiiaǵa óterdegi aryzymda da anyq jazylǵan, – deidi Qanysh Imantaiuly.
Biraq oǵan mán berip, anyqtap jatqan eshkim joq. Seniń shyn sózińdi de ótirikke balap, aqqa qarany japsyra beredi. Osylardyń tórkin-tegin jaqsy biletin Qanysh áýelden-aq kommýnist bolýǵa qushtar emes-ti. Jezqazǵanda bas barlaýshy bolyp júrgen kezinde de, sondaǵy bastaýysh partiia uiymy muny múshelikke alýǵa qulshynǵan-dy. Sonda da Qanysh óziniń ata-tegin aityp, múshelikten bas tartqan. Qanyshtyń bidiń balasy, qajynyń nemeresi ekenin bilgen soń, ondaǵy belsendiler de bastapqy betterinen qaityp, qolqalaýdy qoiǵan. Kórdińiz be, bulardyń qataryna baidyń tuqymy, bidiń balasy, jalpy tekti kisi óte almaidy. Demek, balshabekter partiiasynyń kimderden quralǵanyn osydan-aq bile berińiz. Kópshiligi – kedei-kepshik, ýyzynda jarymaǵan ury-qary, ózgeniń bailyǵyn da, bilim-qabiletin de kóre almaityn, qolyna tússe ózinen artyqty qorlaǵysy kelip turatyn kekshil tobyrlar.
Qanysh Partiia músheligine 1944-jyly, qyryq bes jasynda ótti. Onda da óteiin dep ótip pe, akademiia prezidenti mindetti túrde kommýnist bolýǵa tiis dep, zorlap ótkizgen. «Meniń tegim jat, senderdiń sharttaryńa tolmaidy» degenine qaraǵan joq. Qajet kezinde óz ustanymdaryn belinen basa salǵan. Endigi istep otyrǵandary – mynaý! Qanysh, beine bulardyń partiiasyna urlanyp ótken jat piǵyldy bireý siiaqty.
– Siz kezinde «Alash» partiiasyna múshe bolypsyz ǵoi. Demek, ultshyldyq dertimen jas kezińde-aq aýyra bastaǵansyz... Solai ǵoi?
– Joq, bul da jańsaq pikir, – deidi Qanysh birden toitarys berip. – Jańsaq bolatyny, 1917-jyly «Alash» partiiasy qurylǵanda, men Semeidegi seminariiada oqyp júrgen on segizdegi jasóspirim balamyn. Jáne sol jyly ókpeme sýyq tigizip, emdelý úshin qyrǵa shyǵyp ketkenmin. Tipti «Alashpen» aralasatyndai múmkindigim bolǵan joq.
Biraq muny da tyńdap jatqan kisi joq. Aitqan sóziń jelge ushqanmen birdei. Seni tyńdaǵan bolyp otyrady da, túk bolmaǵandai kelesi suraqqa kóshe salady. Osyndaǵy baqkúndes belsendilerdiń atsalysýymen, ortalyq komitettiń úgit-nasihat bólimindegi Ivan Hramkov jasap bergen stsenariidiń siqy osy tárizdes.
– Siz ózińiz ultshyl bolmasańyz, akademiianyń institýttaryna kileń partiia saiasatyna qarsy ultshyldardy qalai jinap alǵansyz? Máselen, E.Bekmahanov, B.Súleimenov, Q.Jumaliev, E.Ysmaiylov siiaqtylar... Odan qala berse, akademiiaǵa kileń ózińizdiń jerlesterińizdi jinaityn kórinesiz...
– Jańaǵy sizder ataǵan adamdar – akademiiaǵa men kelmei turyp, jumys bastaǵan ǵalymdar. Árqaisysynyń tarih pen ádebiette óz zertteý obektileri bar. «Ultshyl» degende, olar bárine ortaq bir ǵana máselede qatelesip otyr. Bárin súrindirgen – 19-ǵasyrdaǵy Kenesary qozǵalysy... Uly Otan soǵysy kezinde patriottyq rýhty oiatý úshin, burynǵy ótken batyrlardyń arýaǵyn kóterý kerek boldy. 1942-jylǵy Ortalyq Komitettiń maidandaǵy Sovet jaýyngerlerine qaratqan úndeýinde: «Sizderdi Isatai men Mahambettiń, Kenesary men Naýryzbaidyń arýaǵy qoldasyn» degen sózder bar. Al bizdegi aqyn-jazýshylar men tarihshylar osy uranǵa óz tarapynan ún qosty, – dedi Sátbaev tergeýshilerdiń japsyrǵan kinálaryn keri qaǵyp. – Al «jerlesterińdi akademiiaǵa jinapsyń» degenge aitarym: ol aityp otyrǵandaryńyz – Álkei Marǵulan, Shafih Shókin, Á.B.Bekturov siiaqty akademikter shyǵar. Ásili, bular da – akademiiaǵa menen buryn kelgender. Jáne bulardyń eńbekterinsiz bul kúnde akademiiany kózge elestetý múmkin emes.
Áiteýir hattamada jazylyp qalsyn demeseńiz, bul sózderdi de kóńil qoiyp tyńdap otyrǵan eshkim joq. Tergedik, tekserdik, anyqtadyq degen aty ǵana...
– Ultshyl, tarihty teris túsindirýshi Bekmahanov sizdiń airyqsha qoldaýyńyzǵa ie bolypty. Siz ony Máskeýge arnaiy jiberip, Kenesary qozǵalysy taqyrybyna doktorlyq dissertatsiia qorǵatypsyz...
– Iá, Bekmahanov – bizdegi eń jas, ári kóp izdenetin talantty tarihshy. Ol Máskeýde dissertatsiia qorǵap, nebári otyz bir jasynda ǵylym doktory boldy, – dedi Qanysh Imantaiuly bul suraqqa tipti súisine jaýap berip. – Aitpaqshy, ol – bizdiń respýblikamyzda tarihshylardan shyqqan jalǵyz ǵylym doktory. Al onyń dissertatsiiany qalai qorǵaǵanyn Máskeýdegi ǵalymdardan suraǵanyńyz jón shyǵar.
– Sonymen, siz ózińizge taǵylǵan aiyptyń birde-birin moiyndamaityn boldyńyz ǵoi? Solai ma? – dep qadaldy azamatsha kiingen KGB-nyń shegir kóz maiory.
– Bul jerde neniń – moiyndaý, neniń – moiyndamaý ekenin sizder ajyrata jatarsyzdar. Men taza páktilerdi ǵana aityp otyrmyn, – dedi Qanysh qysqa qaiyryp.
– Jaraidy, onda biz de páktige júginip kóreiik, – dedi maior kekete ezý tartyp. – Siz osydan shirek ǵasyr buryn «Edige týraly jyrdy» qaita bastyryp qana qoimai, oǵan alǵysóz jazyp, jer-kókke sidyrmai maqtapsyz... Muny ne deimiz? Osydan keiin de sizdi ultshyldyqtan ada deimiz be?
– Iá, men bul jyrdyń ártúrli nusqasyn biriktirip, budan shirek ǵasyr buryn qaita bastyrǵanym ras, – dedi Qanysh birden kelisip. – Men ol jyrdy alǵashynda Shoqannyń jazbalarynan taptym. Ýálihanov jyrdyń kórkemdik kestesine joǵary baǵa bergen. Men úshin Shoqannan biik bedel joq... Al, sizder Qazaqstan Reseige qosylmas burynǵy, sonaý 15-ǵasyr oqiǵasynan qandai «ultshyldyq» taýyp otyrǵandaryńyzdy túsinbedim.
Sonymen, ne kerek, osyndai onan-munan quraǵan, eshqandai qisynǵa, logikaǵa simaityn bátýasyz tergeý áldeneshe aptaǵa sozyldy. Ǵalymdardyń ǵylymi jumystary qaldy jaiyna, kúnde tergeý, kúnde talqy. Ne qylasyń, bul naýqanda joǵarydan bastalyp, tómende túiisken eki múdde oidaǵydai toǵysyp-aq tur. Iaǵni ulttyń qaimaǵyn qalqyp, betke ustar ziialysyn janyshtap alatyn otarshyldyq múdde men mundaida óz jaqsylaryn qasqyrsha talaityn qazaqy pendeshilik. Ekinshi sózben aitqanda, talantty adamdy talantsyzdarǵa talatý, bilimdi kisini nadandardyń tabanyna salyp berý. Nesin aitasyń, kúni keshe ǵana ózi jumysqa alǵan kishi ǵylymi qyzmetker qazir akademiia prezidenti Qanysh Sátbaevqa saýsaǵyn bezep, «Ái, Qanysh» dep sóileitin boldy-aý! Essiz baiqustar sonda aiaqastynan akademiktermen teńelip kettim dep oilai ma eken? Teńelgenińiz ne, qazir olar ózderin Sátbaevtan artyq sanap júr...
- VIII -
Bylai qarasań, Qazaqstan – Aziia men Eýropanyń eki arasyn qosyp jatqan ulan-baitaq respýblika. Óziniń Kompartiiasy, óziniń úkimeti bar. Syrtqy isterge aralaspaǵanymen, respýblika ishki isterin ózi basqarýy kerek qoi. Osy elde ulttyń betke ustar adamdary kim, eńbekte alǵa shyqqan ozattary kimder? Olardy respýblika basshylary bilip otyrýy kerek emes pe. Jái bilip qana qoimai, ulttyń bailyǵy bolyp sanalatyn talanttardy kózdiń qarashyǵyndai qorǵaý da – solardyń moinyndaǵy paryz ǵoi.
Al, Qazaqstan Kompartiiasynyń birinshi hatshysy Jumabai Shaiahmetovke, ideologiia hatshysy Iliias Omarovqa qarap, ondai paryz ótelip jatyr dep aita almaisyń. Sol tustaǵy ministrler kabinetiniń tóraǵasy da ulttyq kadrlardy saqtap qalýǵa bel sheship aralasa qoiǵan joq. Solar ǵylym men mádeniet qairatkerlerine kórineý qiianat jasalyp, aidalyp ketip jatqanda, birde-bireýine ara túse almady ǵoi. Osylardyń ishinde ideologiia hatshysy Iliias Omarovtyń ǵana ultqa jany ashyǵanmen, ol ana jyly «Qazaq SSR tarihyna» jaýapty redaktor bolyp, alǵysóz jazypty da, soǵan kináli delinip, bilikten shektelipti... Qazir olardan góri ekinshi hatshy S.Krýglov pen úgit-nasihat bóliminiń bastyǵy I.Hramkovtyń sózi ótimdi. Al olarǵa sheksiz bilik berip qoiǵan – «úsh áriptiń» adamdary. Ásili, KPSS pen KGB – kindigi bir, egiz kórinedi ǵoi. Ekeýi memleketti kezek bileitin bolsa kerek. Dál osy jyldar – KGB-nyń kezegi me, kim bilsin?!
Sonymen, basqa da «qylmystylarmen» birge prezident Sátbaevty da kez kelgen jinalysqa aparyp talqylaityn boldy. Ol jinalystar birte-birte qatań tús alyp, dórekilikke taman oiysyp barady. Múlde qisynsyz, jalaly sózderge jaýap bereiin deseń, seni aýyzdan qaǵyp, sóiletpeidi. Almaty oblystyq, jáne qalalyq aktiv jinalystarynda solai boldy. Bir ret minbede sóilep turǵan Sátbaevty aldyn ala daiyndalyp kelgen tobyr jan-jaqtan shýyldap, sahnadan qýyp túsirgendei boldy-aý! Ne isteisiń? «Halqym nadan bolǵan soń, qaida baryp ońaiyn» degen sózdi uly Abai, sirá, osyndaida aitqan shyǵar-aý.
Ortalyq partiia komiteti Sátbaevty qorǵaý bylai tursyn, endi odan qutylǵansha asyqty. Jatsa-tursa oilaǵandary – Qanysh Imantaiulyn akademiia prezidenti qyzmetinen ketirý. Akademikter sailaǵan basshyny buiryqpen túsire almaidy ekensiń. Sondyqtan, ý-shýsyz, óz erkimen aryz jazyp ketse deidi.
Qanysh Imantaiuly jinalystardaǵy kóp shýyldaqtyń kesirinen qan qysymy kóterilip aýrýhanada emdelip jatqan-dy. Jumabai Shaiahmetov joǵarydaǵy ótinishke kóndirý úshin, ideologiia hatshysy Iliias Omarovty jiberipti. Netken asyǵystyq! Tymqursa naýqastyń jazylyp shyǵýyn kútpegen. Aitatyndary – sol baiaǵy bir ǵana talap: óz erkimen aryz jazyp, qyzmetten ketý. Bul joly Qanysh Imantaiuly hatshynyń usynysyn qabyldamai, qatty-qatty sózder aityp qaitarǵan-dy.
Arada apta ótkende bul áńgime Birinshi hatshy Jumabai Shaiahmetovtyń kabinetinde jalǵasty. Aýrýhanadan shyǵýyn taǵatsyzdana kútip otyr eken, úige kelgen kúnniń erteńinde-aq shaqyryp alǵan. Munda da jańalyq joq. Biriniń aýzyna biri túkirip qoiǵandai, aitatyndary – sol baiaǵy «óz erkimen qyzmetten ketý». Qosyp aitqany – «Oilaǵanymyz – sizdiń amandyǵyńyz... Qaitek te sizdi saqtap qalǵymyz keledi» deidi ózinshe qamqorsyp. Sonda, Qanyshty kimnen qorǵamaq, neden saqtamaq? Ol jaǵyn ashyp aitpaidy... Bul kezde Sátbaevtyń da júikesi juqaryp bolǵan-dy.
– Osy senderdiń bir sózdi saǵyzdai sozyp, qaitalai beretinderiń ne? – dedi ózinen úsh jas kishi hatshyny yqtyra sóilep. – Osynaý eshkimge keregi joq, túkke turǵysyz naýqandy órshitpei, baiaǵyda-aq basyp tastaýǵa bolatyn edi ǵoi. Ol qoldaryńnan kelmedi. Bilikten airylyp qaldyńdar. Qazir Qazaqstandy kim kórgen bilep-tóstep, oiyna kelgenin istep júr... Moiyndańdar: senderdiń oilaǵandaryń – meniń amandyǵym emes, óz qara bastaryńnyn qamy...
– Qaneke, úi artynda kisi bar. Baiqap sóileńiz! – dedi Shaiahmetov qaradai shiyrshyq atyp.
– Sabyr et. Men sózimdi áli aiaqtaǵam joq, – dedi Sátbaev hatshyǵa úlken kózderimen alaia qarap. – Senderdiń oilaǵandaryń – maǵan óz erkimmen aryz jazdyryp, qyzmetten ketirip, qalaida menen qutylý ǵoi. Dámelenbei-aq qoiyńdar, men óz erkimmen bul qyzmetten ketpeimin. Sebebi, bul akademiiany men óz qolymmen qurǵanmyn. Ony kimge tastap ketpekpin? Akademiiany iesiz qaldyryp, kileń tobyrlar talantty ǵalymdardy talap jeý úshin be? Men qiynshylyq kezde akademiiany óz erkimmen tastap ketsem, erteń halyqtyń betine qalai qaraimyn? Kisilik, azamattyq abyroiymnan ne qalady? Joq, Jumeke, men kózim tiride ondaiǵa jol bere almaimyn!
Shaiahmetov te jaryla jazdap áreń otyr eken. Onsyz da shikil sary júzi órtten alaýlap, tutyǵyp sál turdy da:
– Eger óz erkińizben ketpeseńiz, ketirýdiń basqa jolyn tabamyz! – degendi aityp qaldy.
– Erkińiz bilsin... Bilik qoldaryńda tur ǵoi. Ol bilik basqaǵa jetpese de, qazaqtyń kózin qurtýǵa molynan jetedi! – dep Sátbaev ornynan turdy da, qoshtaspastan shyǵyp ketti.
Sirá, qojaiyndary asyqtyrǵan bolar, Ortalyq komitet te bul isti keshiktirgen joq. 1951-jyly, 23-qarashada «Qazaq Ǵylym akademiiasynyń prezidenti, kommýnist Qanysh Sátbaevtyń isi» Ortalyq Komitet Biýrosynda qaraldy. Májilis óte qatań, ári dóreki túrde ótti. Akademik Sátbaevtyń ózine taǵylǵan aiyptyń birde-bireýin moiyndamaýy joǵary shendi partiia sheneýnikteriniń namysyna qatty tise kerek, sol jerde uly ǵalymdy, ulttyń birtýar perzentin túkke turmaityn partokrattar aradai talady ǵoi. Sypaiylyqty bylai jinap qoiyp, orystyń adam aýzy barmaityn nebir bylapyt, las sózderine erik bergen... Bul da eshteńe emes, orys shovinisterinen budan ózge ne kútesiń. Janǵa batqany – sol Biýroǵa qatysyp otyrǵan qazaqtardyń eshqaisysy «Aý, joldastar, bar kinány bir kisige úie bermeńder. Sátbaevtyń elge sińirgen eńbekteri de bar emes pe» deýge jaramady ǵoi!
Soǵan orai, qabyldanǵan qaýly da tym raqymsyz, qatal boldy: «Ortalyq Komitet Biýrosy joldas Sátbaevty budan ary akademiia prezidenti, jáne geologiia institýtynyń direktory qyzmetinde qaldyrýdy laiyqsyz dep biledi. Ony bul mindetten bosatýdy Ǵylym akademiiasynyń Jalpy jinalysynda sheshýdi usynady».
Bas-aiaǵy shop-sholaq eki-aq sóilem. Uly ǵalymnyń otyz jyldyq eńbegine qarata aitylǵan bir aýyz jyly sóz, ne rahmet joq... Meili, bilgenderin istesin! Áiteýir, Qanysh Imantaiuly neshe aidan beri tynym bermei, mazasyn alǵan mán-maǵnasyz shýyldaqtyń bitkenine qýandy. Ne isteisiń, keide osylai bolady. Bireýge qaraǵan kún osy da, qashan da. Qazaq ulty áli azat emes-ti. Óz basynyń biligi joq, sorly quldar kimdi qorǵap qalsyn-aý! Ázirshe qazaq degen halyqtyń qudai súier qylyǵy joq. Biraq sol bishara halyqty súimei taǵy tura almaisyń...
Sol bir sońǵy kún týraly akademiianyń is basqarýshysy G.V.Nechitailo mynadai estelik qaldyrypty: «Qanysh Imantaiuly meniń kabinetime kirip kelgende zárem ushty. Óńi bop-boz, unjyrǵasy túsip ketken... Maǵan sálemdesý yrymyn jasady da, búiirde turǵan oryndyqtardyń birine otyra ketti.
– Men endi prezident emespin, osydan bir saǵat buryn meni ol mindetten bosatty, – dedi meniń betime samarqaý kóz tastap. – Grigorii Vasilevich, siz ári jas, ári aqyldy adamsyz ǵoi. Mynadai jaǵdaida men ne isteýim kerek?
Men basynda ne aitarymdy bilmei sasyp qaldym. Sol sát meniń esime qaýipsizdik komitetiniń akademiiany qadaǵalaityn maiory maǵan keshe keshte qupiialap: «Sátbaev erteń ornynan túsedi jáne kóp uzamai tutqyndalady» degen sózi túse qalǵany. Sony eske aldym da:
– Dál qazir sizge Máskeýge bara turǵanyńyz jón shyǵar, – dedim sebebin tolyq aitpai. – Depýtattyq kýáligińizdi berińiz. Men erteńge Taisiia Alekseevna ekeýińizge poiyzǵa bilet alyp qoiaiyn, – dedim budan ary syr shashpaýǵa bekinip.
Men túnimen dóńbekship uiyqtai almadym. Erteńinde vokzalǵa baryp, Sátbaevtardyń aman turǵanyn kórgende ǵana júregim ornyna tústi. Men dereý jetip bardym da, sóilesip te jatpai, teńkigen eki úlken shamadandy ishke kirgizdim. Bul kisilerdi menen basqa shyǵaryp salǵan bir jan joq. Tanys-bilister de kórinbeidi. Kýpege ornalasqan soń, qoshtasarda Qanysh Imantaiuly meni eki iyǵymnan birdei qapsyra ustap, únsiz turyp qaldy... Ne aitqysy keldi eken? Eki kózinen jas parlap tur. Tipti sony jasyrǵysy da kelmeitin siiaqty... Al men biraz jyl dámdes bolǵan bastyǵymdy Máskeýge aman attandyrǵanyma qýandym».
Iá, akademiktiń kóz jasy... Bul – álemde sirek kezdesetin qubylys. Sóitip, geologiia-mineralogiia ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq SSR Ǵylym Akademiiasynyń tolyq múshesi, ári prezidenti, KSRO Ǵylym Akademiiasynyń tolyq múshesi, Qazaq SSR ǵylymyna eńbek sińirgen qairatker, KSRO memlekettik jáne Lenindik syilyqtardyń laýreaty, QazSSR Joǵarǵy Sovetiniń jáne KSRO Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, eki márte Lenin Ordeniniń (jalpy, Qanysh Imantaiuly ómiriniń aqyryna deiin Lenin Ordenin tórt ret alǵan) iegeri Qanysh Imantaiuly Sátbaev 1951-jyly 24-qarashada óziniń týǵan astanasy Almatydan Máskeýge jylap attandy. Joǵaryda atalǵan ǵylymi ataqtary men alǵan syilyqtary, depýtattyq laýazymdary bir basyn qorǵap qalýǵa jaraǵan joq. Ózgege kúniń qaraǵan, quqyqsyz quldyqta ótken opasyz jalǵan degen mine, osy!
Iá, akademiktiń sol kúngi kóz jasynda: qorlaný da, óz halqyna degen ókpe de, ómir boiy etken eńbek, tókken teri, ánsheiinde at tarta almaityn ataq-dárejesi qiynshylyqta kádege aspai qalǵanyna ashýly yza da, ókinish te, nala da, bári de bar edi. Ásirese, óz halqy men onyń ziialy qaýymy týraly oilanýda bolatyn. Poiyz ústinde terbelip kele jatyp, óziniń osydan bes jyl buryn Londonda aitqan bir sózi esine tústi. 1947-jyly KSRO Joǵarǵy Kenesi depýtattarynan quralǵan Sovet delegatsiiasymen birge Uly Britaniiaǵa barǵan-dy. Bular asyqpai Angliianyń qalalaryn on shaqty kún aralady. Sondai kúnderdiń birinde delegatsiia Londonda, Ýniston Cherchildiń qabyldaýynda bolǵan. Aǵylshyn alpaýytyna orystar bálendei tańsyq bolmasa kerek. Kezdesý barysynda Cherchildiń nazary álsin-áli Sátbaevqa túse berdi. Sol arada qysqasha tanystyq bastalǵan. Jón surasa kelgende, Qanysh Imantaiuly óziniń bir kezde aǵylshyn kásipkerleri jerasty bailyǵyna qatty qyzyqqan jáne biraz paidasyn da kórgen qazaq elinen ekenin aitqan-dy.
– Solai deńiz... Aǵylshyn kapitaly qazaq dalasyna deiin jetken eken-aý! – dedi úi iesi razy bolyp. – Men qazaqtardy buryn kórmeppin. Aityńyzshy, Sátbaev myrza, qazaqtyń bári osy ózińiz sekildi meljemdi, boishań bola ma? – degen aýzyndaǵy sigaryn rahattana soryp turyp.
Sonda Qanysh Imantaiuly bógelmesten:
– Men – orta deńgeidegi qazaqpyn. Meniń halqym menen áldeqaida biik! – dep jaýap berip edi.
Artynan munyń jaýabyna qasyndaǵy saparlas serikteri razy bolyp:
– Jaýabyń jaqsy shyqty. Cherchildi qatyrdyń! – desip jatty.
Óz sóziniń nysanaǵa dóp tigenine Qanyshtyń ózi de razy edi. Taban astynda namysqa shaýyp aitylǵan sóz ǵoi – bári de. Keiin osy sózi el ishine tez tarap ketti... Al, shyn máninde, munyń halqy ǵulamanyń ózinen biik pe? Ondai biikke kóterilgen ult tóńiregine bajailai kóz salyp, aldy-artyn oilamas bolar ma? Óziniń azamatyn jat piǵyldy adamdar soqqyǵa jyǵyp jatqanda, jabyla ún kóterip, arashalap almas pa? Demek, bul máseleni de qaita qaraý kerek.
- IH -
Máskeý shahary bas saýǵalai barǵan Qanysh Imantaiulyn burynǵydai qushaq jaia qarsy ala qoimady. Olai bolatyny, sońǵy jyldary Máskeýdiń de áýe raiy tym jaima-shýaq emes-ti. Stalin bularǵa da ermek taýyp bergen. Munda da «Kosmopolitterge qarsy kúres» degen aidarmen, negizinen evreilerdi yǵystyrý naýqany júrip jatypty. Sondyqtan ba, Qanysh biletin kóp ǵalymdardyń qabaǵy pás kórinedi.
Alǵashqy kúnnen este qalatyn bir qyzyq kórinisti aitpai ketýge bolmas. Erli-zaiypty Sátbaevtar mingen poiyz Máskeýge qarasha aiynyń sońǵy kúni sáskede kelip jetken-di. Júristeri qupiia bolǵandyqtan eshkimge jedelhat salmaǵan. Demek, qarsy alatyn eshkim joq-tuǵyn. Biraq bular Qazan vokzalynan túsip, perronǵa shyǵa bere óz kózderine ózderi senbei tańyrqap turyp qaldy. Shoq-shoq gúl ustaǵan bir top qazaqtar tur aldarynda. Aralarynda issaparmen kelgen akademiia qyzmetkerleri de bar sekildi. Olar qoldaryndaǵy shoq gúlderdi Taisiia Alekseevnaǵa qushaqtatyp, ózderi burynǵydai Qanysh Imantaiulynyń asty-ústine túsip júr.
– Demalysqa qysta shyqqandaryńyz qalai? – dep qoiady sóz arasynda.
Sóitse, bular Almatydaǵy sońǵy jańalyqty, prezidenttiń ornynan túskenin áli estimepti. Sátbaev demalýǵa kele jatyr dep aldynan shyqqan túrleri ǵoi... Oi, sumdyq-ai, Qanyshtyń aýzynan sońǵy habardy esti sala jańaǵy qarsy alýshylar aldy-artyna qaramai, zym-ziia joq boldy. Osynda oqityn eki-úsh aspirant qana qalypty qastarynda... Qanysh Imantaiuly qarqyldap kúlip jiberdi:
– Mine, bizdiń qazaqtyń dál osy kezdegi azamattyq, moraldyq siqy! – dedi qasyndaǵy Taisiia Alekseevnaǵa qarap. – Mynalar menen Máskeýde júrip shoshyǵanda, Almatyda qalǵandarǵa ne joryq? Alla-ai, bizdiń qazaqqa qashan es kirer eken?!
Bular «Moskva» qonaq úiine kelip, buryn ózderi jatyp júrgen úirenshikti liýkske ornalasqan. Erteńinde Qanysh Imantaiuly asyp-saspai, ózin retke keltirip, KSRO Ǵylym akademiiasynyń tóralqasyna bas suqty. Bári de óziniń eski tanystary, talai jiyndarda tize túiistirip birge otyrǵan áriptesteri... Biraq osy joly solarǵa óz buiymtaiyn aitýǵa kelgende, «Namystan, ýa dariǵa, ólgenim joq» dep Birjan sal aitqandai, Qanysh ta namystan jaryla jazdap, ishtei bir órtendi-aý! El aman, jurt tynyshta qazaq eliniń mańdai aldy ǵulamasy, Ǵylym Akademiiasynyń prezidenti «óz respýblikamnan qorlyq kórip, bassaýǵalap qashyp keldim» dep aitýdyń ózi uiat eken. «Yryń-jyryń, talas-tartysy bir bitpeitin ne degen bátýasyz el» deitin boldy-aý mynalar. Óitkeni osy jalǵan «ultshyldyqqa qarsy kúres» Qazaqstanda ǵana júrip jatqan. Basqa respýblikalar sol burynǵysyndai aiǵai-uiǵaisyz, typ-tynysh ómir súrýde.
Áitkenmen, KSRO Ǵylym akademiiasynyń vitse-prezidenti I.P.Bardin bastatqan biraz akademikke óz jaǵdaiyn jasyrmai, shet-jaǵalap aitty da. Alaida óz ishterinde «kosmopolittermen» alysyp jatqan ǵalymdar: «Osynda biraz demalyp, es jinap al. Túbi bir amalyn tabarmyz» degennen ary eshteńe aita almady. Tek Ivan Pavlovich Bardin ǵana KSRO ministrler keńesi tóraǵasynyń (Stalinniń) orynbasary I.F.Tevosianǵa telefon soǵyp, Qanyshtyń jaǵdaiyn birshama túsindirgen boldy. Ivan Fedorovich Tebosian – burynǵy Aýyr ónerkásip ministri, Qanysh Imantaiulynyń eski tanysy ǵoi. Biraq ol da kómekshisi arqyly «biraz ýaqyt kúte tursyn» degen jaýap qaitarypty.
Ásili, Qanysh Sátbaev bul joly Máskeýge qyzmet surai kelgen joq-ty. Meili, oǵan Máskeýden, ne Almatydan laýazym qyzmet bermei-aq qoisyn, kúnkóris kerek bolsa, kez kelgen geologiialyq ekspeditsiiaǵa qosylyp, ken barlaý kásibimen ainalysa alady. Onyń Máskeýge kelgendegi negizgi maqsaty – eger joǵaryǵa daty jetse, respýblika ziialylaryn birjola qurtýǵa arnalǵan óreskel naýqandy toqtatý. Sumdyq qoi, qazirdiń ózinde tek Ǵylym akademiiasy salasynan eki júzdei ǵalym «isti» bolyp, Sibirge aidalyp ketipti. Bulardan basqa oqý oryndarynan, oblystardan kináli bolǵandar qanshama! Eger osy betimen kete berse, qazaqtyń mádenieti men ǵylymynda talantty eshkim qalmaidy da, olardyń ornyn kileń kem talant tobyrlar basady. Soǵan tosqaýyl qoiý kerek.
Endi oilap otyrsa, bul másele Ǵylym akademiiasy men jekelegen sheneýnikterdiń qolynan keler is emes siiaqty. Báriniń túp-tórkini ortalyqta jatyr. Sondyqtan, Qanysh Imantaiuly qonaqúide ýaqytty bosqa ótkizbei, Qazaqstandaǵy bar jaǵdaidy baiandap, I.V.Stalinge jáne G.M.Malenkovke arnap jeke-jeke aryz-hat jazdy. Ortalyq Komitet basshylarynan eshteńeni búgip qalǵan joq, respýblikadaǵy qazirgi jaǵdaidy túgel baiandady. Mashinkaǵa basqanda, Stalinge arnalǵan hat 50 bet, Malenkovke arnalǵan sol hattyń qysqasha nusqasy 5 bet boldy. Eki hatty da bólek-bólek konvertke salyp, syrtyna adresin jazyp, resmi túrde Kremldiń hat bólimine aparyp tapsyrdy.
Bul hattardyń jaýaby qolma-qol kelmeitini belgili. Sondyqtan akademiianyń emdeý bóliminen eki kisilik joldama aldy da, Taisiia Alekseevna ekeýi Kavkazdaǵy Kislovod kýrortyna júrip ketti. Kýrortta bir aidai demalyp, Máskeýge qaita oralǵan. Ortalyq Komitetten áli habar joq. Onyń esesine, naýryzdyń basynda KSRO Ǵylym akademiiasynyń prezidenti Nesmeianovtan shaqyrtý keldi.
Kezdesý barysynda akademiia prezidenti Sátbaevqa óz respýblikasynda qandai zobalań týsa da, munda ol týraly akademiia tóralqasynyń pikiri ózgermeitinin bildirip, biraz jyly sózder aitty. Sonan soń óz tarapynan Qanysh Imantaiulyna eki túrli qyzmet usyndy. Birinshisi – «akademiianyń Oral bólimshesin basqaryńyz, ári Sverdlovtaǵy geologiia institýtyna direktor bolasyz» dedi. «Al eger alysqa barmai Máskeýde qalǵyńyz kelse, akademiianyń geologiia-geografiia bólimine tóraǵa bolyńyz! Ashyǵyn aitsam, sizdiń mártebeńizdi tómendetpeý úshin, sońǵy qyzmetti jańadan oilap taýyp otyrmyz», – dep kúldi prezident.
Qanysh Imantaiuly jańaǵy eki qyzmettiń de kóńilinen shyqqanyn bildirip, óz basyna osynshama qamqorlyq jasaǵan prezidentke shyn júrekten alǵys aitty. Tek qana, Qazaqstannyń qazirgi ahýaly týraly Ortalyq Komitetke jaqynda jazǵan haty bar eken. Sol hatqa jaýap kelgenshe kúte turýǵa ruqsat surady.
Biraq Ortalyq Komitetten áli de tyrs etken habar joq. Dúniede belgisizdikten, birdeńeni taǵatsyz kútkennen jaman ne bar? Qazaqstannan ketkeli, mine, tórt aidyń júzi boldy. Sodan beri jalǵyz Álkei Marǵulannan basqa art jaqtan izdep kelip hal suraǵan, ne aman-sálem jasaǵan bir pende bolsashy! Sonsha jyl Qanysh Imantaiuly kimderge qyzmet istegen, iapyraý? Ulytaý men Jezqazǵannyń kenin kim úshin qoparǵan? Ǵylym Akademiiasyn kim úshin ashyp, kimderdi tárbielegen? Bári zaia ketkeni me sol eńbektiń? Jaraidy, solar muny ádeii izdep kelmei-aq qoisyn. Biraq kezdesip qalǵanda jyly shyrai tanytyp, sálemdesip ótýge bolady ǵoi. Keshe sumdyq boldy: Qazaqstannan issaparmen kelgen bir akademik osy qonaqúide jatyr eken. Kúni keshe óziniń tabanyn jalap júrgen sol ǵalym baspaldaqta qarsy ushyrasyp qalyp, Qanyshty kórse de kórmegen bolyp óte shyqty. Olarǵa qaraǵanda, Máskeýdiń ǵalymdaryna rahmet! Ataqty akademikter, geologiianyń qart tarlandary: V.A.Obrýchev ta, I.P.Bardin de Qanysh Imantaiulyn áli kúnge deiin tóbelerine kóteredi.
Osyndai ishqusa bolyp, zaryqqan kúnderdiń birinde Máskeýge issaparmen akademik Shafih Shókin kele qaldy. Obaly káneki, Sátbaevtardyń qonaqúidegi nómirine ádeii izdep kelipti. Osy bolymsyz ǵana iltifatqa erli-zaiyptylar máz boldy da qaldy. Árqaisysy eki jaqtyń jańalyǵyn aityp taýysa alsashy! Qanysh akademiia prezidenti usynǵan qyzmetter jaiynda kimmen aqyldasaryn bilmei júrýshi edi. Sol týraly jaqsy kóretin inisiniń pikirin surady.
– Sizge sol eki qyzmettiń de keregi joq, – dedi Shókin Qanyshtan ishki syryn jasyrmai. – Odan da, siz Qazaqstanǵa qaityńyz. Nesi bar, ókimet úlken qyzmet bermese, Jezqazǵannyń ózinde-aq isteisiz... Basqa jaqqa ketip qalsańyz, halqyńyz sizdi túsinbeidi. «Búgin bar, erteń joq, qaidaǵy bir basshylarǵa ókpelep, elden bezgeni nesi» dep renish bildiredi.
Týra aitylǵan janashyr keńeske Qanysh Imantaiuly qatty razy bolyp edi. Beine bet aldynan jańa bir jol ashylǵandai kóringen. Baladai qýanǵany sonsha, Taisiia Alekseevnaǵa:
– Báibishe, birdeńeń bolsa shyǵar. Mynadai aqyldy usynysty atap ótpese bola ma? Buryn qalai oiymyzǵa kelmegen? Kettik Jezqazǵanǵa! – dep ornynan atyp turyp edi.
Jezqazǵan dese Taisiianyń da jany qalmaidy. Dereý tońazytqyshta turǵan koniagin ala júgirgen. Sol kúni arttarynan bir taipa el kóship kelgendei, geolog ǵalymdar máre-sáre bolyp edi (Sh.Shókinniń «UǴA-nyń ǵumyr joly» kitabynan).
Keide oqiǵalar qozǵalmai jatyp-jatyp, aiaqastynan jiilep ketetin ádeti. Bul joly da solai boldy. Naýryz aiynyń orta sheninde kóp kúttirgen Tebosiannyń kómekshisi telefon soǵyp, Qanysh Imantaiulynyń búgin qalaida kirip shyǵýyn ótindi. Qanysh aitylǵan merzimde barǵan-dy. Bul joly Stalinniń orynbasary Ivan Fedorovich quraq usha qarsy alyp, qonaǵyn kabinet tórindegi demalys bólmesine shaqyrdy. Ekeýi bes juldyzdy armian koniagin urttai otyryp áńgimelesken. Sóz lámine qaraǵanda, Qanysh Imantaiulynyń aryz-haty Stalinge de, Malenkovqa da jetken tárizdi. Qazaqstanda asyra silteýdiń, daýryqpa aiǵaidyń oryn alǵanyn olar da moiyndaǵan. Biraq óter is ótti. Úkimderi oqylyp, baspasózde jariialanyp ketken isterdi qaita qoparýdyń orny joq. Sol úshin respýblika basshylaryn jazǵyryp, bitpes daýdy qaita órshitýdiń de qajeti bolmas. Tevosian osylardy sóz ete kelip:
– Kóp uzamai sizdiń isińiz Qazaqstanda qaita qaralady, – dedi Qanyshqa mánisti kóz tastap. – Qazir Qazaqstannyń basshysy Jumabai Shaiahmetov osynda júr. Joǵarǵy Keńestiń sessiiasyna kelipti. Ol búgin osy kabinette boldy. Joǵarynyń nusqaýyn oǵan da jetkizdik. Ol erteń sizben sóilespek. Máseleniń túiinin Shaiahmetov joldastyń ózinen estigenińiz durys bolar...
Aitqanyndai-aq, Joǵarǵy Keńestiń sessiiasy aiaqtalysymen, 14-naýryz kúni Qazaqstan Kompartiiasynyń birinshi hatshysy Jumabai Shaiahmetov «Moskva» qonaqúiiniń 6-qabatyndaǵy óz liýksinde Qanysh Imantaiulyn qabyldady. Ol osynyń aldynda kimderdiń qabyldaýynda boldy eken, áiteýir, joǵarǵy jaqtan qatty dúmpý kórgeni anyq. Kóńil kúii pás, júzi synyqtaý kórindi. Osydan tórt ai burynǵy «eger qyzmetten óz erkińizben ketpeseńiz, ketirýdiń basqa amalyn tabamyz» dep syzdanatyn sýyq yzǵar joq. Óńin barynsha jylytýǵa tyrysyp, áńgimeni ótken jylǵy urda-jyq minezderine keshirim suraýdan bastady. Partiia saiasatynda asyra silteýdiń, tyrnaq astynan kir izdeitin óreskel qateliktiń bolǵanyn moiyndap otyr. Ásirese, Ortalyq Komitettiń otanǵa ólsheýsiz eńbek sińirgen Sátbaevty qorǵap qala almai, qaidaǵy bir belsendilerge tizgin berip qoiǵany – keshirilmes kúná, árine... Sol qatelikti túzetip, Qanysh Imantaiulyn akademiianyń prezidenti qyzmetine qaitadan qoiýǵa bolar edi. Biraq bul másele tym dabyra bolyp, ortalyq gazetterde teris-qaǵys syndar kóp basylǵandyqtan dál qazir olai etýge múmkin bolmai otyr. Soǵan qaramastan, akademiktiń Qazaqstanǵa tez arada qaitýyn, ázirshe geologiia institýtynyń tizginin ustai turýdy tómenshilikpen ótindi. Osylardy aita kelip:
– Ortalyq komitettiń sizge degen qurmeti saqtalady. Byltyr berilgen partiialyq sógisińizdi birden alyp tastaimyz! – dedi ǵulamany qaitse de kóndirýge tyrysyp.
Qanysh Imantaiuly anada Stalinge jazǵan hatynyń zaia ketpegenin sezip otyr. Sol joǵarǵy jaqtyń tepkini ǵoi – Shaiahmetovty qyzdai syzyltyp qoiǵan. Alaida, qazaqta: «aldyńa kelip iilse, atańnyń qunyn kesh» degen sóz bar. Sońǵy ailarda týǵan dalasyn saǵyna bastaǵan Sátbaev budan ary kergýdi laiyqsyz kórip, elge qaitýǵa kelisim berdi.
Akademikti iliktirgen – birinshi hatshynyń bet-bedeli de emes, Qanysh Imantaiulynyń geologiia salasynda bitpei qalǵan bir mańyzdy jumystary bar. Almatyda Geologiia institýtyna basshylyq ete júrip, sol jumysty aiaǵyna deiin jetkizbek. Ol qandai jumys deisiz ǵoi? Oi, ol degeniń – jerasty ǵylymynda úlken jańalyq bolyp tabylatyn, óte keremet nárse. Eger geologiia-mineralogiia salasynda boljam júiesin zańdastyryp, onyń qazaqstandyq kartasyn jasap shyqsa, ol Sátbaevtyń uzaq jyldyq eńbeginiń qorytyndysy, shyrqaý shyńy sanalmaq. Ol karta iske assa, geologtar burynǵydai soqyr táýekelmen ár jerdi bir burǵylap jatpaidy. Karta boiynsha tup-týra barady da, ken shyǵatyn orynnyń tóbesinen oiyp túsedi.
Jalpy, Qanysh Imantaiulynyń elge qaityp oralýy bar jaǵynan da durys bolypty. Óitkeni dúniede bir qalypta turatyn, qatyp qalǵan ne bar? 1953-jyly, 5-naýryzda Stalin qaitys boldy. Tirannyń tyrapai asqanyna bireýler qýanyp, kepkisin aspanǵa atsa, endi bireýler ákesi ólgendei ókirip jylap júr. Al, Qanysh Imantaiulyna qoǵamdy búristire qysyp turǵan bir qandy sheńgel bosap ketkendei áser qaldyrdy. Kóz aldyna jazyqsyz qurban bolǵan sheiitter, Sibirdiń qaqaǵan aiazynda azap shekken esil erler, óziniń qaitpai qalǵan asyl aǵalary elestep ótti.
Al Qazaqstan qashanda Máskeýge qarap boi túzeidi. 1954-jyldyń aqpan aiynda Qazaqstan KP Ortalyq komitetiniń biýrosy túgeldei jańalandy. Birinshi hatshylyqqa ortalyqtan kelgen P.K.Ponomarenko, ekinshi hatshylyqqa L.I.Brejnev sailandy. Árine, bul hatshylardyń aldyna N.S.Hrýshev qoiǵan mindet – múlde basqa. Ol – qazaq dalasynan tyń kóterip, astyq molshylyǵyn jasaý, ári sol oraimen ólkege kelimsekterdi qaptatý bolatyn. Alaida aqyldy basshylar óz mindetterin atqarýda jergilikti kadrlardyń kómegine súienbese bolmaitynyn sezdi. Ol úshin aldymen qazaq ultynyń eńkeiip ketken eńsesin kóterýge tyrysty. Stalin zamanynda «Halyq jaýy» bolyp aidalyp ketken azamattardyń kózi tirilerin elge qaitaryp, osydan eki-úsh jyl buryn asyra silteý kezinde qýǵyn kórgen ziialylardy da qalpyna keltirýge kúsh saldy.
Qazaqstanǵa birinshi basshy bolyp kelisimen, P.K.Ponomarenko Qanysh Imantaiulyn óz quzyryna shaqyrtty. Basshynyń ótkendegi Qazaqstan jaǵdaiyn bes saýsaqtai bilip turǵanyna qarap, akademik: «Meniń aldyńǵy jyly Stalinge jazǵan hatym osy kisiniń qolyna tigen-aý» dep shamalady. Ekeýi ózara til tabysyp, tez shúiirkelesip ketken. Qansha degenmen Ortalyqtyń ózinen kelgen kisi ǵoi, Shaiahmetov siiaqty jan-jaǵyna jaltaqtap, joqtan ózgeden saqtanyp otyrmaidy eken. Qai másele jóninde bolsyn, bylq-sylq etpei týrasyn bir-aq aitady.
– Biz ótkendegi qiianatqa qurylǵan qaýlylardyń bárin qaita qaraimyz. Qatelikterdi mindetti túrde túzetemiz! – dedi sóziniń sońynda. – Sizdiń partiialyq sógisińizdi áli almapty ǵoi. Ony alyp tastaimyz jáne akademiia prezidenti degen qyzmetińizge qaitadan otyrǵyzamyz.
Qanysh Imantaiuly ózimen til tabysqan basshyǵa shyn júrekten alǵys aitty. Ol óz basynan buryn aidaýda júrgen ǵalymdardyń elge qaitatyna qýanyp edi. Al laýazymdy qyzmetke kelsek, Qanyshta burynǵydai qulshynys joq-tuǵyn. Bárin bastan keshken, sýynǵan adamnyń qalpy bar. Prezidenttikke qaitadan barsa, ǵylymnyń qamy úshin, ári ádiletti qalpyna keltirip, qoǵam aldynda ózin birjola aqtaý úshin barady. Al Sátbaevtyń akademiiaǵa qaita keletinin sezgen jaǵympazdar álden-aq muny tóńirektep, qolpash-kópshikterin aldy-artyna qoiyp júr. Jalǵan dúnie degen sol. Qysqa ǵumyryńda ony da kórgen teris bolmas.
Al, Qanysh Imantaiulynyń esil-derti qazir qazaq dalasyna qaitadan aýyp alǵan. Ol minerogeniialyq karta jasaý úshin, óziniń geologiia institýtynan segiz adamdyq keńesshi top qurdy. Bári de – geologiianyń jiligin shaǵyp, maiyn ishken, ári qazaq dalasymen etene tanys, árqaisysynyń ózderi ashqan ken kózderi bar, baiyrǵy ǵalymdar. Birazynyń akademik, múshe-korrespondent degen ǵylymi dárejeleri bar. Olar: Q.I.Sátbaev (jetekshi), R.A.Rýkaev, I.I.Bok, G.Ts.Medoev, G.N.Sherba, D.N.Kazanly, t.b...
Alǵashqy synaq alańyn tańdaýǵa kelgende, Qanysh Imantaiuly birden Ortalyq Qazaqstanǵa toqtaǵan. Onyń sebebi, Ortalyq Qazaqstan: teristikte Batys Sibirmen, shyǵysta Altai ólkesimen, tústikte Balqash-Shý óńirimen, batysta Muǵadjar taýlarymen shektesip, solardyń báriniń epitsentri siiaqty edi. Atalǵan ǵalymdar jer-jerdegi synaqqa qatysqan ujymdardyń, jeke mamandardyń izdenisterin bir júiege keltirip, teoriialyq jaqtan qorytyndy shyǵaryp otyrmaq edi.
Al endi myna qyzyqty qarańyz, qazaq ǵalymdarynyń jańa bastamasyn esti salysymen, Leningradtyń búkilodaqtyq geologiialyq institýty da Ortalyq Qazaqstannyń Metallogeniialyq boljam kartasyn jasaýǵa kirisipti. Al, bul institýt – sonaý imperator zamanynan beri geologiialyq zertteý ortalyǵy bolyp sanalatyn-dy. Metallogeniialyq boljam jasaý isimen erteden ainalysyp kele jatqany taǵy bar. Mamandary tájiribeli, qural-jabdyqtary tolyq degendei... Demek, bul sharýa jalǵyzdyń isi emes, básekemen júretin boldy. Nesi bar, jarysatyn taǵy bir toptyń bolǵany tipti jaqsy. Bul salada qazaqstandyq ǵalymdar da eshkimge esesin jibere qoimas.
Bul sharýanyń iske asýyna memleket te múddeli-tuǵyn. Óitkeni budan burynǵy ken barlaý isi kóbinshe soqyr táýekelge negizdelgen-di. Máselen, bir ǵana ken kózin ashý úshin júzdegen jerdi burǵylaýyń kerek. Qansha eńbek, qansha qarjy? Metallogeniialyq boljam kartasy sizdi osy beinettiń bárinen qutqarady. Al munda kartada belgilengen ken kózine barasyń da, ortasynan oiyp túsesiń.
Al Qanysh Imantaiuly karta jasaýda ózine deiingi metallogeniialyq boljam jasaý tásilderin paidalana otyryp, ken qabattarynyń jer qyrtysyndaǵy ornalasý tártibin geologiialyq dáýirlerge bólip, kenniń zattyq quramy boiynsha, taldap anyqtaityn jańa tásil usynyp edi. Eger bul tásil óz jemisin berse, onda akademik Sátbaev metallogeniia iliminiń negizin salýshy, ári geologtardyń qazaqstandyq mektebiniń kóshbasshy ustazy atanbaq.
Bul geologiialyq jarystyń jeńimpazy 1958-jyly Almatyda ashylǵan metallogenisterdiń búkilodaqtyq keńesinde málim boldy. Eki institýt ta boljam qaǵidalaryn osydan eki jyl buryn ken barlaý ujymdaryna taratyp bergen-di. Endi solardyń nátijelerin salystyra kelgende, Qazaqstan geologtary qara úzip alǵa shyqty. Ortalyq Qazaqstannan ashylǵan 358 ken kóziniń onnan toǵyzy, iaǵni 331 ken Sátbaev usynǵan karta boiynsha tabylypty. Al Leningrad geologtary usynǵan karta boiynsha júrgizilgen barlaý ózin aqtai almapty.
Qysqasy, Qanysh Imantaiulynyń kóp jylǵy eńbeginiń qorytyndysy sanalatyn ǵylymi nátije akademiktiń atyn álemge bir-aq shyǵaryp edi. Keńes ókimeti de, Kommýnistik partiia da ózderiniń Sátbaev týraly tym ústirt oilap kelgenin endi túsingendei boldy. Qanysh Imantaiulynyń tótenshe eńbegi sol jyly-aq Lenindik syilyqpen atalyp ótken.
Bul týraly Akademiianyń is basqarýshysy G.V.Nechitailo mynadai estelik qaldyrypty: «Almatyǵa kelgen bir saparynda N.S.Hrýshev Qanysh Imantaiulyn arnaiy shaqyryp, áńgimelesken eken. Áńgime barysynda Nikita Sergeevich ótken jyly N.A.Býlganin (KSRO Ministrler keńesiniń tóraǵasy) ekeýi Angliiaǵa barǵanda, sol eldiń Premer-ministri Antoni Iden akademik Qanysh Sátbaevty erekshe aýyzǵa alyp: «Ondai álemge tanylǵan tulǵa bizdiń elde óte sirek» depti. Al Hrýshev pen Býlganin Qanysh týraly eshteńe aita almai qatty qysylsa kerek. Búgin tanysýǵa shaqyrǵan sebebi sol eken.
– Al qazir úkimetke qoiatyn qandai talabyńyz bar? Bar jaǵdai jasalady! – depti memleket basshysy.
Sátbaev eshqandai talap qoimai rahmet aitýmen shektelgen. Áitkenmen, sol jyly Qanysh Imantaiulynyń Lenindik syilyqty bógetsiz alýyna osy kezdesýdiń oń áseri tiiýi de ǵajap emes.
Aitty-aitpady, bul kezde qiyndyq ataýly artta qalyp, akademik Sátbaev ómirdiń jańa belesine kóterilip edi. Óziniń úzildi-kesildi bas tartqanyna qaramastan, 1955-jyly Ǵylym Akademiiasynyń prezidenti qyzmetine ony qaita otyrǵyzdy. Bul mezgilde Qanysh Imantaiuly almaǵan ataq ta, syilyq ta, marapat ta joq deýge bolady. Ol Keńester odaǵyndaǵy eń joǵary marapat – Lenin Ordeniniń ózin tórt ret alǵan eken. Lenindik syilyqtyń, memlekettik syilyqtyń laýreaty, QazSSR Joǵarǵy Soveti men KSRO Joǵarǵy Sovetiniń neshe dúrkin depýtaty.
Alaida ol ómiriniń sońǵy jyldarynda laýazymdy qyzmetke de, ataq-dárejege de baiaǵydai qulshynys tanytýdy qoiǵan. Bárin kórgen, bárin bastan keshken siiaqty. Bul ómirdiń ashysyn da, táttisin de bir kisidei tatypty. Jalǵan dúnieniń kúlip turǵan betin de, túsin sýyqqa salyp, teris ainalǵan tý syrtyn da kóripti. Qai kezeńde de sol baiaǵy ógei ómir, baiansyz taǵdyr. Óz erkiń ózińde joq, qaida barsań – kiriptarlyq. Bai bolǵanyń úshin de, bi bolǵanyń úshin de jazyqtysyń. Teginde halqyń azat bolmaiynsha, ultyń baqytty bolmaiynsha, jeke adam qansha sharyqtap óskenimen, baqytty bolmaidy eken. Paiǵambar jasyna kelgende Qanysh Imantaiulynyń bir túsingen nársesi osy.
Otarshyl ókimetke Qanysh ta kerek emes, basqasy da kerek emes. Olardyń tek basyndaǵy miy, qolyndaǵy óneri kerek. Sátbaevtar kerek bolsa, akademiktiń úsh birdei aǵasyn esh jazyqsyz atyp tastai ma. Otarshyldarǵa qazaqtyń eli de kerek emes. El kerek bolsa asharshylyqty qoldan uiymdastyryp, halyqtyń qaq jartysyn qyryp sala ma. Olarǵa qazaqtyń eli kerek emes, jeri kerek. Jerasty bailyǵy: altyny men mysy, marganets-myryshy, ýrany men kómiri kerek. Azyq eterlik astyǵy men maly kerek. Mine, olarǵa ulttar dostyǵynyń «laboratoriiasy» sol úshin kerek.
Jazmyshqa ne shara, Qanysh Imantaiuly paiǵambar jasy – alpys úshten asa bere áldebir jazylmas dertke shaldyqty. Dárigerler ony «rak» dep ataidy eken. Qazaqshasy – «daýasyz». Bul derttiń neden paida bolatynyn, onyń em bolar daýasyn ázirshe eshkim oilap tapqan joq. Ne úshin eken, áiteýir, osy aýyrýǵa bizdiń qazaq kóbirek ushyraidy. Soǵan qaraǵanda, bul bodandyq derti bolsa kerek.
Basqalar qandai oida eken, bul dert týraly Qanyshtyń óz paiymy bar. Jer astyndaǵy metaldardyń túzilisinen týǵan bul da – bir boljam. Ásili, akademik Sátbaev – óz ómirinde qorlyq pen zorlyqqa shydamai, talai ret aǵyl-tegil jylaǵan kisi. Sondai sátterde syrtqa tógilmei, ishke ketken jas qansha?! Sol ishke sińgen kózdiń jasy tekke ketpeidi eken ǵoi. Bári bir jerge berish bop jinalyp, jazylmas dertke ainalady eken. Ózgeden juqqan, ne aspannan túsken nárse emes, óz jasyń, óz qaiǵyń, óz dertiń...
Bir ǵajaby, dárigerler syrqattyń atyn aitqanda, Qanysh basqalar qusap úrke-qorqyp ketken joq, eshteńe bolmaǵandai salmaqty sabyrmen qabyldady. Shyndyǵyna kelgende bul kórmegen jaqsylyq pen jamandyq qalmapty ǵoi, endi ólimniń de kezegi kelgen shyǵar. Derttiń bet alysyn otbasyna aityp úrei salǵan joq. Asyqpai qoljazbalaryn rettep, qaǵazdaryn túgendedi. Kúzge qarai Jezqazǵan, Qarsaqbai, Jezdi óńirine baryp, jas kezinde eńbek etken jerlerin taǵy bir ret kózden keshirdi. Qarsaqbaida tas óńdeýshi sheberler ázirlegen, qabir basyna qoiatyn qulpytas bar, sony alyp Baianaýylǵa attan-dy.
Osy kúnge deiin ata-ana qabiriniń basyna kóktas qoiýǵa qoly timei júrýshi edi. Sol paryzyn óteýdiń sáti endi túsipti. Qabir basyndaǵy marqumdardyń aty jazylǵan jalpaq taqtai sol kúii tur eken. Tek, topyraǵy basylyp, shóptesin tómpeshikke ainalǵan. Arnaiy ertip barǵan sheberler tómpeshikti jaimalap, jan-jaǵyn tsementtep, tekshe jasady da, qulyptasty ár qabirdiń basyna jeke-jeke ornatty. Aq mármár tasqa aishyqtap jazý jazylǵan. Bireýinde: «Imantai Sátbaiuly (1845-1928)» degen jazý tur. Ekinshisinde «Álima Sátbai kelini (1863-1902)» degen jazý kúnge shaǵylyp, jarqyrap kóz tartady.
Qanysh Imantaiuly betkeide ósken kók jýsandy qushyrlana iiskep, sol arada jantaiyp biraz jatqan-dy. Bul óńirdiń aýasy da erekshe ǵoi, shirkin! Qanysh «shyr etip» jerge túskende ókpesin toltyrǵan týys ta qymbat aýa... Myna jerdiń topyraǵy qandai qunarly kóńirsip jatqan?! Qanyshqa osy ata-anasynyń qasynan topyraq buiyrsa armany bolmas edi. Ólgennen keiin osynda ákelip jerleýdi ósiet etse, bilik basyndaǵylar oryndar ma eken? Ái, oryndamaidy ǵoi. Tiri kezińde erik bermegen aǵaiyn ólgennen keiin de bárin ózderi bilep-tósteitin shyǵar...
«Mine, endi óle berýge bolady! – dedi Qanysh Imantaiuly ata-ana aldyndaǵy eń sońǵy paryzyn ótep, kólikke otyryp jatqanda. – Qosh bol, qasietti týǵan jer! Qosh, qushaǵynan tek talanttardy ushyratyn qairan Baianaýyl! Endi seni kóremiz be, joq pa». Mashina ornynan qozǵalyp ketti. Bir kezde bala Qanyshtyń kóbelek qýyp júgirgen, taiǵa minip jarysqan, qarshyǵa salyp, saiat qurǵan jerleri bulańdap artta qalyp barady...
Bul aýrýdyń sumdyǵy – ál-qýatyńdy birte-birte azaityp, qanyńdy buzyp, adam aǵzasyn súliktei sora beredi eken ǵoi. Al asqazandaǵy túinegen shánshýdy qudai basqa bermei-aq qoisyn. Obaly káneki, Almaty men Máskeýdiń dárigerleri qoldan keler amaldyń bárin istedi, biraq eshqaisynan daýa bolmady... Aqyrynda otashy dárigerler operatsiia jasaýǵa kóndirgen. Kim biledi, «úmitsiz – shaitan» degen, bálkim bir shipasy tiip qalar...
Akademik Sátbaev 1964-jyly, 31-qańtarda Máskeýde operatsiia ústelinde qaitys bolyp, 3-aqpan kúni Almatyda jerlendi. Jerlengen – uly ǵalymnyń táni ǵana, al jany beiishtiń tórinen oryn alǵan.
Biraq, Akademiktiń aty óshken joq. Onyń aty bul kúnde Sátbaev qalasy, Sátbaev kóshesi, Sátbaev ýniversiteti, Sátbaev mektebine ainalǵan. Óz kóshesiniń boiynda, óz ýniversitetiniń aldynda qoladan quiylǵan Sátbaev eskertkishi tur kókke boi sozyp. Tek, uly ǵulamanyń bir ǵana eskertkishi qol jetpes biikte júr. Ol – Ǵaryshta kún sistemasyn shyrkóbelek ainalǵan «Sátbaev ǵalamshary».
Ult portaly
