فوتو: astana-akshamy.kz
ٷلكەن پروزا جانرىنا حح عاسىردىڭ ەلۋٸنشٸ جىلدارىنان باستاپ كٸرٸسكەن ٸليياس ەدەبيەتتەگٸ العاشقى قادامىن ٶلەڭمەن اشقان. 1945 جىلى «سۇلتان», «ايشا» داستاندارى جارىق كٶردٸ. ٶلەڭ-جىرلارىن ٸرٸكتەپ, «ادامگەرشٸلٸك جىرى» اتتى جيناعىنا (1949) ەنگٸزدٸ.
شىن تالانت يەسٸ ٶز جولىن تابادى, جاسىق, جايداق جىرسىماققا بايلانىپ قالمايدى. جاس تالاپ قاناتتانۋ كەزەڭٸندە-اق ٷمٸت كٷتەرلٸك سەۋلەلٸ شۋماقتار تۋعىزۋىن جيٸلەتتٸ. العاشقى جيناقتارىنان-اق ۇلت تاقىرىبىنا ايرىقشا دەن قويعىشتىعى بايقالىپ قالىپ جٷردٸ. «ۇمىتپاڭىز ەر قىزدى», «ەلييا» دەگەن ٶلەڭدەرٸندە كٷللٸ شىعىس ەيەلدەرٸنٸڭ اراسىنان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان مەنشٷك مەمەتوۆا مەن ەلييا مولداعۇلوۆانىڭ ەرلٸگٸن كەيٸنگٸ ۇرپاققا ٷلگٸ ەتە سٶيلەگەندە, ولاردىڭ قازاق قىزى ەكەنٸن ايرىقشا ماقتان ەتتٸ. سول تۇستاعى جىرلارىندا جىرىمداپ, تيٸپ-قاشىپ قازاق تاقىرىبىنا اينالىپ سوعىپ وتىردى.
جاي وعىنداي كٶكتەن تٷسٸپ جان بەرگەن,
ەل اۋزىندا ەن بوپ اتى تەربەلگەن,
ول كٸم ەدٸ? جوقتار تۋعان دالاسى, -
نٷركەن اتتى ول قازاقتىڭ بالاسى.
ۋكراين اقىنى ۆلاديمير سوسيۋرانىڭ «ۋكراينانى سٷيەمٸن» دەگەن جىرى ٷشٸن تاياق جەيتٸن زاماندا, ٸليياس اقىن «كٷندەي كٷلٸپ, قۇستاي جەلپٸنٸپ», «دومبىرا», «كٷي», «قوبىز كٷيٸن تىڭداشى» دەگەن ٶلەڭدەرٸن تۋعىزىپ, قازاعىنىڭ مەدەني مۇراسىن ناسيحاتتادى. ول كەزدٸڭ ٶلشەمٸندە اۋىزعا الۋدىڭ ٶزٸ كٷپٸرلٸك سانالاتىن توسىن تاقىرىپقا بارۋ اۆتوردىڭ تەۋەكەلشٸل مٸنەزٸنٸڭ بٸر باتىل كٶرٸنٸسٸ دە ەدٸ. «دومبىرا» كەيٸن قازاق حالقىنىڭ ساندۋعاشى روزا باعلانوۆانىڭ عاجايىپ داۋسى ارقىلى ەل-جۇرتىمىزدىڭ سٷيٸپ تىڭدايتىن ەنٸنە اينالىپ, جەر شارىنىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە شىرقالدى. ٸليياس «جاڭا ٶلكە», «قىز ارمانى», «تىڭدا كٶردٸم بٸر قىزدى», «قۇلپىرادى جاسىل كٶكتەم», «اق قايىڭ», «كٶك كەپتەر», ت.ب. قىرىق شامالى ەن مەتٸندەرٸن جازدى.
ساياسي دەكلاماتسييالىق ٶلەڭ كوللەكتيۆتٸك «بٸزگە» كٶشكەن مەزەتتە قايسار جاس كٶپ دٷرمەك ٸشٸندە كەتە بارماۋدى ويلايدى. «جۇرتىم, مەن, ٸليياس ەسەنبەرلينمٸن, ٶنەر ٶلكەسٸنە ساپار شەككەن جاس تالاپپىن» دەگەندەي ٷن قاتادى. «ەلگە قايتقاندا» ٶلەڭٸ – جارالى جاۋىنگەردٸڭ تۋعان ەلٸنە دەگەن ساعىنىشتى سازى. «بەسٸك جىرى», «سٷيگەن سەۋلەم», «بٶبەگٸمە», «جارعا» اقىن مەنٸنٸڭ كٶكٸرەگٸن جارىپ شىققان ادال سەزٸمدەرٸنەن جاراتىلعان ٶلەڭدەر. ادالدىقتى ەسكە العاندا, اقىننىڭ ساياسي ليريكالىق لەبٸزٸ شىن اقىندىق كٶڭٸلدەن شىمىرلاپ شىققانىن ايتپاسقا بولمايدى. جيناقتاعى «باقىر اقشا» ٶلەڭٸ – بۇعان جاقسى دەلەل. كٶشەدە كەلە جاتىپ شاڭعا كٶمٸلگەن باقىر اقشانى قاراجاتتىق قۇنى ونشاما بولماسا دا, جەردەن كٶتەرٸپ الادى.
وراپ الدىم, تاستاعام جوق.
باسپاسىن دەپ شاڭ-توپىراق;
باقىرىمدا سسرو گەربٸسٸ بوپ
تۇرعاننان سوڭ بالعا, وراق.
بۇل جولدار قازٸر كەڭەس وداعى تاراپ كەتكەن كەزدە دە وعاش ەستٸلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ وداق جەرٸ بارشا كەڭەس جۇرتىنىڭ وتانىم دەپ قورعاپ قان تٶككەن, شىن جٷرەكتەن سٷيگەن ەلٸ بولاتىن. «ادامگەرشٸلٸك جىرى» كٸتابىنا وپەراعا ارنالىپ ٶلەڭمەن جازىلعان ليبرەتتونىڭ قىسقارتىلعان ەدەبيەتتٸك نۇسقاسى ەنگٸزٸلگەن. ليبرەتتو 1947 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر سوۆەتٸنٸڭ قاۋلىسى بويىنشا پەسالار كونكۋرسىندا ٷشٸنشٸ بەيگە العان شىعارما بولاتىن. بٸراق بۇل ماتەريال نەگٸزٸندە وپەرا جازاتىن كومپوزيتور تابىلمادى. حاراكتەرلەرٸ جۇتاڭ, جاقسىنىڭ ودان دا جاقسى بوپ كٶرٸنۋٸن كٶرسەتپەككە قۇرىلعان جىلىمشىلاۋ دٷنيەنٸڭ عۇمىرى ۇزاققا بارمادى. ٶلەڭدەرٸنٸڭ دە بٸرقىدىرۋى وسىنىڭ اياعىن قۇشتى. تٸلٸ اۋىزەكٸ سٶزبەن جۇپتاس قايسىبٸر ٶلەڭٸنٸڭ ٸشكٸ ٷيلەسٸمٸ از, تىم جۇپىنى, قارابايىر.
ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ تٶڭكەرٸسشٸل ەدٸلبەك مايكٶتوۆكە ارنالعان «بولشەۆيك تۋرالى پوەما» (1957), كەيٸن «ەدٸلبەك» (1977) داستانى ٷستەم يدەولوگييانىڭ رۋپورى ەسەبٸندە قابىلدانادى. اقىننىڭ پوەزييالىق لەكسيكاسىنا «وبالىڭ... تاپ جاۋىڭا» دەگەن سەكٸلدٸ ساياسات سٶزدەرٸ كٸرگٸزٸلگەن. جەنە تاپ تارتىسى كٶركەمدٸك تارتىستىڭ ارقاۋىنا اينالعان. جاعىمدى, جاعىمسىز كەيٸپكەر سىپاتى ونىڭ تەگٸنٸڭ قاي تاپتان ەكەندٸگٸنە تەۋەلدٸ. بولشەۆيك, وقىعان ەدٸلبەك «حالقىنىڭ, اقىلگٶيٸ, اق ايدىنى», ال سول سەكٸلدٸ وقىعان سويىلبەكتٸڭ «بەرەم دەپ تەڭدٸك قازاق بالاسىنا» دەپ جٷرگەنٸ ٶتٸرٸك بوپ شىعادى. سويىلبەك «قازٸر الاشوردا ٷكٸمەتٸ». «بٸلەرٸ الاشوردا ادامىنىڭ – جالعىز-اق اراق پەنەن قاتىن عانا». «...بايلاتىپ ەدٸلبەكتٸ كٶگەنٸڭە, جەتتٸڭ بە, «الاش ۇلى» دەگەنٸڭە?» الاشتى قازاقتىڭ «ەيكەپٸرٸ» ەتٸپ كٶرسەتكەن مۇنداي ٶلەڭ جولدارى ۋاقىت سىنىن كٶتەرە المادى.
1959 جىلى جارييالانعان «بٸرجان سال تراگەديياسى», 1977 جىلى ٶڭدەلٸپ ٶزگەرتٸلگەن قالپىندا «بٸرجان سال» اتاندى. داستان ٶلەڭمەن جازىلعان رومانداي وقىلادى. بٸر جاعى, ارقانىڭ اتاقتى ەنشٸسٸ ٶمٸرٸنە, بٸر جاعى, قييالعا نەگٸزدەلٸپ جازىلعان ليرو-ەپوستىق پوەما سەبيت مۇقانوۆتىڭ ەرتەرەكتەگٸ اتاقتى «سۇلۋشاش» رومانىنا ۇقساس كٶپ وقيعالى. سۇلۋشاش, بٸرجان سالدىڭ عاشىعى بٸرلەن – ەكەۋٸ دە بۇلا ٶسكەن باي قىزى. بۇلا ٶسسە دە, ەلەۋمەتتٸك جايى تىم ايانىشتى: باستارىندا ەرٸك جوق. مالعا ساتىلۋدان قورلانىپ, سٷيمەگەنٸنە قوسىلعىسى كەلمەي, بٸرلەن جاردان سۋعا قۇلاپ ٶلەدٸ. سۇلۋشاش قاشىپ بارىپ تىعىلىپ جاتقان جەرٸندە جولبارىس كەزٸگٸپ سۋعا سەكٸرسە دە, اجالى كەزدەيسوقتىققا جاتپايدى. ەكەۋٸن دە «تەنٸمدٸ شال سىيپاعان قۇرت جەسٸن دەپ, جارتاستان قىز قۇلاپتى تەرەڭ سۋعا» دەپ ۇلى اباي تولعاپ شەشكەن ەلەۋمەتتٸك كولليزييانىڭ جاڭا نۇسقاسى ما دەرسٸڭ.
كەيٸنگٸ جىلدار ٸ.ەسەنبەرلين تاپ كەگٸن شايقاۋعا ارنالعان شىعارما جازۋىن كٷرت سيرەتتٸ. جالپى ۇلتتىق, ادامزاتتىق تاقىرىپتى تٶڭٸرەكتەيتٸن ىڭعاي بٸلدٸردٸ. بۇل, ەسٸرەسە, ونىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر تۋرالى داستاندارىنا تەن. اقىننىڭ «قازاق قىزى» (1975) پوەماسى ەرلٸ-زايىپتى التىناي-اسىلبەك ماحابباتىن قيىن سىنعا سالادى. جازىلماس دەرتكە ۇشىراپ, ارالدىڭ بٸر قۇپييا ارالىنداعى ەمحاناعا تٷسكەن اسىلبەك جارىنا «وبالىڭا قالمايىن, باسىڭ بوس» دەگەن مازمۇندا قوشتاسۋ حاتىن جازادى. التىناي بالاسىن اناسىنا قالدىرىپ, ٶزٸنٸڭ دە باسىن بەيگەگە تٸگٸپ, اسىلبەگٸنٸڭ قاسىنان تابىلادى. اقىن قايعىدان جاسىمايتىن, شاتتىقتان تاسىمايتىن, ماحابباتىن تۋ ەتٸپ كٶتەرەتٸن اسىل قاسيەتتٸ قاراپايىم قازاق ەيەلٸنٸڭ «تيتتەي جٷرەگٸنەن» تاپقانىن ماقتان ەتكەن. ٶلەڭمەن جازىلعان ەڭگٸمە تەرٸزدەس پوەما اقىننىڭ تاقىرىپتىق ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ تۇر.
اقىننىڭ و دٷنيەگە وزارىنان بەس جىل بۇرىن, 1978 جىلى «كٶڭٸل – داستان» پوەماسى تۋدى. جانرلىق پٸشٸنٸن پوەما-رەكۆيەم دەسە لەزٸم. كٷنٸ كەشە قاسىندا جٷرگەن قالامداس, دوستاس زامانداستارىنىڭ مازاراتىنا زيرات ەتٸپ قايتقانداعى اقىن تولعانىستارى. مۇحتار ەۋەزوۆ, سەبيت مۇقانوۆ, قاپان ساتىبالدين, زەيٸن شاشكين, قانابەك بايسەيٸتوۆ, شەكەن ايمانوۆ, جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆ, ت.س.س. كەشەگٸ قاسقا-جايساڭداردى ەسكە الۋ. پوەما اۆتورى وچەرك-پورترەت تٷرٸندە ەرقايسىسىنىڭ ەل تاريحىنداعى, ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدەگٸ ورنىن ەسكە الىپ تەبٸرەنەدٸ. ەرقايسىسىنىڭ دارا تۇلعاسىن شەبەرلٸكپەن مٷسٸندەيدٸ. كٶڭٸلٸڭدەگٸ ويىن دٶپ باساتىن تٸل تابادى.
تۇردىم مەن پىراعىڭا باسىمدى يٸپ,
تولقيدى اقىل-ويىم جانىپ كٷيٸپ.
تايپى ەلدٸڭ قۇشاعىنا سىيماس تارلان,
ٷش قۇلاش جەرگە قالاي جاتىر سىيىپ?!
بۇل - م. ەۋەزوۆ تۋرالى وي.
كٷرەسكەر بولسىن سونداي ەل اعاسى,
اق جارقىن قۇشاعى كەڭ, كەڭ جاعاسى.
جارقىراي كٸرٸپ كەلسە, كەلگەن ٷيدٸڭ –
كەتكەندەي ەدٸ كەڭٸپ قابىرعاسى!
بۇل كٸم ەدٸ? دەي المايسىڭ. سەبەڭنەن, سەبيت مۇقانوۆتان باسقا كٸم بولۋشى ەدٸ?
ٸليياستىڭ تاپتىق تۇرعىدان ەمەس, ۇلتتىق, ادامزاتتىق تٷرعىدان جازىلعان جەنە بٸر داستاندارى سوعىس تاقىرىبىن قوزعايدى. سوعىستى, باسقا دا تٸرلٸگٸن ەسكە الا وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ اششى-تۇششى ٶمٸرٸنە قورىتىندى جاسايدى. مەز ٶمٸرٸ, جاز ٶمٸرٸ قايتقان قازداي قايىرىلمايتىنىن ويلاپ بٸر سەتكە مۇڭايادى. جالعان دٷنيەدە كەيدە شوق باسقانىن, كەيدە وت قۇشقانىن, سٶيتسە دە قۋانىشى قاسٸرەتٸنەن كٶپ بولعانىن ەسٸنە الىپ كٷرسٸنەدٸ. سوعىستىڭ ٶرت-جالىنىندا ٶزٸ دە شارپىلىپ شىققان اقىن ٷشٸن مايدان مەنٸسٸ – قۇر اتىس-شابىس ەمەس.
تاقىرىبى تاتىمدى پوەمالاردىڭ كٶركەمدٸك ساپاسى ەركەلكٸ. «ايشا» داستانىنىڭ جاتتاندى, جورامال وقيعالارى سىرتتان تون پٸشكەندەي ەسەر قالدىرادى. كٶز توقتاتىپ وقيتىن دەتال- شتريحتارى جوقتىڭ قاسى. كەي پوەما وقيعاسىنىڭ («نامىس») دەلەلدٸك, يلانىمدىق جاعى جەتٸسپەيدٸ.
سوعىس تۋرالى پوەمالارىنان جاقسى اتالاتىنى «ادام - مەڭگٸلٸك» داستانى. پوەما اقىن ٶمٸرمەن مەڭگٸ قوشتاساتىن 1983 جىلى جارىق كٶرٸپتٸ. ٶسيەتتٸك, تاعىلىمدىق سيپاتى باسىم داستاننىڭ ارا-اراسىنا سىنالاپ ەكٸ-ٷش باللادا ەنگٸزٸلگەن. ولاردىڭ بەرٸ سوعىس شىندىعىنان الىنعان. قيسىندى, ەدەمٸ ەپيزودتتار ادام بويىنداعى جاقسىلىق قاسيەتتەردٸ دەرٸپتەيدٸ. ادام ٷشٸن ٶمٸردەن قىمبات ەشنەرسە جوق. بٸراق بالداي تەتتٸ ٶمٸردٸ ٶلٸمگە قيياتىن جاعداي دا كەزٸگەدٸ ەكەن. ونداي جانكەشتٸ ەرلٸك «مالىم جانىمنىڭ, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەيتٸن قازاقى بيٸك مٸنەزدەن تۋسا كەرەك. اقىن بۇل اقيقاتتى اسقاقتاتا جىرلايدى. نەمەسە مىنا جولدارعا كٶز تٸگەيٸك.
قازدار, قازدار,
قازدار قايتىپ بارادى...
جٷدەتٸپ بٸر,
قوشتاسىپ ەن سالادى.
دەيسٸڭ سوندا:
ٶتەر بەرٸ
تەك قانا.
جاقسى ٸسٸمەن
ادام مەڭگٸ قالادى.
بۇل ٶلەڭدٸ وقىعان جان اقىننىڭ «ادام – مەڭگٸلٸك» دەيتٸن تەزيسٸمەن كەلٸسەدٸ. ٶيتكەنٸ ٶلەڭ ادامدىق اتالاتىن التىن ساراي كٸلتٸن ۇسىنادى.
پايدالانىلعان ەدەبيەت: "قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى: كەڭەس دەۋٸرٸ"
