Foto: astana-akshamy.kz
Úlken proza janryna HH ǵasyrdyń elýinshi jyldarynan bastap kirisken Iliias ádebiettegi alǵashqy qadamyn óleńmen ashqan. 1945 jyly «Sultan», «Aisha» dastandary jaryq kórdi. Óleń-jyrlaryn iriktep, «Adamgershilik jyry» atty jinaǵyna (1949) engizdi.
Shyn talant iesi óz jolyn tabady, jasyq, jaidaq jyrsymaqqa bailanyp qalmaidy. Jas talap qanattaný kezeńinde-aq úmit kúterlik sáýleli shýmaqtar týǵyzýyn jiiletti. Alǵashqy jinaqtarynan-aq ult taqyrybyna airyqsha den qoiǵyshtyǵy baiqalyp qalyp júrdi. «Umytpańyz er qyzdy», «Áliia» degen óleńderinde kúlli Shyǵys áielderiniń arasynan Keńes Odaǵynyń batyry atanǵan Mánshúk Mámetova men Áliia Moldaǵulovanyń erligin keiingi urpaqqa úlgi ete sóilegende, olardyń qazaq qyzy ekenin airyqsha maqtan etti. Sol tustaǵy jyrlarynda jyrymdap, tiip-qashyp qazaq taqyrybyna ainalyp soǵyp otyrdy.
Jai oǵyndai kókten túsip jan bergen,
El aýzynda án bop aty terbelgen,
Ol kim edi? Joqtar týǵan dalasy, -
Núrken atty ol qazaqtyń balasy.
Ýkrain aqyny Vladimir Sosiýranyń «Ýkrainany súiemin» degen jyry úshin taiaq jeitin zamanda, Iliias aqyn «kúndei kúlip, qustai jelpinip», «Dombyra», «Kúi», «Qobyz kúiin tyńdashy» degen óleńderin týǵyzyp, qazaǵynyń mádeni murasyn nasihattady. Ol kezdiń ólsheminde aýyzǵa alýdyń ózi kúpirlik sanalatyn tosyn taqyrypqa barý avtordyń táýekelshil mineziniń bir batyl kórinisi de edi. «Dombyra» keiin qazaq halqynyń sandýǵashy Roza Baǵlanovanyń ǵajaiyp daýsy arqyly el-jurtymyzdyń súiip tyńdaityn ánine ainalyp, jer sharynyń túkpir-túkpirinde shyrqaldy. Iliias «Jańa ólke», «Qyz armany», «Tyńda kórdim bir qyzdy», «Qulpyrady jasyl kóktem», «Aq qaiyń», «Kók kepter», t.b. qyryq shamaly án mátinderin jazdy.
Saiasi deklamatsiialyq óleń kollektivtik «bizge» kóshken mezette qaisar jas kóp dúrmek ishinde kete barmaýdy oilaidy. «Jurtym, men, Iliias Esenberlinmin, óner ólkesine sapar shekken jas talappyn» degendei ún qatady. «Elge qaitqanda» óleńi – jaraly jaýyngerdiń týǵan eline degen saǵynyshty sazy. «Besik jyry», «Súigen sáýlem», «Bóbegime», «Jarǵa» aqyn meniniń kókiregin jaryp shyqqan adal sezimderinen jaratylǵan óleńder. Adaldyqty eske alǵanda, aqynnyń saiasi lirikalyq lebizi shyn aqyndyq kóńilden shymyrlap shyqqanyn aitpasqa bolmaidy. Jinaqtaǵy «Baqyr aqsha» óleńi – buǵan jaqsy dálel. Kóshede kele jatyp shańǵa kómilgen baqyr aqshany qarajattyq quny onshama bolmasa da, jerden kóterip alady.
Orap aldym, tastaǵam joq.
Baspasyn dep shań-topyraq;
Baqyrymda SSRO gerbisi bop
Turǵannan soń balǵa, oraq.
Bul joldar qazir Keńes Odaǵy tarap ketken kezde de oǵash estilmeidi. Óitkeni Odaq jeri barsha keńes jurtynyń Otanym dep qorǵap qan tókken, shyn júrekten súigen eli bolatyn. «Adamgershilik jyry» kitabyna operaǵa arnalyp óleńmen jazylǵan librettonyń qysqartylǵan ádebiettik nusqasy engizilgen. Libretto 1947 jyly Qazaq KSR Ministrler Sovetiniń qaýlysy boiynsha pesalar konkýrsynda úshinshi báige alǵan shyǵarma bolatyn. Biraq bul material negizinde opera jazatyn kompozitor tabylmady. Harakterleri jutań, jaqsynyń odan da jaqsy bop kórinýin kórsetpekke qurylǵan jylymshylaý dúnieniń ǵumyry uzaqqa barmady. Óleńderiniń de birqydyrýy osynyń aiaǵyn qushty. Tili aýyzeki sózben juptas qaisybir óleńiniń ishki úilesimi az, tym jupyny, qarabaiyr.
I.Esenberlinniń tóńkerisshil Ádilbek Maikótovke arnalǵan «Bolshevik týraly poema» (1957), keiin «Ádilbek» (1977) dastany ústem ideologiianyń rýpory esebinde qabyldanady. Aqynnyń poeziialyq leksikasyna «obalyń... tap jaýyńa» degen sekildi saiasat sózderi kirgizilgen. Jáne tap tartysy kórkemdik tartystyń arqaýyna ainalǵan. Jaǵymdy, jaǵymsyz keiipker sypaty onyń teginiń qai taptan ekendigine táýeldi. Bolshevik, oqyǵan Ádilbek «halqynyń, aqylgóii, aq aidyny», al sol sekildi oqyǵan Soiylbektiń «berem dep teńdik qazaq balasyna» dep júrgeni ótirik bop shyǵady. Soiylbek «qazir Alashorda úkimeti». «Bileri Alashorda adamynyń – jalǵyz-aq araq penen qatyn ǵana». «...Bailatyp Ádilbekti kógenińe, Jettiń be, «alash uly» degenińe?» Alashty qazaqtyń «áikápiri» etip kórsetken mundai óleń joldary ýaqyt synyn kótere almady.
1959 jyly jariialanǵan «Birjan sal tragediiasy», 1977 jyly óńdelip ózgertilgen qalpynda «Birjan sal» atandy. Dastan óleńmen jazylǵan romandai oqylady. Bir jaǵy, Arqanyń ataqty ánshisi ómirine, bir jaǵy, qiialǵa negizdelip jazylǵan liro-epostyq poema Sábit Muqanovtyń erterektegi ataqty «Sulýshash» romanyna uqsas kóp oqiǵaly. Sulýshash, Birjan saldyń ǵashyǵy Birlán – ekeýi de bula ósken bai qyzy. Bula ósse de, áleýmettik jaiy tym aianyshty: bastarynda erik joq. Malǵa satylýdan qorlanyp, súimegenine qosylǵysy kelmei, Birlán jardan sýǵa qulap óledi. Sulýshash qashyp baryp tyǵylyp jatqan jerinde Jolbarys kezigip sýǵa sekirse de, ajaly kezdeisoqtyqqa jatpaidy. Ekeýin de «tánimdi shal syipaǵan qurt jesin dep, Jartastan qyz qulapty tereń sýǵa» dep uly Abai tolǵap sheshken áleýmettik kolliziianyń jańa nusqasy ma dersiń.
Keiingi jyldar I.Esenberlin tap kegin shaiqaýǵa arnalǵan shyǵarma jazýyn kúrt siretti. Jalpy ulttyq, adamzattyq taqyrypty tóńirekteitin yńǵai bildirdi. Bul, ásirese, onyń kúndelikti ómir týraly dastandaryna tán. Aqynnyń «Qazaq qyzy» (1975) poemasy erli-zaiypty Altynai-Asylbek mahabbatyn qiyn synǵa salady. Jazylmas dertke ushyrap, Araldyń bir qupiia aralyndaǵy emhanaǵa túsken Asylbek jaryna «obalyńa qalmaiyn, basyń bos» degen mazmunda qoshtasý hatyn jazady. Altynai balasyn anasyna qaldyryp, óziniń de basyn báigege tigip, Asylbeginiń qasynan tabylady. Aqyn qaiǵydan jasymaityn, shattyqtan tasymaityn, mahabbatyn tý etip kóteretin asyl qasietti qarapaiym qazaq áieliniń «tittei júreginen» tapqanyn maqtan etken. Óleńmen jazylǵan áńgime tárizdes poema aqynnyń taqyryptyq órisin keńeitip tur.
Aqynnyń o dúniege ozarynan bes jyl buryn, 1978 jyly «Kóńil – dastan» poemasy týdy. Janrlyq pishinin poema-rekviem dese lázim. Kúni keshe qasynda júrgen qalamdas, dostas zamandastarynyń mazaratyna zirat etip qaitqandaǵy aqyn tolǵanystary. Muhtar Áýezov, Sábit Muqanov, Qapan Satybaldin, Zeiin Shashkin, Qanabek Baiseiitov, Sháken Aimanov, Júsipbek Elebekov, t.s.s. keshegi qasqa-jaisańdardy eske alý. Poema avtory ocherk-portret túrinde árqaisysynyń el tarihyndaǵy, ádebietimiz ben mádenietimizdegi ornyn eske alyp tebirenedi. Árqaisysynyń dara tulǵasyn sheberlikpen músindeidi. Kóńilińdegi oiyn dóp basatyn til tabady.
Turdym men pyraǵyńa basymdy iip,
Tolqidy aqyl-oiym janyp kúiip.
Taipy eldiń qushaǵyna syimas tarlan,
Úsh qulash jerge qalai jatyr syiyp?!
Bul - M. Áýezov týraly oi.
Kúresker bolsyn sondai el aǵasy,
Aq jarqyn qushaǵy keń, keń jaǵasy.
Jarqyrai kirip kelse, kelgen úidiń –
Ketkendei edi keńip qabyrǵasy!
Bul kim edi? dei almaisyń. Sábeńnen, Sábit Muqanovtan basqa kim bolýshy edi?
Iliiastyń taptyq turǵydan emes, ulttyq, adamzattyq túrǵydan jazylǵan jáne bir dastandary soǵys taqyrybyn qozǵaidy. Soǵysty, basqa da tirligin eske ala otyryp, óziniń ashy-tushy ómirine qorytyndy jasaidy. Máz ómiri, jaz ómiri qaitqan qazdai qaiyrylmaitynyn oilap bir sátke muńaiady. Jalǵan dúniede keide shoq basqanyn, keide ot qushqanyn, sóitse de qýanyshy qasiretinen kóp bolǵanyn esine alyp kúrsinedi. Soǵystyń órt-jalynynda ózi de sharpylyp shyqqan aqyn úshin maidan mánisi – qur atys-shabys emes.
Taqyryby tatymdy poemalardyń kórkemdik sapasy árkelki. «Aisha» dastanynyń jattandy, joramal oqiǵalary syrttan ton pishkendei áser qaldyrady. Kóz toqtatyp oqityn detal- shtrihtary joqtyń qasy. Kei poema oqiǵasynyń («Namys») dáleldik, ilanymdyq jaǵy jetispeidi.
Soǵys týraly poemalarynan jaqsy atalatyny «Adam - máńgilik» dastany. Poema aqyn ómirmen máńgi qoshtasatyn 1983 jyly jaryq kóripti. Ósiettik, taǵylymdyq sipaty basym dastannyń ara-arasyna synalap eki-úsh ballada engizilgen. Olardyń bári soǵys shyndyǵynan alynǵan. Qisyndy, ádemi epizodttar adam boiyndaǵy jaqsylyq qasietterdi dáripteidi. Adam úshin ómirden qymbat eshnárse joq. Biraq baldai tátti ómirdi ólimge qiiatyn jaǵdai da kezigedi eken. Ondai jankeshti erlik «Malym janymnyń, janym arymnyń sadaǵasy» deitin qazaqy biik minezden týsa kerek. Aqyn bul aqiqatty asqaqtata jyrlaidy. Nemese myna joldarǵa kóz tigeiik.
Qazdar, qazdar,
Qazdar qaityp barady...
Júdetip bir,
Qoshtasyp án salady.
Deisiń sonda:
Óter bári
Tek qana.
Jaqsy isimen
Adam máńgi qalady.
Bul óleńdi oqyǵan jan aqynnyń «adam – máńgilik» deitin tezisimen kelisedi. Óitkeni óleń adamdyq atalatyn altyn sarai kiltin usynady.
Paidalanylǵan ádebiet: "Qazaq ádebietiniń tarihy: Keńes dáýiri"
