تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زييابەك قابىلدينوۆ «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتٸ حرونيكا» ٷش تومدىق جيناعىندا قانداي ماڭىزدى فاكتٸلەر ەنگەنٸن قازاقپارات تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى.
«جيناقتىڭ بٸرٸنشٸ تومىنداعى 669-بەتتە 994-قۇجاتتا كٶرشٸ رەسپۋبليكا اۋداندارىنداعى قازاقتاردىڭ سانى كٶرسەتٸلەدٸ. مىسالى ومبى وبلىسىنداعى شەرباكٶل اۋدانى – قازاقتار كٶپ شوعىرلانعان ٶزٸمٸزگە ىستىق, جاقىن ٶڭٸر. 1933 جىلى 2 قىركٷيەكتە شىققان قۇجاتتا شەرباكٶل اۋدانىندا 260 قازاق وتباسى تۇراتىنى جازىلعان. ەرينە قازاقي اۋداندا 260 وتباسىنىڭ قالعانى اشارشىلىقتىڭ قانداي اۋىر بولعانىن كٶرسەتەدٸ», - دەدٸ تاريحشى سۇحباتىندا.
سونىمەن بٸرگە, ەكٸنشٸ تومداعى 342-بەتتە قازاقستان ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان ف. گولوششەكيننٸڭ ا. ميكويانعا جازعان ماڭىزدى قۇجاتى بار.
«بٸز كٶبٸنەسە گولوششەكيندٸ كٸنەلايمىز, گولوششەكين باستاعان رەسپۋبليكا بيلٸگٸ قىلمىس جاسادى دەيمٸز. ەرينە, گولوششەكيننٸڭ دە, ستاليننٸڭ دە كٸنەلارى بار. دەگەنمەن, بۇل قۇجات گولوششەكيندٸ باسقا قىرىنان كٶرسەتەدٸ. 1930 جىلى 19 سەۋٸردە اشارشىلىق جاڭا باستالىپ جاتقاندا الماتىدان مەسكەۋگە حات جولدانىپ, قازاقستاندا ەگٸن شىقپاي, نان مەن ەت جوسپارى جوعارى بولىپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىققا ازىق-تٷلٸك قالماعانى, جاقىن ارادا اشتىق بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸ ەسكەرتٸلگەن. ودان باسقا, قازاقستاندا جاپپاي اشتىقتىڭ جٷرٸپ جاتقانى, مەيٸت جەۋ, ادام جەۋ جاعدايلارىنىڭ تٸركەلگەنٸ تۋرالى قۇجاتتار دا ساقتالعان. بٸراق ەڭ قىزىعى, 1930 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاندا حالىققا ازىق-تٷلٸك جەتپەي جاتقاندا دا نان مەن ەت ەزٸرلەۋ جۇمىستارى توقتاماعان. ال كٶرشٸلەس قىرعىزستان بيلٸگٸ سول ۋاقىتتا ورتالىققا نان مەن ەت جٸبەرۋدەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتقان, ول ەلدەن بٸر كەلٸ ەت, بٸر كەلٸ دەن ورتالىققا جٸبەرٸلمەگەن», - دەيدٸ تاريحشى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, نەگٸزگٸ سوققى بٸر سەتتە بار مالىنان ايىرىلعان اۋىل تۇرعىندارىنا تيدٸ. ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىندا قازاقستاندا عانا ميلليونداعان ادام اشارشىلىقتان قىرىلعان.
«مەنٸڭ ويىمشا, اشارشىلىق ورتالىقتىڭ بٸر ساياساتى بولدى, رەسپۋبليكا بيلٸگٸ دە ونى قانداي دا بٸر دەڭگەيدە قولداپ وتىرعان, ولار قىرعىزستان بيلٸگٸ سەكٸلدٸ ۇستانىمعا كٶشپەدٸ. ورتالىق ازييانىڭ ٶزگە ەلدەرٸن الىپ قاراساق, اشتىقتان قىرىلعاندار سانى قازاقستانداعىداي كٶپ ەمەس. قازاقستاندا دا قانشا ادامنىڭ اشتىقتان قۇربان بولعانى ەلٸ ناقتىلانباعان. ەزٸرگە 2,5 ملن ادام دەگەن دەرەك بار. بۇل – 30-جىلداردىڭ سوڭىنداعى قازاقستان ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد) كەلتٸرگەن مەلٸمەت. ولارعا قازاقستان ٶڭٸرلەرٸن ارالاپ, اشارشىلىق سالدارىن انىقتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرٸلگەن. سوندا ولار شامامەن 2,5 ملن ادام دەپ, اقپاراتتىڭ تولىق ەمەستٸگٸن, كٶپ قۇجاتتاردىڭ جويىلعانىن, حالىقتىڭ ٶزگە اۋداندار مەن كٶرشٸلەس رەسپۋبليكالارعا كٶشٸپ كەتكەنٸن ەسكەرتكەن. سوندىقتان, تاريحشىلاردى ٷلكەن جۇمىس كٷتٸپ تۇر, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ كوميسسيياسى اياسىندا جاڭا تسيفرلار, جاڭا دەرەكتەر جەنە جاڭا كٶزقاراس الامىز دەگەن ٷمٸتتەمٸن», - دەيدٸ زييابەك قابىلدينوۆ.
ەسكە سالا كەتسەك, قر پارلامەنتٸ سەناتىندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ قارساڭىندا «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتٸ حرونيكا» ٷش تومدىق جيناعى تانىستىرىلدى. ٷش تومدىقتا قازاقستانداعى كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ تاريحىن باياندايتىن مىڭنان استام ارحيۆ قۇجاتتارى جيناقتالعان. ولاردىڭ بٸرازى بۇعان دەيٸن ەش جەردە جارييالانباعان جەنە قازاقستان عىلىمىندا بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان.
اتالعان كٸتاپتار ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسٸنٸڭ ۇسىنىسىمەن شىققان.
«وسى جۇمىستى الداعى جىلدارى دا توقتاتپاۋ كەرەك. وبلىستىق, اۋداندىق, قالالىق ارحيۆتەردەن كەم دەگەندە جىلىنا بٸر تومنان شىعارىپ وتىرسا, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ ٷش قالادان بٸر تومنان شىقسا, سوسىن قازاقتار اعىلعان قىرعىزستان, ٶزبەكستان, تەجٸكستان, تٷركٸمەنستان, رەسەيدٸڭ شەكارالاس ٶڭٸرلەرٸ – بارناۋىل, جاڭاسٸبٸر, ومبى, تٷمەن, قورعان, استراحان, ورىنبور, چەليابٸ قالالارىندا دا جۇمىس ٸستەپ, كەلەسٸ 31 مامىرعا دەيٸن 20-30 توم جيناق شىعارۋعا بولادى. مۇندا بۇرىن جارييالانباعان قۇجاتتارعا كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. ول ٷشٸن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە باعدارلاما ۇيىمداستىرسا, سەناتتىڭ قولداۋىمەن ٷش جىلدا كٶپتەگەن جۇمىس اتقارۋعا بولادى», - دەيدٸ زييابەك قابىلدينوۆ.
