عاني بەيسەمباەۆ: «التىن بەلگٸ» مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ بيزنەسٸنە اينالدى

ەلٸمٸزدە ۇلتتىق تەستٸلەۋدٸڭ العاشقى ٷلگٸلەرٸ 1992 جىلدان ەنە باستادى. ەۋەلدە ارنايى ورتالىق اشىلىپ, جاڭا جٷيەنٸ قازاقستانعا قالاي ەنگٸزٸپ-بەيٸمدەۋگە بولادى دەگەن سىڭايداعى سۇراقتار زەرتتەپ-زەردەلەندٸ. وسى بويىنشا جۇمىس ٸستەگەن مىقتى ماماندار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتارىندا اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورى تاقير بالىقباەۆ, كەزٸندە ۇلتتىق تەستٸلەۋ ورتالىعىن باسقارعان, قازٸر تٷركٸستان وبلىسى بٸلٸم باسقارماسىنىڭ باستىعى يساتاي ساعىندىقوۆ, ناعاشىبەك كەمەك, تەمٸرحان تاسبولاتوۆ, سەرٸك يساليەۆ سيياقتى ازاماتتار ەڭبەك ەتتٸ. ال 2004 جىلدان بەرٸ تولىق ەنگٸزٸلگەن ۇبت-نىڭ ارتىق جەنە كەمشٸن تۇستارى, سونداي-اق بٸلٸم سالاسىنداعى جالپى كەمشٸلٸكتەر مەن جٷيە قاتەلٸكتەرٸ تۋرالى ەكٸنٸڭ بٸرٸ ناقتى ايتىپ بەرە قويماس. ايتسا دا, وسى سالانىڭ «جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن» ماماندار عانا تولىق تٷسٸندٸرە الۋى مٷمكٸن. وسى ورايدا بٸز EDTECH-KZ حالىقارالىق بٸلٸم ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى عاني بەيسەمباەۆتى ەڭگٸمەگە تارتقان ەك.

– عاني بەكتايۇلى, ۇبت باستاۋ العان شاعىنان بٷگٸنگە دەيٸن ٶز ماقساتىنا جەتٸپ,  مٸندەتٸن اتقارا الدى ما?

– ۇبت تۋرالى ايتقاندا, مۇنىڭ و باستا نە سەبەپتەن, نە ماقساتپەن ەنگٸزٸلگەنٸن تٷسٸنٸپ الۋ كەرەك. سودان بٷگٸنگٸ ۇبت جاعدايى, ونىڭ ٶزگەرۋ-ٶزگەرمەۋ قاجەتتٸلٸگٸ, ول ٶزٸنٸڭ مٸندەتٸن اتقاردى ما, جوق پا دەگەن سيياقتى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋعا بولادى.

ٶتكەنگە كٶز سالايىقشى, العاشقىدا ۇبت ٶزٸنٸڭ ماقساتىن ورىندادى. ونىڭ ماقساتى – نارىقتىق جٷيەگە كٶشكەن كەزدە ادامي فاكتوردى ازايتۋ بولدى. ياعني كومپيۋتەر تەست تاپسىرۋشى تٷلەكتەن پارا سۇرامايدى دەگەن ويمەن ەنگٸزٸلدٸ. وسىلايشا راسىندا العاشىندا ٶزٸنٸڭ مٸندەتٸن اتقارعانداي ەدٸ.

1999 جىلى العاش رەت وسى تەستٸلەۋ جوعارعى وقۋ ورىندارىنا پيلوتتىق نەگٸزدە ەنگٸزٸلدٸ. ياعني جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋ ٷشٸن پروفەسسوردىڭ الدىندا ەمتيحان تاپسىرمايسىڭ, تەست تاپسىراسىڭ. تەستتٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلداندى. بٸر فورماتسييادان (سوتسياليستٸك) ەكٸنشٸ فورماتسيياعا (كاپيتاليستٸك) كٶشتٸك. ەسٸڭٸزدە بولسا, بۇل كەزدە ديپلوم ساۋداسى قىزىپ تۇردى. جوعارعى وقۋ ورىندارىندا دا بٷكٸل دٷنيە ساتىلىپ كەتتٸ. سودان حالىق جٷرەگٸ شايلىعىپ قالدى. ول كەزدە "بٸر سوعىمىڭ بولماسا وقۋعا تٷسە المايسىڭ" دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ, حالىق جوعارعى وقۋ ورىنا گرانتقا تاپسىرۋعا بارماي قالدى. مۇنىڭ سالدارىنان 1999 جىلى گرانت سانى مەن تالاپكەردٸڭ تٷسۋ كٶرسەتكٸشٸ ەكٸ ەسە كەمٸپ كەتتٸ. گرانت بار, تٷسەتٸن ادام جوق. سوندىقتان وسى جىلى تاپسىرىپ, قۇلاماعان بالانىڭ بەرٸ گرانتقا يە بولدى. دەل سول ۋاقىتتا مەنٸڭ تۋعان قارىنداسىم وقۋعا تاپسىردى. ول 120 بالدىڭ 80 بالىن جيناپ, ەڭ جوعارى بالل العان تٷلەكتەر قاتارىندا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ گرانتپەن وقۋعا تٷستٸ. وسى جىلدان كەيٸن ەلدٸڭ سەنٸمٸ ارتا تٷستٸ. رەكتوردى تانىماساڭ دا, پروفەسسوردىڭ كٶمەگٸن الماساڭ دا, دايىندالىپ وقۋعا تٷسۋگە بولاتىنىنا كٶز جەتكەن سوڭ حالىق جوو-عا وقۋعا تاپسىرۋعا ىنتا بٸلدٸرە باستادى.

– 2004 جىلى جاپپاي ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸ ەنگٸزۋدٸڭ كەزەڭٸ بولدى عوي?

– يە, بۇل كەزدە دە حالىق بٸرٸنشٸدەن, ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋگە دايىن بولمادى. ونىڭ نە ەكەنٸن بٸلمەگەندٸكتەن جاپپاي قۇلاۋ, تٶمەن بالل الۋ كٶپ بولدى.

مەن سول جىلدارى ٶتە تەرەڭ زەرتتەپ, دايىندىق كۋرسىن اشتىم. ياعني ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋگە دايىندايتىن كۋرس. 20 جىلعا جۋىق اينالىسقاندا مەنٸڭ كٶزٸمنٸڭ جەتكەنٸ - ادامنان قۋلىق ارتىلمايدى ەكەن. وقىعان, دايىندالعان بالا وڭاي وقۋعا تٷسٸپ جاتتى. ال وقىمايتىن بالانىڭ اتا-اناسى ايلا ٸزدەپ تاپتى. كٶپ جاعدايدا ٷكٸمەتتٸ قارالايمىز. بٸراق بٸز ٶزٸمٸز ٶزگەرگٸمٸز كەلمەيدٸ. وسى ورايدا بٸزدٸڭ قوعام جەمقورلىقسىز ٶمٸر سٷرۋگە دايىن با دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مىسالى, اتا-انا «بالامدى تەستتەن ٶتكٸزٸپ بەر» دەپ 5 مىڭ $ بەرەدٸ, بٸراق بٸر جىلعا 1 مىڭ $ بەرٸپ ۇبت-عا دايىندامايدى. ال اقشا بەرگەن ادامى ۋەدەسٸن ورىنداي الماسا, «ٷكٸمەت كٸنەلٸ, ۇبت دۇرىس ەمەس» دەپ شۋلايمىز. بٸراق «مەن پارا بەرٸپ ەدٸم, سوندىقتان وسىلاي بولىپ جاتىر» دەپ ٶزٸمٸزدەن ايىپ ٸزدەمەيمٸز. الدادىق, اربادىق, اقىرىندا ۇبت-نىڭ پارشا-پارشاسىن شىعاردىق. اراسىندا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ دە كٸرٸسٸپ كەتكەن جاعدايلار بولدى. ونداي فاكتٸلەر تٸركەلگەن, ۇقك ماماندارى دا, ٸشكٸ ٸستەر قىزمەتكەرلەرٸ دە سوتتالىپ جاتتى. وسىنداي جەمقورلىقتىڭ ارقاسىندا بٸر مەكتەپتٸڭ وقۋشىلارى تٷگەل 125 بالل العان فاكتٸلەر دە بار عوي. جاڭاقورعانداعى مەكتەپتٸ ەسٸڭٸزگە سالايىن.

ەكٸنشٸ فاكتور بار. ٶزٸمٸز ايعاي-شۋمەن ۇبت-نى «قۇلاتتىق» دەپ ويلادىق. الايدا ەۋ باستا جوسپار سولاي بولعان. مەكتەپ بٸتٸرۋ مەن جوو تاپسىرۋ ەمتيحاندارىن بٶلەك ٶتكٸزۋ جوسپارلانعان دٷنيە. نەگە? ٶيتكەنٸ مەكتەپ بٸتٸرۋ بٶلەك, جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋ بٶلەك دٷنيە دەپ قاراستىرىلدى. ەمتيحاندى مەكتەپتٸڭ ٶزٸنە بەرگەننەن نە تاپتىق? مەكتەپتٸڭ مۇعالٸمٸ ٶزٸ باعدارلاما جازادى, ٶزٸ وقىتادى, ٶزٸ تەكسەرەدٸ. ەگەر سٸز مۇعالٸم بولساڭىز, ٶزٸڭٸزدٸ ٶزٸڭٸز قارالايسىز با? جوق! مۇعالٸم ٶزٸ ٷشٸن وقۋشىلارعا جاقسى باعا قويىپ بەرەدٸ. بٸراق مۇنىڭ ارتى ۇزاققا بارمايدى. جوو-عا تاپسىراتىن كەزدە بالانىڭ دەڭگەيٸ بٸلٸنٸپ قالادى. سونىمەن, ەمتيحاندى مەكتەپكە بەرگەندە نە تاپتىق? بٸز مەكتەپتەگٸ جەمقورلىقتى كٷشەيتٸپ جٸبەردٸك. مىسالى, بٸر جىلدارى التىن بەلگٸ الاتىن تٷلەكتەردٸڭ سانى 40-42 پايىز بولاتىن بولسا, قازٸر 98 پايىزعا جەتتٸ. ياعني, مىسالى, التىن بەلگٸ بويىنشا تاپسىرىس بەرگەن 5 مىڭ بالا بولاتىن بولسا, ۇبت-دا سونىڭ 42 پايىزى عانا اقتاي الاتىن. قالعان 58 پايىزى اقتاي المايتىن. بٷگٸنگٸ كٷنٸ سول التىن بەلگٸنٸ اقتاۋ 98 پايىزعا جەتتٸ. بۇل مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ بيزنەسٸنە اينالعانداي. ايتقىم كەلگەنٸ, قازٸر نارىقتىق زاماندا ەمتيحاندى ولاي ادامنىڭ قولىنا بەرۋگە بولمايدى, ادامنىڭ تاعدىرىن ادامعا تابىستاۋعا بولمايدى. ولاي ەتسەك, ول جەردە بٸردەن جەمقورلىق كٷشەيەدٸ. مۇنى بەرٸمٸز بٸلەمٸز, بٸلە تۇرا كٷرەسپەيمٸز, كەرٸسٸنشە, ٷدەتٸپ, وقۋعا تٷسۋدٸڭ وڭاي جولىن ٸزدەۋگە جٷگٸرەمٸز.

– قازٸر ۇبت-نى الىپ تاستايىق, بۇرىنعى ەمتيحاندى قوسايىق دەپ مەسەلە كٶتەرٸپ جٷرگەندەر بار.

– مۇنى كٸم ايتىپ جٷر? يە, پروفەسسورلار, جوو ماماندارى ايتىپ جٷر.

ٶيتكەنٸ ولار اقشادان, بيزنەستەن قاعىلدى. قازٸر جوو-دا ۇبت جوق, بٸراق بٷكٸل وقۋ ورىندارىندا جەمقورلىق ٶرشٸپ تۇر. سەسسييانى 70-80 پايىز اقشامەن جابادى. ال مۇنى كٶرە تۇرا, بٸز, سٸز دە, مەن دە ٷندەمەيمٸز. بٸراق مۇنىڭ ارتى جاقسى بولمايدى. ەرتەڭ بٸز تٷككە جارامايتىن مامانداردى العان كەزدە تٸستەيتٸن بارماعىمىزدى تاپپاي قالامىز. بٸز ساۋاتسىز دەرٸگەرلەردٸ, ساۋاتسىز مۇعالٸمدەردٸ, باسقا سالانىڭ ساۋاتسىز ماماندارىن دايىنداپ جاتىرمىز. ال ەرتەڭ «بٸزدٸڭ قازاقستاندا جاقسى مامان جوق, بٸزدٸڭ قازاقتار جاقسى مامان بولا المايدى, قازاقتار جۇمىس ٸستەي المايدى, بەرٸ ساۋاتسىز, بٸز ەندٸ ماماندى شەتەلدەن ٸزدەيٸك» دەيمٸز.  

ٷكٸمەتتٸڭ دە, حالىقتىڭ دا وياناتىن كەزٸ كەلدٸ. بٸز اناۋ ايتتى, مىناۋ ايتتى ەكەن دەپ ەرٸپ كەتپەي, توقتاۋىمىز كەرەك. سەرپٸلٸپ, ٶزٸمٸزدەن باستاۋىمىز كەرەك. بٸراق باستاعىمىز كەلمەيدٸ. شىندىقتى بٸز باسقا بٸرەۋگە قاتىستى بولعاندا جاقسى كٶرەمٸز, ٶزٸمٸزگە قاتىستى شىندىقتى ۇناتپايمىز.

بٸز 60, 70, 80, 90 جىلداردىڭ ۇرپاقتارىن ۋلاپ بولعان شىعارمىز, ەڭ بولماسا وسى 2000 جىلدان بىلاي قاراي تۋعان بالالاردى جەمقورلىققا ارالاستىرماۋىمىز كەرەك .

بەرٸن ٶز بالامىزدان باستاۋىمىز كەرەك. بٷگٸنگٸ اتا-انا بالاسى ەمتيحاننان ٶتە الماسا, «ٶلٸمدەي» كٶرٸپ, «ماسقارا بولدىم, ۇيات بولدى» دەپ ٶلٸپ قالا جازدايدى. الايدا بالانى تەربيەلەي المايدى. وقۋعا تٷسكٸڭ كەلسە دايىندال, تٷسە الماساڭ, كەلەسٸ جولى قايتا تاپسىر, تاعى دايىندال دەپ ٷيرەتپەيدٸ. قۇلاپ, قايتا تۇرىپ ٷيرەنۋ كەرەك. قۇلاۋدان, قاتەلٸك جاساۋدان قورىقپاۋ كەرەك. مٸنە, ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸڭ قازٸرگٸ جاعدايى وسى دەتالداردى تٷسٸنگەندە تٷزەلەدٸ.

بٸز ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋ بولا ما, باسقا بولا ما, ەيتەۋٸر ەمتيحاندى ادامي فاكتورعا تەۋەلسٸز ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك جەنە ونى بەرٸمٸز مويىنداپ قابىلداۋىمىز كەرەك. ٶتپەي قالسا, ٶتپەي قالدى دەپ كٶندٸگۋٸمٸز كەرەك. جەنە وعان ەشقانداي پاراقورلىقتى ارالاستىرماۋىمىز كەرەك. كەرٸسٸنشە كٶرسەك, سونىڭ جولىن كەسۋٸمٸز كەرەك.

اعايىن-تۋىس, كٶرشٸ-قولاڭ, جاقىندارىمىزعا تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك. 5 مىڭ $ تٶلەپ تەستتەن ٶتكٸزگەنشە, 1 مىڭ $ تٶلەپ رەپەتيتور جالداپ وقىت بالانى. بٸر عانا مىسال كەلتٸرەيٸنشٸ, 2 مىڭ $, 5 مىڭ $ بەرٸپ, بالانى وقۋعا تٷسٸردٸ دەلٸك. ول وقۋدى بٸتٸرگەنشە تاعى وسىنشا اقشا قۇيىپ جٷرەسٸڭ. فۋندامەنتٸ, دايىندىعى, ٶز بٸلٸمٸ جوق بالا, جوو بٸتٸرگەنشە تاعى دا اقشامەن وقيدى عوي. ونى شاشىلىپ جٷرٸپ امان-ەسەن اياقتاتقاندا, تاعى 5 مىڭ $ بەرٸپ جۇمىسقا تىقپالايسىڭ. سٶيتٸپ, بالا اياققا تۇرىپ كەتكەنشە 10-15 مىڭ $ قۇرتادى. اينالايىن-اۋ, وعان 15 مىڭ دوللار قۇيعانشا, 200-300 مىڭ تەڭگەگە جاقسى مامانداردى جالداپ وقىتسا, بالانىڭ ميىنان ٶمٸر باقي كەتپەيتٸندەي ٸرگەلٸ بٸلٸم الار ەدٸ.

– بٸزدە بالانى ۇبت-عا مەكتەپ دايىنداۋ كەرەك دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان سيياقتى. 11 سىنىپتا تەك تەست جاتتاتقىزۋ قانشالىقتى دۇرىس?

– بٸز دايىندىق كۋرستارىن كەرەك ەمەس, وندا مەكتەپتە نە وقىتادى دەپ جاماندايمىز. مەكتەپ تەك قانا ورتا بٸلٸمنٸڭ ستاندارتىن بەرۋ كەرەك. سٸزدٸڭ بالاڭىزدىڭ وقۋعا تٷسەتٸن-تٷسپەيتٸنٸنە مەكتەپ جاۋاپ بەرمەيدٸ. مەكتەپتٸڭ مٸندەتٸ ­– بالانىڭ ورتاشا بٸلٸمٸن قالىپتاستىرىپ بەرۋ. كٶردٸڭٸز بە, بٸزدەگٸ بٸلٸم جٷيەسٸنە دەگەن قاتە, جالعان تٷسٸنٸك وسى تۇستان باستاۋ العان.

بالا تەست جاتتاپ جاتقان جوق. بالانى تەست جاتتاتقىزىپ جاتقان كەسٸبي بٸلٸگٸ تٶمەن ۇستازدار. ياعني ۇستاز نە ايتادى, بالا سونى ٸستەيدٸ عوي. ەگەر بالا جاپپاي تەست جاتتاپ جاتسا, بۇل - تەست جاتتاتقىزىپ جاتقان ۇستازداردىڭ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ. كەسٸبيلٸك جەتپەيدٸ. ٶيتكەنٸ دۇرىس مۇعالٸم تەست جاتتاتقىزبايدى. مەن بٸلەتٸن دۇرىس مۇعالٸمدەر بٷكٸل بازانى ميىنا قوندىرىپ, بٸلمەيتٸن بٸلٸمٸن ورنىنا تولىقتىرىپ بەرٸپ جاتىر. ال ازاننان كەشكە دەيٸن تەست جاتتاعان بالالاردىڭ ٷلكەن نەتيجە الىپ كەتكەنٸن كٶرگەن جوقپىن. ياعني بۇل جٷيەنٸڭ قاتەلٸگٸ ەمەس, بۇل سول جٷيەدە جۇمىس ٸستەپ جاتقان مامانداردىڭ قاتەلٸگٸ. بٸز ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل - بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ ۇستازداردىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. باسقا تٷك تە ەمەس. سولاي وڭاي عوي, «مە, تەست الىپ كەلدٸم, جاتتاپ ال» دەپ بالانىڭ الدىنا تاستاي سالىپ, ٶزٸنٸڭ باسقا جۇمىستارىن ٸستەي بەرەدٸ. باسقاعا باس اۋىرتا قويمايدى. ال مىقتى مۇعالٸم ٷيرەتەدٸ, بالاعا قوندىرادى.

يە, ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸڭ كەمشٸلٸكتەرٸ بار. ادام تاپقان دٷنيەنٸڭ ٷنەمٸ كەمشٸلٸگٸ بولادى دا تۇرادى. دەگەنمەن مەن بٷگٸنگٸ كٷنٸ جەمقورلىقتى ازايتۋعا بارىنشا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن وسى تەحنولوگييا دەپ تٷسٸنەمٸن. بٸراق ونى ۇيىمداستىرۋ دا, وعان بٸزدٸڭ اتا-انالاردىڭ كٶزقاراسى دا ٶزگەرۋ كەرەك, سوعان كٶندٸگۋٸ كەرەك.

– سوندا ۇبت-نىڭ بٷگٸنگٸ فورماتى تاعى ٶزگەرۋ كەرەك پە?

– ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸڭ فورماتى ەرينە, ٶزگەرٸپ: ەكٸ تەستٸلەۋ بولۋ كەرەك. مەكتەپتەگٸ تەستٸلەۋدٸڭ دەڭگەيٸ مەملەكەتتٸك دەرەجەدە تەكسەرٸلۋٸ كەرەك. سوسىن بارىپ, سودان شىققان نەتيجە بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىندا بالى سانالۋ كەرەك. بٸراق جوعارى وقۋ ورنىندا بالانىڭ تاڭداعان ماماندىعىنا ساي قاجەتتٸ ەمتيحان عانا الىنۋى كەرەك. بٷگٸنگٸدەي توپىرلاعان بەس ەمتيحان كەرەگٸ جوق, بار جوعى ەكٸ ەمتيحان الىنسا دا جەتكٸلٸكتٸ. بٸزدە ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدە دە, مەكتەپتەگٸ تەستٸلەۋدە دە بٸرەگەي پەندەردەن ەمتيحان الادى. كەرەگٸ نە? مەكتەپتە الدىق پا, جەتەدٸ عوي. جوو ەمتيحانى ٶزٸنٸڭ ماماندىعىنا قاتىستى پەن بولۋى كەرەك. ەكٸنشٸدەن, ەڭگٸمەلەسۋ. ٷشٸنشٸدەن, قازٸرگٸ مەكتەپتەردە كەسٸبي باعدارلاۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلۋ كەرەك. كەسٸبي باعدارلاۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلمەي, بۇل مەسەلە تاعى دا ٶزٸنٸڭ نەتيجەسٸن بەرمەيدٸ. سەبەبٸ اتا-انا مەن بالا ٶزٸنٸڭ قارىم-قابٸلەتٸنٸڭ بەيٸمدٸگٸنە بايلانىسسىز فانتاستيكالىق ماماندىقتى تاڭدايدى. «سەن ەسەپشٸگە تٷسسەڭ قالتالى, اقشالى بولاسىڭ» دەپ ويلايدى. ال بالانىڭ ەسەپشٸ بولۋعا ەشقانداي قارىم-قابٸلەتٸ جوق. ودان كەيٸن ول بالا اۋرۋ بولادى, ول بالا جوعارى وقۋ ورنىندا دۇرىس وقىمايدى, وقىعىسى كەلمەيدٸ. سوسىن وعان: «سەن ادام ەمەسسٸڭ, سەنٸڭ قولىڭنان دەنەڭە دە كەلمەيدٸ» دەپ ۇرسامىز. كەز كەلگەن بالا تالانتتى. كەز كەلگەن بالا دارىندى. ول بالانىڭ دارىنىن اشىپ, ٶزٸنە ساي سالاعا باعىتتاپ جٸبەرسەڭ,  سول جەردٸڭ جۇلدىزى بولىپ شىقپاق.

مەن بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ بٸلٸم جٷيەسٸ مەن اتا-انالاردىڭ پسيحولوگيياسىنا قاراپ وتىرىپ, وسىدان بٸزدٸڭ بالالار تٸرٸ قالىپ جٷرگەنٸنە تاڭعالام. اتا-انا بالا ارقىلى ٶزٸنٸڭ ارمانىن قاناعاتتاندىرعىسى كەلەدٸ. مەنٸڭ الدىمنان تالاي ادام ٶتتٸ. مىسالى, بٸر اتا-انا كەلٸپ: «بالاما ٸت ماماندىعىن ۇسىنىپسىز. دۇرىس ەمەس, مەن كەلٸسپەيمٸن» دەيدٸ. بالادان سۇراساڭ, ٶزٸنٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ايتادى. ەكە-شەشەسٸ دە بالانىڭ كومپيۋتەرگە جاقىن ەكەنٸن, ونى باعدارلامالاۋ ارقىلى ەزٸردەن اقشا تاۋىپ جٷرگەنٸن مويىندايدى. بٸراق سوندا دا بۇل سالانى تاڭداۋعا قارسىلىق تانىتادى. ال سەبەبٸن سۇراساڭ: «مەن كەزٸندە تەلەجۋرناليست بولعىم كەلٸپ ەدٸ. ەندٸ ۇلىمنىڭ تەلەجۋرناليست بولعانىن قالايمىن» دەيدٸ اناسى. اينالايىن-اۋ, ٶز ارمانىڭىزدى بالاڭىزعا تىقپالاماڭىز. ارمانىڭىز ورىندالماعان سٸزدٸڭ بٸر تاعدىرىڭىز بٷلٸنسە, ەرتەڭ ونى بالاعا تىقپالاپ, ونىڭ ٶز ارمانى بار ەكٸنشٸ تاعدىردى بٷلدٸرەسٸز. بالانىڭ ٶزٸ جاقسى كٶرگەن دٷنيەنٸ بەرسەڭٸز, ەرتەڭ سودان تابىس كٶزٸن تاۋىپ شىعادى. ەر ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ جولى بار. بٸزدٸڭ جاقسى كٶرەتٸن ادامداردى ەڭ نەگٸزگٸ جاقسى كٶرۋدٸڭ ستيلٸ – قولداۋ.  سوعان مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ, سونىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ.

– جالپى ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸڭ اينالاسىنداعى شۋ قاي كەزدە توقتايدى?

– حالىقتىڭ ساناسى ٶٶزگەرگەن, جەتٸلگەن كەزدە عانا توقتايدى. حالىقتىڭ ساناسى ٶسپەي, بۇل شۋ قانداي دٷنيە ەنگٸزسەڭ دە توقتامايدى. حالىقتىڭ  ينتەللەكتٸسٸ ٶسۋ كەرەك. بۇل اششى بولسا دا شىندىق. سانا دەڭگەيٸن قالاي انىقتاساق بولادى? مىسالى, بٸزدە ديماشتى حيت قىلمايدى, بٸزدە «چيپ-چيپتى», «اسپانعا قارايمىندى» حيت قىلادى. وعان ەنشٸلەردٸڭ قاتىسى جوق. بٸز, ٶزٸمٸز, جالپى قوعام كٸمدٸ تىڭداسا, سونى جۇلدىز قىلامىز. دەستٷرلٸ ەندٸ تىڭدايىقشى بەرٸمٸز. ونى تىڭدامايدى. ال, وندا مازمۇن بار, قۇندىلىق بار. ول جەردە ويلانۋ كەرەك. بٸزدٸڭ حالىق ويلانعىسى كەلمەيدٸ. جەڭٸل-جەلپٸ, سەكەڭدەپ بيلەي بەرسە بولدى. مٸنە, دەڭگەيٸمٸز - وسى. دەڭگەيگە كەلەتٸن بولساق, تٷسٸندٸرەتٸن فاكتورلار ٶتە كٶپ.

– ۇبت-دان كەيٸن مەكتەپتەردٸڭ رەيتينگٸسٸن شىعارۋ قانشالىقتى دۇرىس?

– بۇدان قانشا باس تارتساڭ دا, ۇبت جويىلعان كەزدە عانا بولماسا, بىلاي ٶزگەرمەيتٸن دٷنيە. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ باسقا قۇرال جوق. وبلىستىڭ ەكٸمٸ وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسىنان, ولار اۋداننان, اۋداندار مەكتەپتەردەن نەتيجە سۇراپ, كٶرسەتكٸشتٸ انىقتايدى. قانشا باس تارتىپ, رەيتينگ جاساماۋ كەرەك دەگەننٸڭ ٶزٸندە وعان ەكٸمدەر, وبلىستىق بٸلٸم باسقارمالارى قارايلاپ وتىرادى. ول مەكتەپتٸڭ كٸم ەكەنٸن, نە ەكەنٸن كٶرسەتەتٸن جالعىز كٶرسەتكٸش.

– بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ نەدەن باستاۋىمىز كەرەك?

– بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ سول جٷيەگە جاۋاپتى ادامداردان باستاۋىمىز كەرەك.

– ال بٸز وعان جاۋاپتى تەك مينيستر دەپ قارايتىن سيياقتىمىز. ٶيتكەنٸ تەك مينيستردٸ اۋىستىرا بەرەمٸز?

– دۇرىس ايتاسىز. مينستردٸ قانشا اۋىستىرساق تا, قالىپتاسقان جٷيەنٸ ٶزگەرتە المايمىز. سول ٷدەرٸستٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ۇستازدار ٶزگەرمەي, مەكتەپ باسشىلىعى ٶزگەرمەي, ول مينيستردٸ 10 رەت اۋىستىرساڭ دا جٷيە ٶزگەرمەيدٸ. ەڭ بٸرٸنشٸ مەكتەپتەردٸڭ ديرەكتورلارىن اۋىستىرۋ كەرەك. ەڭ وڭاي, تيٸمدٸ جولى وسى. ەگەر مۇعالٸم دەسەك, ونىڭ بەرٸن اۋىستىرىپ ٷلگەرە المايمىز, ولار كٶپ, بۇل – اۋقىمدى جۇمىس. ەسەپ بويىنشا, بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ سانى 5,5 ملن حالىق بولسا, ونىڭ 1 ميلليونى - ۇستازدار. 7,5 مىڭ مەكتەپ بولسا, ونىڭ 7,5 مىڭ ديرەكتورى بار. ەندٸ قاراڭىز, 1 ملن ۇستازدان گٶرٸ, 7,5 مىڭ ديرەكتوردى اۋىستىرۋ وڭايىراق. سوندىقتان ٶزگەرٸس قاجەت بولسا, بٸرٸنشٸ كەزەكتە باسشىلاردى ٶزگەرتۋ كەرەك. ەكٸنشٸ كەزەكتە مەكتەپتٸڭ باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارىن, ٷشٸنشٸ كەزەكتە مۇعالٸمدەردٸڭ ٶزگەرۋٸنە جاعداي تۋعىزۋ كەرەك. ياعني مەكتەپتٸڭ ديرەكتورلارى ولاردى جٸبەرٸپ, وقىتىپ, مىقتى قىلىپ الۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ كەرەك. مٸنە, سوندا عانا جٷيە تەز ٶزگەرەدٸ. مينيستر كٶپ بولسا, 3 جىل عانا جۇمىس ٸستەيدٸ.  3 جىلدىڭ ٸشٸندە ول 5,5 ملن ادامدى ٶزگەرتٸپ بٸتٸرە المايدى. ياعني مەكتەپ ديرەكتورلارىن تاعايىنداۋ بٸلٸم مينسيترلٸگٸنٸڭ قۇزٸرەتٸنە جاڭا فورماتتا كٶشۋ كەرەك. قازٸر مەكتەپ ديرەكتورلارىن ەكٸم تاعايىندايدى. ەكٸم كٸمدٸ تاعايىندايدى? ٶزٸنە ىڭعايلى, تۋىس-تۋعان, تانىس-تامىر, اقشا بەرگەن ادامداردى تاعايىندايدى. بارلىعىنا توپىراق شاشپاي-اق قويايىن, بٸراق ونداي كٶپ. ەكٸمگە جاق بولساڭ تاعايىندايدى, جاق بولماساڭ كەرٸسٸنشە. سوسىن كەز-كەلگەن ەكٸم مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ دەڭگەيٸن باعالاۋعا قاۋقارى دا, بٸلٸمٸ دە جەتپەيدٸ. ونى مويىنداۋ كەرەك. مەكتەپتەگٸ ديرەكتور قانداي بولۋ كەرەك, بٸلٸم مينيسترٸنەن, وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسىنان كەم بولماۋى كەرەك. وسى دٷنيە دۇرىس جٷيەگە كەلتٸرەدٸ. ونى قالاي جاساۋعا بولادى? ەلەمدٸك جٷيە بويىنشا, ۆەرتيكالدى-گوريزونتالدى جاساۋعا بولادى.

ونىڭ بارلىعى اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيەگە قوسىلاتىن بولسا, ياعني ەكٸم تاعايىندامايدى. ول ٷلكەن ەمتيحاننان ٶتەدٸ. سودان كەيٸن بٸلٸم مينيسترلٸگٸ سول جاسالىنعان وبەكتيۆتٸ باعانىڭ نەگٸزٸندە ەڭگٸمەلەسۋ ٶتكٸزٸپ, تاعايىنداپ وتىراتىن بولسا, وندا مەكتەپتٸڭ ديرەكتورلارىنا بارىنشا ساۋاتتى ادامدار كەلەدٸ. ودان كەيٸن مينيستر جاۋاپ بەرسٸن. ال قازٸر تاعايىنداۋ ەكٸمدە, بٸز مەكتەپتٸڭ ساپاسىن مينيستردەن سۇرايمىز.

– مينيستردٸ اۋىستىرا بەرۋ بٸلٸم جٷيەسٸنە قانشالىقتى ەسەر ەتەدٸ?

– بٸلٸم مينيسترٸن مىڭ رەت اۋىستىرسا دا, جٷيەگە ول ەسەر ەتپەس ەدٸ. ەگەر بٸزدە جالپى بٸلٸم سالاسىنداعى جٷيە دۇرىس بولسا. ال بٸلٸم سالاسىنداعى جٷيە دۇرىس بولماعانان كەيٸن, اۋىستىرساڭ دا, اۋىستىرماساڭ دا ەش نەرسە ٶزگەرمەيدٸ. قانداي جٷيە بولۋى كەرەك? بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە ەشنەرسە تەۋەلدٸ بولماۋى كەرەك. ول كەلسٸن, كەتە بەرسٸن. بٸر رەت قابىلداناتىن مەملەكەتتٸك ساياسات بولۋى كەرەك. مينيستر – سول مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ورىنداۋشىسى عانا. ول رەفورماتور بولماۋ كەرەك. جانىندا نە ٷكٸمەت باسشىسى, نە پرەزيدەنت تاعايىندايتىن مينيسترگە تەۋەلسٸز بٸلٸم اكادەميياسى بولۋ كەرەك. ول بٷكٸل بٸلٸمدەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ, ەلەمدەگٸ نە بوپ جاتقانىن قايناتاتىن قازان دەپ ەسەپتەلٸنەدٸ. بٸراق ونىڭ قايناتقانىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن قاداعالاپ وتىراتىن تەۋەلسٸز ساراپشىلار قاۋىمداستىعى بولۋ كەرەك. بۇلار مينيسترگە دە, بٸلٸم اكادەميياسىنا دا باعىنبايدى. بٸراق مىقتى ماماندار. بۇل ماماندار اكادەمييانىڭ ويىنا, جاساعان دٷنيەسٸنە ەدٸل باعاسىن بەرٸپ وتىرۋى كەرەك. ەكەۋٸنٸڭ ساراپتاماسىنان كەيٸن, ورتاق مەمٸلەگە كەلگەن سوڭ, بٸلٸم مينيسترٸلٸگٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ساراپتامالىق ورتالىققا ۇسىنادى. ٷش جاقتان جان-جاقتى زەرتتەلٸپ-زەردەلەنٸپ دايىن بولعان دٷنيەنٸ مينيسترگە ۇسىنادى. مينيستر ونى زاڭداستىرادى. كٶردٸڭٸز بە, مينيستر تەك قانا زاڭداستىرۋشى بولۋ كەرەك.

ال بٸزدە قانداي? بٸزدە بٸلٸم مينسيترلٸگٸ ەرٸ عىلىمي ۇيىم, ەرٸ مەتوديست, ەرٸ ٶزٸنە-ٶزٸ ساراپشى, بەرٸن ٶزٸنە الىپ العان. سوندىقتان مينيسترلٸك ٶزٸنە تەڭ ەمەس جٷكتٸ الىپ العاندىقتان قانشا مينيستر كەلسە دە, ونى يگەرە المايدى. جۇمىستى ٷلگەرۋ ٷشٸن دە ۇيىقتاماۋ كەرەك, روبوت بولۋ كەرەك قوي. ال وعان ۋاقىت جەتپەيدٸ. ەگەر دەل وسى جٷيە ورىندالاتىن بولسا, قانداي مينيستر كەلسە دە, تىرپ ەتكٸزبەي قاداعالاپ وتىرا الادى. بٸزدٸڭ بٸلٸم جٷيەسٸ مينيسترگە تەۋەلدٸ بولماۋى كەرەك. بٸلٸم جٷيەسٸ جالپى ادامعا تەۋەلدٸ بولماۋى كەرەك.

مەكتەپكە دە سونداي شەكتەن تىس جاۋاپكەرشٸلٸك ارتىلعان. بالانى وقىتۋ عانا ەمەس, بالا اۋىرسا دا, جوعالسا دا, زاڭ بۇزسا دا مەكتەپ جاۋاپ بەرەدٸ. نەگە? ال دەنساۋلىق مينيسترلٸگٸ, ٸٸم نە ٸستەپ وتىر? ولار مەكتەپتٸ تەكسەرٸپ, ايىپپۇل سالۋدى عانا بٸلەدٸ. مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ بالانىڭ ٷيٸرمەلەرٸنە, قارجى مينيسترلٸگٸ بۋحگالتەرييانى موينىنا الىپ, ەركٸم ٶز جۇمىسىنا جاۋاپ بەرۋ كەرەك. بٸز قاشانعى مەكتەپ ديرەكتورى مەن بۋحگالتەردٸ سوتتاي بەرەمٸز? جوعارىدا ايتقان مينيسترلٸكتەردٸڭ بارلىعى بالا ٷشٸن مەكتەپكە زىر جٷگٸرٸپ قىزمەت ەتۋٸ كەرەك. سەبەبٸ سول مەكتەپتەردە سٸز بەن بٸزدٸڭ عانا ەمەس, ولاردىڭ دا بالالارى وقيدى. ەرتەڭ بيلٸككە كەلەتٸن, ورىن الماستىراتىن وسى بالالار عوي. سول ٷشٸن بالانىڭ بٸلٸمٸ مەن بولاشاعى ٷشٸن بەرٸمٸز مەكتەپكە قىزمەت ەتۋٸمٸز كەرەك.

بٸلٸمنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ سٸز بەن مەندە, بەرٸمٸزدە تۇر. ال بٸز تەك مەكتەپكە, جوو-نا تەلٸپ قويامىز. بۇل - ٶتە قاتە. بٸز وسىلاي كەشەندٸ تٷردە كٶزقاراس جاساعاندا عانا ادام بولامىز. پروبلەما تەرەڭدە جاتىر, ونى ەشكٸم كٶرگٸسٸ كەلمەيدٸ. كٶرسە دە كٶز جۇمعىسى كەلەدٸ, ٶيتكەنٸ ول اۋىر مەسەلە. ۇلت ويانۋ كەرەك, ۇلت كٶزٸن اشۋىمىز كەرەك, توقتاۋىمىز كەرەك. بٸز ٶزگەرمەسەك, ادامنىڭ بەرٸ, تٸپتٸ مينيستر دە ٶزگەرمەيدٸ.

– ال بۇل جولدا سٸزدٸڭ ورتالىق قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر?

– بٸزدٸڭ ورتالىق قوعامدى ٶزگەرتە المايدى. بٸز تەك قانا وي سالامىز.

مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە ەڭگٸمە ايتاتىن بولساق, پايدالى, وي سالارلىق كٶپ دٷنيە اتقارىپ جٷرمٸز. مىسالى, وبلىستىق بٸلٸم باسقارمالارىنىڭ باستىقتارىمەن پەداگوگيكالىق جوو-نىڭ رەكتورلارىنىڭ باسىن قوسىپ, اليانس قۇردىق. ەكٸنشٸدەن, بٷكٸل رەسپۋبليكا بويىنشا ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن قۇرىپ جاتىرمىز. سونداي-اق, كەسٸپتٸك باعدارلاۋدىڭ جٷيەسٸن جاسادىم, ەر ەسٸكتٸ قاعىپ, قايتا-قايتا بارىپ جٷرٸپ سونى ەنگٸزٸپ جاتىرمىن. مٸنە, مەنٸڭ مەملەكەتتٸك دەرەجەدەگٸ وياتۋ تٸرلٸكتەرٸم وسىنداي بولىپ جاتىر.

ال ەندٸ جەكەگە كەلەتٸن بولساق, قازٸر قوعامدى ٶزگەرتە الماساق تا, ەڭ بولماسا ەرتەڭگٸ كٷنٸ ٶزگەرتەتٸن بولاشاق مينيستر, بولاشاق ەكٸم بولادى عوي دەپ ەر بالامەن جۇمىس ٸستەپ, رۋحىن وياتىپ, قاجەتتٸ يدەيانى ساناسىنا سٸڭٸرٸپ جاتىرمىز. مٷمكٸن, بەلگٸلٸ بٸر جىلداردان كەيٸن سول بالالارىم بيلٸككە كەلە جاتار. قازٸر دە بٸرەۋٸ مينيسترلٸككە, بٸرەۋٸ پروكۋراتۋراعا اياق باسىپ جاتىر. ەلٸ ولار قاتتى كٶرٸنە قويعان جوق, بٸراق كەلە جاتىر. مٷمكٸن سولار سەرپٸلٸس جاسار. ەرقايسىسىنا ٶتكەن شاقتان بولاشاققا امانات دەپ, ٶمٸر, بولاشاق تۋرالى ەڭگٸمەلەردٸ سانالارىنا قۇيىپ جاتىرمىن. مەنٸڭ ٷلەسٸم سول. مەنٸڭ الدىمنان ٶتكەن سول جٷزدەگەن-مىڭداعان شەكٸرتتٸڭ, ەڭ بولماسا, بٸرەۋٸ ەرتەڭ كەرەمەت بٸر كٶشباسشى بولسا, تاريحي ٶزگەرٸس جاسايتىن بولسا, وندا مەنٸڭ ارمانىم ورىندالىپ, ەڭبەگٸمنٸڭ اقتالعانى.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان: اقبوتا مۇسابەكقىزى

"ۇلت پورتالى"