Elimizde Ulttyq testileýdiń alǵashqy úlgileri 1992 jyldan ene bastady. Áýelde arnaiy ortalyq ashylyp, jańa júieni Qazaqstanǵa qalai engizip-beiimdeýge bolady degen syńaidaǵy suraqtar zerttep-zerdelendi. Osy boiynsha jumys istegen myqty mamandar men sarapshylardyń qatarynda Abai atyndaǵy Ulttyq pedagogikalyq ýniversitettiń rektory Taqir Balyqbaev, kezinde ulttyq testileý ortalyǵyn basqarǵan, qazir Túrkistan oblysy bilim basqarmasynyń bastyǵy Isatai Saǵyndyqov, Naǵashybek Kámek, Temirhan Tasbolatov, Serik Isaliev siiaqty azamattar eńbek etti. Al 2004 jyldan beri tolyq engizilgen UBT-nyń artyq jáne kemshin tustary, sondai-aq bilim salasyndaǵy jalpy kemshilikter men júie qatelikteri týraly ekiniń biri naqty aityp bere qoimas. Aitsa da, osy salanyń «jiligin shaǵyp, maiyn ishken» mamandar ǵana tolyq túsindire alýy múmkin. Osy oraida biz EDTECH-KZ halyqaralyq bilim ortalyǵynyń bas direktory Ǵani Beisembaevty áńgimege tartqan ek.
– Ǵani Bektaiuly, UBT bastaý alǵan shaǵynan búginge deiin óz maqsatyna jetip, mindetin atqara aldy ma?
– UBT týraly aitqanda, munyń o basta ne sebepten, ne maqsatpen engizilgenin túsinip alý kerek. Sodan búgingi UBT jaǵdaiy, onyń ózgerý-ózgermeý qajettiligi, ol óziniń mindetin atqardy ma, joq pa degen siiaqty suraqtardyń jaýabyn tabýǵa bolady.
Ótkenge kóz salaiyqshy, alǵashqyda UBT óziniń maqsatyn oryndady. Onyń maqsaty – naryqtyq júiege kóshken kezde adami faktordy azaitý boldy. Iaǵni kompiýter test tapsyrýshy túlekten para suramaidy degen oimen engizildi. Osylaisha rasynda alǵashynda óziniń mindetin atqarǵandai edi.
1999 jyly alǵash ret osy testileý joǵarǵy oqý oryndaryna pilottyq negizde engizildi. Iaǵni joǵary oqý ornyna túsý úshin professordyń aldynda emtihan tapsyrmaisyń, test tapsyrasyń. Testtiń qorytyndysy boiynsha joǵary oqý ornyna qabyldandy. Bir formatsiiadan (sotsialistik) ekinshi formatsiiaǵa (kapitalistik) kóshtik. Esińizde bolsa, bul kezde diplom saýdasy qyzyp turdy. Joǵarǵy oqý oryndarynda da búkil dúnie satylyp ketti. Sodan halyq júregi shailyǵyp qaldy. Ol kezde "bir soǵymyń bolmasa oqýǵa túse almaisyń" degen uǵym qalyptasyp, halyq joǵarǵy oqý oryna grantqa tapsyrýǵa barmai qaldy. Munyń saldarynan 1999 jyly grant sany men talapkerdiń túsý kórsetkishi eki ese kemip ketti. Grant bar, túsetin adam joq. Sondyqtan osy jyly tapsyryp, qulamaǵan balanyń bári grantqa ie boldy. Dál sol ýaqytta meniń týǵan qaryndasym oqýǵa tapsyrdy. Ol 120 baldyń 80 balyn jinap, eń joǵary ball alǵan túlekter qatarynda alǵashqylardyń biri bolyp grantpen oqýǵa tústi. Osy jyldan keiin eldiń senimi arta tústi. Rektordy tanymasań da, professordyń kómegin almasań da, daiyndalyp oqýǵa túsýge bolatynyna kóz jetken soń halyq JOO-ǵa oqýǵa tapsyrýǵa ynta bildire bastady.
– 2004 jyly jappai ulttyq biryńǵai testileýdi engizýdiń kezeńi boldy ǵoi?
– Iá, bul kezde de halyq birinshiden, ulttyq biryńǵai testileýge daiyn bolmady. Onyń ne ekenin bilmegendikten jappai qulaý, tómen ball alý kóp boldy.
Men sol jyldary óte tereń zerttep, daiyndyq kýrsyn ashtym. Iaǵni ulttyq biryńǵai testileýge daiyndaityn kýrs. 20 jylǵa jýyq ainalysqanda meniń kózimniń jetkeni - adamnan qýlyq artylmaidy eken. Oqyǵan, daiyndalǵan bala ońai oqýǵa túsip jatty. Al oqymaityn balanyń ata-anasy aila izdep tapty. Kóp jaǵdaida Úkimetti qaralaimyz. Biraq biz ózimiz ózgergimiz kelmeidi. Osy oraida bizdiń qoǵam jemqorlyqsyz ómir súrýge daiyn ba degen suraq týyndaidy. Mysaly, ata-ana «balamdy testten ótkizip ber» dep 5 myń $ beredi, biraq bir jylǵa 1 myń $ berip UBT-ǵa daiyndamaidy. Al aqsha bergen adamy ýádesin oryndai almasa, «Úkimet kináli, UBT durys emes» dep shýlaimyz. Biraq «men para berip edim, sondyqtan osylai bolyp jatyr» dep ózimizden aiyp izdemeimiz. Aldadyq, arbadyq, aqyrynda UBT-nyń parsha-parshasyn shyǵardyq. Arasynda Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń qyzmetkerleri de kirisip ketken jaǵdailar boldy. Ondai faktiler tirkelgen, UQK mamandary da, ishki ister qyzmetkerleri de sottalyp jatty. Osyndai jemqorlyqtyń arqasynda bir mekteptiń oqýshylary túgel 125 ball alǵan faktiler de bar ǵoi. Jańaqorǵandaǵy mektepti esińizge salaiyn.
Ekinshi faktor bar. Ózimiz aiǵai-shýmen UBT-ny «qulattyq» dep oiladyq. Alaida áý basta jospar solai bolǵan. Mektep bitirý men JOO tapsyrý emtihandaryn bólek ótkizý josparlanǵan dúnie. Nege? Óitkeni mektep bitirý bólek, joǵary oqý ornyna túsý bólek dúnie dep qarastyryldy. Emtihandy mekteptiń ózine bergennen ne taptyq? Mekteptiń muǵalimi ózi baǵdarlama jazady, ózi oqytady, ózi tekseredi. Eger siz muǵalim bolsańyz, ózińizdi ózińiz qaralaisyz ba? Joq! Muǵalim ózi úshin oqýshylarǵa jaqsy baǵa qoiyp beredi. Biraq munyń arty uzaqqa barmaidy. JOO-ǵa tapsyratyn kezde balanyń deńgeii bilinip qalady. Sonymen, emtihandy mektepke bergende ne taptyq? Biz mekteptegi jemqorlyqty kúsheitip jiberdik. Mysaly, bir jyldary altyn belgi alatyn túlekterdiń sany 40-42 paiyz bolatyn bolsa, qazir 98 paiyzǵa jetti. Iaǵni, mysaly, altyn belgi boiynsha tapsyrys bergen 5 myń bala bolatyn bolsa, UBT-da sonyń 42 paiyzy ǵana aqtai alatyn. Qalǵan 58 paiyzy aqtai almaityn. Búgingi kúni sol altyn belgini aqtaý 98 paiyzǵa jetti. Bul mektep direktorlarynyń biznesine ainalǵandai. Aitqym kelgeni, qazir naryqtyq zamanda emtihandy olai adamnyń qolyna berýge bolmaidy, adamnyń taǵdyryn adamǵa tabystaýǵa bolmaidy. Olai etsek, ol jerde birden jemqorlyq kúsheiedi. Muny bárimiz bilemiz, bile tura kúrespeimiz, kerisinshe, údetip, oqýǵa túsýdiń ońai jolyn izdeýge júgiremiz.
– Qazir UBT-ny alyp tastaiyq, burynǵy emtihandy qosaiyq dep másele kóterip júrgender bar.
– Muny kim aityp júr? Iá, professorlar, JOO mamandary aityp júr.
Óitkeni olar aqshadan, biznesten qaǵyldy. Qazir JOO-da UBT joq, biraq búkil oqý oryndarynda jemqorlyq órship tur. Sessiiany 70-80 paiyz aqshamen jabady. Al muny kóre tura, biz, siz de, men de úndemeimiz. Biraq munyń arty jaqsy bolmaidy. Erteń biz túkke jaramaityn mamandardy alǵan kezde tisteitin barmaǵymyzdy tappai qalamyz. Biz saýatsyz dárigerlerdi, saýatsyz muǵalimderdi, basqa salanyń saýatsyz mamandaryn daiyndap jatyrmyz. Al erteń «bizdiń Qazaqstanda jaqsy maman joq, bizdiń qazaqtar jaqsy maman bola almaidy, qazaqtar jumys istei almaidy, bári saýatsyz, biz endi mamandy shetelden izdeiik» deimiz.
Úkimettiń de, halyqtyń da oianatyn kezi keldi. Biz anaý aitty, mynaý aitty eken dep erip ketpei, toqtaýymyz kerek. Serpilip, ózimizden bastaýymyz kerek. Biraq bastaǵymyz kelmeidi. Shyndyqty biz basqa bireýge qatysty bolǵanda jaqsy kóremiz, ózimizge qatysty shyndyqty unatpaimyz.
Biz 60, 70, 80, 90 jyldardyń urpaqtaryn ýlap bolǵan shyǵarmyz, eń bolmasa osy 2000 jyldan bylai qarai týǵan balalardy jemqorlyqqa aralastyrmaýymyz kerek .
Bárin óz balamyzdan bastaýymyz kerek. Búgingi ata-ana balasy emtihannan óte almasa, «ólimdei» kórip, «masqara boldym, uiat boldy» dep ólip qala jazdaidy. Alaida balany tárbielei almaidy. Oqýǵa túskiń kelse daiyndal, túse almasań, kelesi joly qaita tapsyr, taǵy daiyndal dep úiretpeidi. Qulap, qaita turyp úirený kerek. Qulaýdan, qatelik jasaýdan qoryqpaý kerek. Mine, ulttyq biryńǵai testileýdiń qazirgi jaǵdaiy osy detaldardy túsingende túzeledi.
Biz ulttyq biryńǵai testileý bola ma, basqa bola ma, áiteýir emtihandy adami faktorǵa táýelsiz ótkizýimiz kerek jáne ony bárimiz moiyndap qabyldaýymyz kerek. Ótpei qalsa, ótpei qaldy dep kóndigýimiz kerek. Jáne oǵan eshqandai paraqorlyqty aralastyrmaýymyz kerek. Kerisinshe kórsek, sonyń jolyn kesýimiz kerek.
Aǵaiyn-týys, kórshi-qolań, jaqyndarymyzǵa túsindirýimiz kerek. 5 myń $ tólep testten ótkizgenshe, 1 myń $ tólep repetitor jaldap oqyt balany. Bir ǵana mysal keltireiinshi, 2 myń $, 5 myń $ berip, balany oqýǵa túsirdi delik. Ol oqýdy bitirgenshe taǵy osynsha aqsha quiyp júresiń. Fýndamenti, daiyndyǵy, óz bilimi joq bala, JOO bitirgenshe taǵy da aqshamen oqidy ǵoi. Ony shashylyp júrip aman-esen aiaqtatqanda, taǵy 5 myń $ berip jumysqa tyqpalaisyń. Sóitip, bala aiaqqa turyp ketkenshe 10-15 myń $ qurtady. Ainalaiyn-aý, oǵan 15 myń dollar quiǵansha, 200-300 myń teńgege jaqsy mamandardy jaldap oqytsa, balanyń miynan ómir baqi ketpeitindei irgeli bilim alar edi.
– Bizde balany UBT-ǵa mektep daiyndaý kerek degen uǵym qalyptasqan siiaqty. 11 synypta tek test jattatqyzý qanshalyqty durys?
– Biz daiyndyq kýrstaryn kerek emes, onda mektepte ne oqytady dep jamandaimyz. Mektep tek qana orta bilimniń standartyn berý kerek. Sizdiń balańyzdyń oqýǵa túsetin-túspeitinine mektep jaýap bermeidi. Mekteptiń mindeti – balanyń ortasha bilimin qalyptastyryp berý. Kórdińiz be, bizdegi bilim júiesine degen qate, jalǵan túsinik osy tustan bastaý alǵan.
Bala test jattap jatqan joq. Balany test jattatqyzyp jatqan kásibi biligi tómen ustazdar. Iaǵni ustaz ne aitady, bala sony isteidi ǵoi. Eger bala jappai test jattap jatsa, bul - test jattatqyzyp jatqan ustazdardyń deńgeiiniń tómendigi. Kásibilik jetpeidi. Óitkeni durys muǵalim test jattatqyzbaidy. Men biletin durys muǵalimder búkil bazany miyna qondyryp, bilmeitin bilimin ornyna tolyqtyryp berip jatyr. Al azannan keshke deiin test jattaǵan balalardyń úlken nátije alyp ketkenin kórgen joqpyn. Iaǵni bul júieniń qateligi emes, bul sol júiede jumys istep jatqan mamandardyń qateligi. Biz ony moiyndaýymyz kerek. Bul - bilim júiesindegi ustazdardyń bilim deńgeiiniń kórsetkishi. Basqa túk te emes. Solai ońai ǵoi, «má, test alyp keldim, jattap al» dep balanyń aldyna tastai salyp, óziniń basqa jumystaryn istei beredi. Basqaǵa bas aýyrta qoimaidy. Al myqty muǵalim úiretedi, balaǵa qondyrady.
Iá, ulttyq biryńǵai testileýdiń kemshilikteri bar. Adam tapqan dúnieniń únemi kemshiligi bolady da turady. Degenmen men búgingi kúni jemqorlyqty azaitýǵa barynsha múmkindik beretin osy tehnologiia dep túsinemin. Biraq ony uiymdastyrý da, oǵan bizdiń ata-analardyń kózqarasy da ózgerý kerek, soǵan kóndigýi kerek.
– Sonda UBT-nyń búgingi formaty taǵy ózgerý kerek pe?
– Ulttyq biryńǵai testileýdiń formaty árine, ózgerip: eki testileý bolý kerek. Mekteptegi testileýdiń deńgeii memlekettik dárejede tekserilýi kerek. Sosyn baryp, sodan shyqqan nátije boiynsha joǵary oqý ornynda baly sanalý kerek. Biraq joǵary oqý ornynda balanyń tańdaǵan mamandyǵyna sai qajetti emtihan ǵana alynýy kerek. Búgingidei topyrlaǵan bes emtihan keregi joq, bar joǵy eki emtihan alynsa da jetkilikti. Bizde ulttyq biryńǵai testileýde de, mekteptegi testileýde de biregei pánderden emtihan alady. Keregi ne? Mektepte aldyq pa, jetedi ǵoi. JOO emtihany óziniń mamandyǵyna qatysty pán bolýy kerek. Ekinshiden, áńgimelesý. Úshinshiden, qazirgi mektepterde kásibi baǵdarlaý júiesi engizilý kerek. Kásibi baǵdarlaý júiesi engizilmei, bul másele taǵy da óziniń nátijesin bermeidi. Sebebi ata-ana men bala óziniń qarym-qabiletiniń beiimdigine bailanyssyz fantastikalyq mamandyqty tańdaidy. «Sen esepshige tússeń qaltaly, aqshaly bolasyń» dep oilaidy. Al balanyń esepshi bolýǵa eshqandai qarym-qabileti joq. Odan keiin ol bala aýrý bolady, ol bala joǵary oqý ornynda durys oqymaidy, oqyǵysy kelmeidi. Sosyn oǵan: «sen adam emessiń, seniń qolyńnan dáneńe de kelmeidi» dep ursamyz. Kez kelgen bala talantty. Kez kelgen bala daryndy. Ol balanyń darynyn ashyp, ózine sai salaǵa baǵyttap jiberseń, sol jerdiń juldyzy bolyp shyqpaq.
Men bizdiń búgingi bilim júiesi men ata-analardyń psihologiiasyna qarap otyryp, osydan bizdiń balalar tiri qalyp júrgenine tańǵalam. Ata-ana bala arqyly óziniń armanyn qanaǵattandyrǵysy keledi. Meniń aldymnan talai adam ótti. Mysaly, bir ata-ana kelip: «Balama IT mamandyǵyn usynypsyz. Durys emes, men kelispeimin» deidi. Baladan surasań, óziniń qyzyǵýshylyǵyn aitady. Áke-sheshesi de balanyń kompiýterge jaqyn ekenin, ony baǵdarlamalaý arqyly ázirden aqsha taýyp júrgenin moiyndaidy. Biraq sonda da bul salany tańdaýǵa qarsylyq tanytady. Al sebebin surasań: «men kezinde telejýrnalist bolǵym kelip edi. Endi ulymnyń telejýrnalist bolǵanyn qalaimyn» deidi anasy. Ainalaiyn-aý, óz armanyńyzdy balańyzǵa tyqpalamańyz. Armanyńyz oryndalmaǵan sizdiń bir taǵdyryńyz búlinse, erteń ony balaǵa tyqpalap, onyń óz armany bar ekinshi taǵdyrdy búldiresiz. Balanyń ózi jaqsy kórgen dúnieni berseńiz, erteń sodan tabys kózin taýyp shyǵady. Ár adamnyń óziniń joly bar. Bizdiń jaqsy kóretin adamdardy eń negizgi jaqsy kórýdiń stili – qoldaý. Soǵan múmkindik týǵyzý, sonyń damýyna jaǵdai jasaý.
– Jalpy ulttyq biryńǵai testileýdiń ainalasyndaǵy shý qai kezde toqtaidy?
– Halyqtyń sanasy óózgergen, jetilgen kezde ǵana toqtaidy. Halyqtyń sanasy óspei, bul shý qandai dúnie engizseń de toqtamaidy. Halyqtyń intellektisi ósý kerek. Bul ashy bolsa da shyndyq. Sana deńgeiin qalai anyqtasaq bolady? Mysaly, bizde Dimashty hit qylmaidy, bizde «Chip-chipty», «Aspanǵa qaraimyndy» hit qylady. Oǵan ánshilerdiń qatysy joq. Biz, ózimiz, jalpy qoǵam kimdi tyńdasa, sony juldyz qylamyz. Dástúrli ándi tyńdaiyqshy bárimiz. Ony tyńdamaidy. Al, onda mazmun bar, qundylyq bar. Ol jerde oilaný kerek. Bizdiń halyq oilanǵysy kelmeidi. Jeńil-jelpi, sekeńdep bilei berse boldy. Mine, deńgeiimiz - osy. Deńgeige keletin bolsaq, túsindiretin faktorlar óte kóp.
– UBT-dan keiin mektepterdiń reitingisin shyǵarý qanshalyqty durys?
– Budan qansha bas tartsań da, UBT joiylǵan kezde ǵana bolmasa, bylai ózgermeitin dúnie. Óitkeni búgingi kúni basqa qural joq. Oblystyń ákimi oblystyq bilim basqarmasynan, olar aýdannan, aýdandar mektepterden nátije surap, kórsetkishti anyqtaidy. Qansha bas tartyp, reiting jasamaý kerek degenniń ózinde oǵan ákimder, oblystyq bilim basqarmalary qarailap otyrady. Ol mekteptiń kim ekenin, ne ekenin kórsetetin jalǵyz kórsetkish.
– Bilim júiesindegi ózgeristerdi neden bastaýymyz kerek?
– Bilim júiesindegi ózgeristerdi sol júiege jaýapty adamdardan bastaýymyz kerek.
– Al biz oǵan jaýapty tek ministr dep qaraityn siiaqtymyz. Óitkeni tek ministrdi aýystyra beremiz?
– Durys aitasyz. Minstrdi qansha aýystyrsaq ta, qalyptasqan júieni ózgerte almaimyz. Sol úderisti qamtamasyz etetin ustazdar ózgermei, mektep basshylyǵy ózgermei, ol ministrdi 10 ret aýystyrsań da júie ózgermeidi. Eń birinshi mektepterdiń direktorlaryn aýystyrý kerek. Eń ońai, tiimdi joly osy. Eger muǵalim desek, onyń bárin aýystyryp úlgere almaimyz, olar kóp, bul – aýqymdy jumys. Esep boiynsha, bilim júiesiniń ainalasyndaǵy adamdardyń sany 5,5 mln halyq bolsa, onyń 1 milliony - ustazdar. 7,5 myń mektep bolsa, onyń 7,5 myń direktory bar. Endi qarańyz, 1 mln ustazdan góri, 7,5 myń direktordy aýystyrý ońaiyraq. Sondyqtan ózgeris qajet bolsa, birinshi kezekte basshylardy ózgertý kerek. Ekinshi kezekte mekteptiń basshylarynyń orynbasarlaryn, úshinshi kezekte muǵalimderdiń ózgerýine jaǵdai týǵyzý kerek. Iaǵni mekteptiń direktorlary olardy jiberip, oqytyp, myqty qylyp alýyna múmkindik týǵyzý kerek. Mine, sonda ǵana júie tez ózgeredi. Ministr kóp bolsa, 3 jyl ǵana jumys isteidi. 3 jyldyń ishinde ol 5,5 mln adamdy ózgertip bitire almaidy. Iaǵni mektep direktorlaryn taǵaiyndaý bilim minsitrliginiń quziretine jańa formatta kóshý kerek. Qazir mektep direktorlaryn ákim taǵaiyndaidy. Ákim kimdi taǵaiyndaidy? Ózine yńǵaily, týys-týǵan, tanys-tamyr, aqsha bergen adamdardy taǵaiyndaidy. Barlyǵyna topyraq shashpai-aq qoiaiyn, biraq ondai kóp. Ákimge jaq bolsań taǵaiyndaidy, jaq bolmasań kerisinshe. Sosyn kez-kelgen ákim mektep direktorynyń deńgeiin baǵalaýǵa qaýqary da, bilimi de jetpeidi. Ony moiyndaý kerek. Mekteptegi direktor qandai bolý kerek, bilim ministrinen, oblystyq bilim basqarmasynan kem bolmaýy kerek. Osy dúnie durys júiege keltiredi. Ony qalai jasaýǵa bolady? Álemdik júie boiynsha, vertikaldy-gorizontaldy jasaýǵa bolady.
Onyń barlyǵy avtomattandyrylǵan júiege qosylatyn bolsa, iaǵni ákim taǵaiyndamaidy. Ol úlken emtihannan ótedi. Sodan keiin bilim ministrligi sol jasalynǵan obektivti baǵanyń negizinde áńgimelesý ótkizip, taǵaiyndap otyratyn bolsa, onda mekteptiń direktorlaryna barynsha saýatty adamdar keledi. Odan keiin ministr jaýap bersin. Al qazir taǵaiyndaý ákimde, biz mekteptiń sapasyn ministrden suraimyz.
– Ministrdi aýystyra berý bilim júiesine qanshalyqty áser etedi?
– Bilim ministrin myń ret aýystyrsa da, júiege ol áser etpes edi. Eger bizde jalpy bilim salasyndaǵy júie durys bolsa. Al bilim salasyndaǵy júie durys bolmaǵanan keiin, aýystyrsań da, aýystyrmasań da esh nárse ózgermeidi. Qandai júie bolýy kerek? Bilim ministrligine eshnárse táýeldi bolmaýy kerek. Ol kelsin, kete bersin. Bir ret qabyldanatyn memlekettik saiasat bolýy kerek. Ministr – sol memlekettik saiasattyń oryndaýshysy ǵana. Ol reformator bolmaý kerek. Janynda ne Úkimet basshysy, ne Prezident taǵaiyndaityn ministrge táýelsiz bilim akademiiasy bolý kerek. Ol búkil bilimdegi ózgeristerdi, álemdegi ne bop jatqanyn qainatatyn qazan dep eseptelinedi. Biraq onyń qainatqanynyń durys-burystyǵyn qadaǵalap otyratyn táýelsiz sarapshylar qaýymdastyǵy bolý kerek. Bular ministrge de, bilim akademiiasyna da baǵynbaidy. Biraq myqty mamandar. Bul mamandar akademiianyń oiyna, jasaǵan dúniesine ádil baǵasyn berip otyrýy kerek. Ekeýiniń saraptamasynan keiin, ortaq mámilege kelgen soń, bilim ministriliginiń ishindegi saraptamalyq ortalyqqa usynady. Úsh jaqtan jan-jaqty zerttelip-zerdelenip daiyn bolǵan dúnieni ministrge usynady. Ministr ony zańdastyrady. Kórdińiz be, ministr tek qana zańdastyrýshy bolý kerek.
Al bizde qandai? Bizde bilim minsitrligi ári ǵylymi uiym, ári metodist, ári ózine-ózi sarapshy, bárin ózine alyp alǵan. Sondyqtan ministrlik ózine teń emes júkti alyp alǵandyqtan qansha ministr kelse de, ony igere almaidy. Jumysty úlgerý úshin de uiyqtamaý kerek, robot bolý kerek qoi. Al oǵan ýaqyt jetpeidi. Eger dál osy júie oryndalatyn bolsa, qandai ministr kelse de, tyrp etkizbei qadaǵalap otyra alady. Bizdiń bilim júiesi ministrge táýeldi bolmaýy kerek. Bilim júiesi jalpy adamǵa táýeldi bolmaýy kerek.
Mektepke de sondai shekten tys jaýapkershilik artylǵan. Balany oqytý ǵana emes, bala aýyrsa da, joǵalsa da, zań buzsa da mektep jaýap beredi. Nege? Al Densaýlyq ministrligi, IIM ne istep otyr? Olar mektepti tekserip, aiyppul salýdy ǵana biledi. Mádeniet ministrligi balanyń úiirmelerine, qarjy ministrligi býhgalteriiany moinyna alyp, árkim óz jumysyna jaýap berý kerek. Biz qashanǵy mektep direktory men býhgalterdi sottai beremiz? Joǵaryda aitqan ministrlikterdiń barlyǵy bala úshin mektepke zyr júgirip qyzmet etýi kerek. Sebebi sol mektepterde siz ben bizdiń ǵana emes, olardyń da balalary oqidy. Erteń bilikke keletin, oryn almastyratyn osy balalar ǵoi. Sol úshin balanyń bilimi men bolashaǵy úshin bárimiz mektepke qyzmet etýimiz kerek.
Bilimniń kórsetkishi siz ben mende, bárimizde tur. Al biz tek mektepke, JOO-na telip qoiamyz. Bul - óte qate. Biz osylai keshendi túrde kózqaras jasaǵanda ǵana adam bolamyz. Problema tereńde jatyr, ony eshkim kórgisi kelmeidi. Kórse de kóz jumǵysy keledi, óitkeni ol aýyr másele. Ult oianý kerek, ult kózin ashýymyz kerek, toqtaýymyz kerek. Biz ózgermesek, adamnyń bári, tipti ministr de ózgermeidi.
– Al bul jolda sizdiń ortalyq qandai jumystar atqaryp jatyr?
– Bizdiń ortalyq qoǵamdy ózgerte almaidy. Biz tek qana oi salamyz.
Memlekettik deńgeide áńgime aitatyn bolsaq, paidaly, oi salarlyq kóp dúnie atqaryp júrmiz. Mysaly, oblystyq bilim basqarmalarynyń bastyqtarymen pedagogikalyq JOO-nyń rektorlarynyń basyn qosyp, alians qurdyq. Ekinshiden, búkil respýblika boiynsha sarapshylar qaýymdastyǵyn quryp jatyrmyz. Sondai-aq, kásiptik baǵdarlaýdyń júiesin jasadym, ár esikti qaǵyp, qaita-qaita baryp júrip sony engizip jatyrmyn. Mine, meniń memlekettik dárejedegi oiatý tirlikterim osyndai bolyp jatyr.
Al endi jekege keletin bolsaq, qazir qoǵamdy ózgerte almasaq ta, eń bolmasa erteńgi kúni ózgertetin bolashaq ministr, bolashaq ákim bolady ǵoi dep ár balamen jumys istep, rýhyn oiatyp, qajetti ideiany sanasyna sińirip jatyrmyz. Múmkin, belgili bir jyldardan keiin sol balalarym bilikke kele jatar. Qazir de bireýi ministrlikke, bireýi prokýratýraǵa aiaq basyp jatyr. Áli olar qatty kórine qoiǵan joq, biraq kele jatyr. Múmkin solar serpilis jasar. Árqaisysyna ótken shaqtan bolashaqqa amanat dep, ómir, bolashaq týraly áńgimelerdi sanalaryna quiyp jatyrmyn. Meniń úlesim sol. Meniń aldymnan ótken sol júzdegen-myńdaǵan shákirttiń, eń bolmasa, bireýi erteń keremet bir kóshbasshy bolsa, tarihi ózgeris jasaityn bolsa, onda meniń armanym oryndalyp, eńbegimniń aqtalǵany.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan: Aqbota MUSABEKQYZY
"Ult portaly"
