عالىم جايلىباي. قارا ورامال (پوەما-رەكۆيەم)

جاماندىق جاساساڭ دا,

جاقسىلىق جاساساڭ دا جاۋاپسىز قالمايدى.

احمەت يگٷنەكي.

شىندىققا جەتكەن ادامعا ەمەس,

ونى ٸزدەپ جٷرگەن ادامعا سەنٸڭدەر.

اندرە جيد.

...گۋلاگ قۇرىلىمىنداعى ەڭ ٷلكەن سالا – قاراعاندى ەڭبەكپەن تٷزەۋ لاگەرلەرٸ (قارلاگ) 1931 جىلى 19 جەلتوقساندا وگپۋ – قازيتلاگ-قا قاراعان «گيگانت» سوۆحوزىنىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلدى. ورتالىعى قاراعاندى وبىلىسىنىڭ  دولينكا سەلوسىندا ورنالاستى...

«1939 جىلى نكۆد-نىڭ 42 لاگەرٸنٸڭ ٸشٸندە قارلاگ تۇتقىنداردىڭ سانى جاعىنان كسرو-دا توعىزىنشى ورىن العان.»

( دەرەك كٶزدەرٸنەن )

...كسرو نكۆد لاگەرلەرٸنٸڭ باس باسقارماسىنا قاراستى قاپاستار مەن تٷرمەلەردە جالپى سانى 4 ميلليونعا جۋىق سوتتالعاندار وتىرسا, ولاردىڭ 1 – 1,5 ميلليوننان استامى قارلاگتان ٶتكەن. جالپى, گۋلاگ-تىڭ قۇرامىندا 61  لاگەر بولسا, قارلاگ سونىڭ ەڭ ٸرٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ.

(د.شايمۇحانوۆ, س.شايمۇحانوۆا. «قارلاگ». 19-بەت)

قاراعاندى لاگەرٸ

دٷر سٸلكٸنتەر دٷنيەنٸڭ دٷرمەگٸ اۋىر,

كٷندە دابىر بۇل تٸرلٸك

كٷندە داۋىل.

الاش جۇرتى                    

ازاپتىڭ ارالى ما –

قاراعاندى لاگەرٸ

بۇل نە لاگەر?..

سارىارقانىڭ قويناۋى مەڭگٸ جاسىل,

دەپ ويلاما ەركە قىز,

قاڭعىباس ۇل!

سەن دە مٸندٸڭ كەلمەستٸڭ كەمەسٸنە –

قاندى قاساپ جاساعان, قاندى عاسىر!

عالام دا الاڭ ٶتكەنگە

سانام دا الاڭ,

كٶڭٸل ايتسىن ادامزات

ساعان, دالام!

قاراعاندى لاگەرٸ قارا تٷنەك –

قاراعاننىڭ تٷبٸندە قاراڭداعان.

قالماسا دا زۇلىمدىق مەڭگٸ جاساپ,

قييامەت – قايىم كٶرگەنٸم

قاندى قاساپ.

جيىرماسىنشى عاسىر سول

الشاڭ باسقان –

گۋلاگ ارحيپەلاگىن الدىنا ساپ.

قاراعاندى,

قازاقتىڭ قارا نارى,

سامال ەنٸ سارنايدى

ساعان ەلٸ.

جۇمىر جەردە جۇدىرىعىن ٸشكە تٷيٸپ -

ستاليننٸڭ ٶرٸپ جٷر بالالارى.

ارعىماعىم,

اردا ەدٸم,

ارىدىم دە.

قادٸرلٸمنٸڭ تابا الماي قابٸرٸن دە.

ستاليننٸڭ ۆاگونى مۋزەيدە تۇر –

قاڭقاسىنان قان ساۋلاپ ەلٸ كٷنگە.

ۇرپاق مىناۋ ٶتكەننەن نە بٸلەدٸ,

سٷيەگٸمدٸ سول ساۋال كەمٸرەدٸ.

قاراعاندى لاگەرٸ –

قارالى ٶلەڭ

ەسٸل,

نۇرا ەگٸزٸم ەگٸلەدٸ.

زار ايتادى,

قان قۇسىپ كٶكٸرەگٸ,

جەتٸم جەلگە قوسىلىپ جەتٸگەنٸ.

«جالاڭاشكٶل»

«الجير» بوپ

شاشىن جايىپ –

«ستەپلاگى» كەڭگٸردە ٶكٸرەدٸ.

باسى باردىڭ باق تۇرماس بار بايانى,

ارۋلاردىڭ ارمان بوپ ارداي ەنٸ.

كٶكتٸڭكٶلٸ قوس قولىن كٶككە جايسا,

سارىسۋدىڭ ٶزەنٸ سارعايادى.

ٸرٸڭ تولعان ٸبٸلٸس ٸرەڭٸندە,

بۋداق-بۋداق بۇلت كٶشكەن بۇل ٶڭٸردە.

قاراعاندى لاگەرٸ –

قارا تاڭبا

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جٷرەگٸندە.

كەشٸرٸڭدەر,

جان اعا,

اق انالار,

ساعانالار سٶيلەسٸن

باعانالار.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى

قاراعاندى لاگەرٸ – قارا ورامال.

*  *  *

سارىبەلدٸڭ سارناعان سامالىنان,

«ەرٸم-ايلاپ» كٶشٸردٸ دالا بٸر ەن.

قان سورعالاپ تۇراتىن بالاعىنان,

سوناۋ كٷننٸڭ تٷنەرگەن قاباعىنان,

قارالى جۇرت –

قارا ورمان,

قارالى ماڭ.

جالقىن ٸزدەپ جارىقتىڭ جامالىنان,

قارا قوبىز زار قۇسسا ساعاعىنان,

تاسى تيسە تاعدىردىڭ تاساداعى

جاس اعادى جىلداردىڭ جانارىنان.

سول جىلدى ايتسام تارتادى سول قاباعىم,

زورلانامىن

باتقانداي سورعا قالىڭ.

وتى باردىڭ وقيمىن ويلى حاتىن

توتىلاردىڭ ەستيمٸن تورداعى ەنٸن.

توپان كٸردٸ تٷسٸمە...

تولعان اعىن –

دولى ٶزەننٸڭ وسىنشا دولدانارىن...

قاراتاۋدىڭ باسىنان شىققان كٶشتٸڭ

ارباسىنىڭ كٶرگەنمٸن دوڭعالاعىن,

تاعدىر دەگەن قايتەيٸن, سول قاراعىم...

ەي, ەسكەن جەل,

قايعىمدى ەسەلەمە!

ەسكەرتپەدٸڭ ەس بولسا كەشە نەگە?..

كٶگەرەتٸن كەزٸكپەي كٶسەگەڭە –

اق تٸلەكتٸ جولىما تٶسە, دەمە!

ەرتە ٶلە مە بۇل پەندە,

كەش ٶلە مە,

بودان كٷنەن قالعانى بوس ٶنەگە –

تاعدىر جازسا كٶنەسٸڭ پەشەنەڭە...

بەۋ, سارىارقا!

سالقار كٶش سابىر ەدٸ,

ساعىنىشتان جارالعان ساعىم ەلٸ.

اسۋ-اسۋ بەل ەدٸ,

شاعىل ەدٸ,

ارعىماعى

ارماننىڭ اق ٷلەگٸ.

ەپپاق قۇسىم قاناتىن قاعىپ ەدٸ,

«...ابىلاي اسپاس ارقانىڭ سارى بەلٸ»

باستاپ كەتتٸ, بٸلدٸڭ بە, تاعى نەنٸ?..

بارقىت بەلدەن اسىرىپ تاڭداردى العا,

سارقىت بەرگەن ساي ەدٸڭ ساردارلارعا.

جۇمىر جەرسٸڭ سەن دە ەندٸ قان جالاعان –

عۇمىر بەرسٸن دەيٸن بە قالعاندارعا...

مىناۋ زامان قاي زامان –

قاي قاي زامان –

ٷزٸك-ٷزٸك ٷمٸتٸڭ جالعانعاندا.

...جايىق ٷشٸن جاۋلاسساڭ جازىعىڭ نە –

ەدٸل ٷشٸن ەگەسسەڭ ارمان بار ما?

قاسىرەت كەشتٸ ادامزات,

مۇڭ قاپتادى,

كٶزدٸڭ جاسىن كٶپ كٷندەر قۇرعاتپادى.

بۇلدىر-بۇلدىر دٷنيە كٶز ۇشىندا

قۇيرىعىنداي تٷلكٸنٸڭ بۇلعاقتادى.

جۇمىر باستى پەندەنٸ جۇتىپ جاتتى

شىندىق ٶلگەن كەزەڭنٸڭ شىم-باتپاعى.

...قاراعاندى لاگەرٸ –

«قارلاگ» ەمەس –

قارا نيەت قوعامنىڭ زۇلماتلاگى.

قاتارىنا جاتقىزسا جازالىنىڭ,

كٸمگە كەرەك ادالدىق, تازالىعىڭ... 

زار يلەتٸپ زامانى

قان جۇتقىزدى –

ورىس,

نەمٸس, 

جەبٸرەي, 

قازاق ۇلىن...

شالقار ەنٸ – شارىعى اجالىنىڭ,

تارقاعانى وسى ما بازارىنىڭ.

قييامەت-قايىم تۋعاندا

پەندە بٸتكەن –

بٸرگە ايتادى ەكەن عوي ازا جىرىن...

جىلىمىق جىل كٶتەرگەن جىر بايراعى,

زىمىران كٷن تٶبەڭنەن زۋلايدى ەرٸ,

قۇلاعى جوق قۇبىجىق

قوعام سىندى –

تۇراعى جوق باعىڭ دا تۇرمايدى ەنٸ...

جۋسان, كٶدە,

ىرعالعان ىرعايلارى,

ٸشكە تٷيگەن تالايدى سىر قاينارى.

«قاراباستا» قارا اعاش قوبىز شالسا,

سىبىزعى بوپ سارنايدى قۋرايلارى...

«قارلاگ» قاقپاسى

قاراباستا...

تالاي تۇتقىن اسىلعان دار اعاشقا,

تالاي تۇتقىن تالاسقان شامالى اسقا,

تالاي جەندەت قان ٸشكەن قارا قاسقا,

قاراباستا...

ال, سەن بالا, بٸلمەسەڭ جاعالاسپا!

اينالعانمەن كەڭ ورىن,

كەن ورىنعا,

جەر ورىندا تۇرسا دا

ەل ورىندا.

قولتاڭباسى سول كەزدٸڭ ۆوكزالىندا –

كەرزٸ ەتٸكتٸڭ ٸزٸ بار پەررونىندا.

عاسىر داعى...

«قاراباستىڭ» قاباعى اشىلمادى,

تٷسكە كٸرٸپ سان ۇلتتىڭ اسىلدارى.

قوڭىرتٶبە*

قوڭىر بٸر كٷيگە تٷسسە,

شەرۋباي-نۇرا* شەر شەرتەر قاسىڭداعى.

ارقا جاقتا...

شالعىنىنا اۋناي بەر شالقالاپ تا!..

جاپا شەككەن جازىقسىز سول ميلليون –

«قاراباستان» تاراعان شارتاراپقا.

قاراباستا...

تۇتقىن دا جوق,

جەندەت جوق,

دار اعاش تا.

قارعىس ايتار قاراباس

قاراڭعى ويعا –

ادامزاتقا مىڭ العىس,

نار الاشقا!

...جول تٷسكەندە كەلٸپ تۇر قاراباسقا...

احمەتجان سارمانتايۇلىنىڭ

«58-ستاتيا» كٷيٸ

...زار, زار زامان, زار زامان,

زارلاپ ٶتكەن تار زامان.

بۋىرشىندى تايدىرعان

جاعالاۋدا جار جامان.

ٶسەك ٶرتٸ قاۋلاعان,

دابىرالى داۋ جامان.

جاۋىن جامان جاۋماعان –

جاۋ جوق جەردە جاۋ جامان.

«...قىس ارتىنان جاز كەلەر,

قۇس الدىندا قاز كەلەر».

دومبىرامدى قولعا السام,

ساعىنىشتى ساز كەلەر.

ەرتتەپ مٸندٸك كەر كٷندٸ,

شىبىن جانعا شەر تۇندى.

دومبىرامدى قولعا السام,

شەمەن بولىپ شەرتٸلدٸ.

باق قونباسا قاسىڭا,

ەي, كٶڭٸلٸم,

جاسىما!

ايىر تٸلدٸ جىلاننىڭ –

اق قۇيايىن باسىنا.

اسقانى جوق,

تاسقانى,

دٷربەلەڭدە جاس-كەرٸ.

قالا ما ەكەن بەرٸنٸڭ

بٸر بەلەڭدە باستارى.

سٶزٸنٸڭ جوق كيەسٸ,

ەلٸنٸڭ جوق يەسٸ.

«58» اتانعان –

«ستاتيا» كٷيٸ وسى...

قىزجىلاعان

ٸزەتپەنەن جاساماي ٸزگٸ قادام,

قارىنداسىن قورلايدى قۇزعىن, ارام.

«جالاڭاشكٶل» جاعاسى – «الجير» لاگەر

قازاقشا اتى ول جەردٸڭ – قىزجىلاعان.

ەندٸ كٸمگە كەزٸگەر دولى داۋىل,

قارالى كٷن قاققاندا قوڭىراۋىن.

«جالاڭاشكٶل» جانىندا قىز جىلاعان –

وراپ الىپ سٷت اققان ومىراۋىن.

عازاۋاتقا كەزٸگٸپ عاسىل قايىق,

قىردان اسىپ كەتكەلٸ عاسىر عايىپ.

ازا بويدى قازا عىپ انا بٸتكەن –

اڭىرايدى «الجيردە» شاشىن جايىپ.

ادامزاتتىڭ ايماڭداي ارى وسىندا,

راحيل پليسەتسكايا...*

ناناسىڭ با?!

بەيٸمبەتتٸڭ قوي باقسا كٷلجامالى –

رىسقۇلوۆ تۇراردىڭ جارى وسىندا.

ايدىنى جوق اققۋداي راسىندا,

جازباي جاتىپ ٷزٸلگەن جىر وسىندا.

سۇلۋلىق پەن نەزٸكتٸك اتاۋلىنىڭ

تٸلٸم-تٸلٸم ەرٸنٸ...

جٷر وسىندا.

شىعاسىعا باسشىلىق يەسٸنەن,

ايىرىلمايىن سٶزٸمنٸڭ جٷيەسٸنەن.

ادامزاتتىڭ اققۋى انالار عوي –

قورىقپايتىن قاي قوعام كيەسٸنەن?

مۇنداي زۇلمات كٸم كٶرگەن جەڭٸل ويلى,

باستاپ كەشٸپ كەلسەك تە نە دٷلەيدٸ.

قازاقشاسى بۇل جەردٸڭ – قىزجىلاعان,

قىز جىلاسا...

دٷنيە ەڭٸرەيدٸ.

ارىن تٶكسە اناڭنىڭ

قۇزعىن,

ارام,

جٷرگەنٸمٸز نە كەرەك بٸزدٸڭ امان.

كٶز جاسىنا ەسكەرتكٸش – «جالاڭاشكٶل» –

قازاقشاسى «الجيردٸڭ» - قىزجىلاعان.

قىزجىلاعان...

يرينا بورحماننىڭ
«ٷزٸلگەن ساپار» كارتيناسى

...جەل جۇلدى شاشىن شالعىننىڭ,

تٸرشٸلٸك بٸتكەن جالاڭاش.

تەزٸنە تٷسكەن تاعدىردىڭ

جاپانعا بٸتكەن دارا اعاش.

ٶمٸردٸ سٷيگەن ۇلى ٶنەر,

الىسقا جەتكەن اتاعى.

تٷسٸنە ەنسە

تٷنەرەر –

شتارنبەرگ شاھارى...

كٷندەردٸڭ كەز بوپ كەرمەگٸ,

ٷزٸلگەن ٷمٸت

توڭادى.

...گۋٸلدەپ سوققان جەلدەرٸ

ۋٸلدەپ سوققان بورانى.

اق تٷتەك كەشتٸ,

اداستى,

قالامى قوسا قارتايىپ...

جاپىراقسىز اعاش جار استى

جاپادان-جالعىز قالقايىپ.

قاپاسپەن قالاي ارباسىپ,

جارىعىن كٶرمەك جالعاننىڭ.

...قارا جولدى دا قار باسىپ –

قاراسۋ قاتىپ قالعان كٷن.

سۋرەتشٸ ەيەل سٷرگٸندە,

تالانتىن قوسا سوتتاتقان.

كٷندەردٸڭ تٷسٸ كٷلگٸن بە –

«پروستورنىيدا»* وت جاققان...

لايىق ەدٸ قۇرمەتكە,

كٷندەرٸ كٷمەن,

كٷدٸكتە.

...«ٷزٸلگەن ساپار» سۋرەت پە –

ٷزٸلگەن ەلدە ٷمٸت پە?..

«ماموچكينو مولاسى»

بۇل مولادا «قارلاگ» تۇتقىندارى –ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ مٷردەلەرٸ جەرلەنگەن.  زيرات قاراعاندى وبلىسى, اباي اۋدانى, جارتاس كەنتٸنٸڭ اۋماعىندا.
«قارلاگتا» ەرەسەكتەرمەن بٸرگە «حالىق جاۋلارىنىڭ» بالالارى دا مەرزٸمدەرٸن ٶتەدٸ.
جاڭا تۋعان بالالاردى انالارىنان تارتىپ الىپ, بالالار كومبيناتتارىنا تاپسىرادى. ونىڭ دا ۆاحتاسى, قاقپاسى بار. باراكتارى جەنە تٸكەنەك سىمدارى كەدٸمگٸ زونادان ەش ايىرماشىلىعى جوق. «قارلاگتا» وسىنداي جەتٸ مەكەمە بولعان.
مۇراعات دەرەكتەرٸ بويىنشا, مۇنداي ٷيلەردە بالالار ٶلٸمٸ ٶتە جوعارى ەدٸ. مەسەلەن, 1941–1944 جىلدارى 924 بالا, ال 1950–1952 جىلدارى 1130 سەبي وپات بولعان... 

            *  *  *

...كٸمگە ول كٷننٸڭ وبالى?

بالالىعىن ۇرلادى,

قىزىقتارىن تونادى.

ەسسٸز عاسىر ادامزاتتىڭ الدىندا –

جاۋاپ بەرگەن جوق ەلٸ.

كٶكتٸ كەزٸپ كەتكەن كەزدە جىر قۇسىم,

مەن ولاردىڭ تانىپ العام تٷر-تٷسٸن.

«ماموچكينو مولاسىنان» ەستيمٸن –

ساق-ساق ەتكەن سەبيلەردٸڭ كٷلكٸسٸن.

اڭىزاقتا اراي تٸلەپ كٷنسٸگەن,

كٶكتەمدەگٸ كٶك شىبىقتىڭ بٷرشٸگٸ ەڭ.

«ماموچكينو مولاسىنا» جەتكەندە

ساق-ساق ەتكەن سول كٷلكٸدەن تٷرشٸگەم.

سول  ماڭايدان ەستيمٸن دە توسىن ەن,

توسىن ەنگە قوسىلا الماي توسىلام.

«ماموچكينو مولاسىنىڭ»

قاسىندا

ساق-ساق ەتكەن سول دىبىستان شوشىنام.

تايعاق كەشٸپ,

تاعدىر بٸتكەن تايعاسىن,

ايار قوعام اسىرادى ايلاسىن.

...بٸرٸگۋگە ۇران سالعان سول كٷندە –

بارلىق ەلدٸڭ پرولەتارى, قايداسىڭ?..

دىبىستارىن جۇرتقا ەستٸرتپەي بىلايعى,

قارعاماي-اق قوعامدى دا,

قۇدايدى.

جارتاستاعى «ماموچكينو مولاسى» –

ساق-ساق ەتٸپ كٷلەدٸ دە

جىلايدى...

قول بۇلعاڭدار!

سول ساپارعا ەرمەيمٸن,

سانى كەلٸپ,

سانى كەتكەن مەندەيدٸڭ.

ساي-سٷيەگٸم سىرقىرايدى جولاسام –

ەندٸ قايتٸپ بۇل ماڭايعا كەلمەيمٸن...

...جارتاستاعى «ماموچكينو» مولاسى.

گارمونشى.  1973 جىل.

كٶزدەرٸنٸڭ شاراسىنىڭ,

قايعى تۇنعان تٷبٸندە.

قاراعاندى قالاسىنىڭ –

قاراقاتتاي تٷنٸندە.

تەرمەلەتٸپ,

ماقامداماي,

اڭىراتتى ارمانىن.

گارمون سوزعان تاتار مالاي –

بٸرگە ەستيٸك قالعانىن:

«...اپپاق تٷتەك اينالامدا,

قايدا جەتەم قوناعا.

«مايقۇدىقتا» ماي بوراندا –

مايشام جاقسام بولا ما?

جىرلاماس ەم

ويانباسام –

انالاردى قادٸرلە!

جارتى اي قاداپ قويام قاشان –

«جارتاستاعى»* قابٸرگە?»

ٶتٸپ جاتىر قاراپ بەرٸ,

مۇڭلى ەۋەن بۇل...

ۇناي ما?

بالالىق شاق باراكتاعى –

ەسكە تٷسٸپ جىلاي ما?

ٶمٸرٸ ٶتەر سۇراۋلى عىپ –

اعىنان كٶپ قاراسى.

تۇتقىن ەمەس

مىناۋ جٸگٸت –

سول «قارلاگتىڭ» بالاسى.

نەتكەن قاتال ٶمٸر ەدٸ,

ٶتٸپ جاتقان

جوسىلىپ.

تاتار مالاي ەگٸلەدٸ...

 گارمونىنا قوسىلىپ. 

تاس پەن اس

...بٸردە قىستىڭ تاڭىندا بٸز جالاڭاشكٶلدەن

قامىس بۋدالارىن ارقالاپ كەلە جاتتىق.

جولدا جۇتاڭ كيٸنگەن جەرگٸلٸكتٸ ادامدار كەزٸكتٸ.

قاستارىندا بالالارى بار.

ٷلكەندەر بٸزدٸ كٶرگەن سوڭ سەبيلەرگە قاراپ بٸردەڭە ايتقانى مۇڭ ەكەن, بالالار بٸزگە قاراي تاس لاقتىرا باستادى.

ايداۋىلدار «سەندەردٸ مەسكەۋدە عانا ەمەس, ادامزات بالاسى جەك كٶرەتٸنٸن  بايقادىڭدار ما?»  دەپ قارقىلداپ كەپ كٷلسٸن.

تۇتقىن ەيەلدەر «بۇلاردىڭ بالالارعا بەرگەن تەربيەسٸ وسى ما?» دەپ نالىدى.

مەن ەلگٸ تاستاردىڭ بٸرٸنە سٷرٸنٸپ قۇلاپ, دەل الدىمدا جاتقان تاستان سٷت پەن ٸرٸمشٸكتٸڭ يسٸن سەزگەندەي بولدىم.

شەتٸنەن تٸستەپ كٶرسەم دەمٸ تٸل ٷيٸرەدٸ ەكەن.

سٶيتٸپ, تاستاردى تەرٸپ الىپ باراكقا الىپ كەلدٸم.

باراكتاعى قازاق ەيەلدەرٸ ونىڭ تاس ەمەس, كەپتٸرٸلگەن قۇرت ەكەنٸن تٷسٸندٸردٸ.

الجير تۇتقىنى گەرتۋدا پلاتايستىڭ ەستەلٸگٸنەن.

...ەڭ  قىمبات تاس وسى شىعار ەلەمدە,

ەڭ اسىل  اس وسى شىعار ەلەمدە.

گەرتۋدانىڭ جازىپ كەتكەن جولدارىن

ٶنەگە عىپ ايتۋ كەرەك بار ەلگە.

باسىن يسٸن,  تٶسكە باسىپ قولدارىن –

قازاقستان دەگەن جۇرتتان سەلەم دە!

جۇلدىزداردىڭ ٸشٸندەگٸ ٷركەرٸ,

مىنا دالا

تەكتٸلەردٸڭ جۇرتى ەدٸ.

سۇلامادان الىپ قالعان سۇلاتپاي

انالارىم  قولدان سىققان قۇرت ەدٸ.

مەيٸرٸمگە مٶلدٸرەگەن  بۇلاقتاي

گەرتۋدا قىز كٶزدٸڭ جاسىن ٸركەدٸ...

اتار تاڭنان ەپپاق تٸلەك تٸلەگەن,

بايتاق ەدٸ باسىنا باق تٷنەگەن.

سوناۋ جىلى جالاڭاشكٶل ماڭىندا,

ساعىم قاشقان

سارىارقانىڭ تاڭىندا:

قۇرت جايىندا جازىلىپتى بٸر ٶلەڭ –

ۇلت جايىندا جازىلىپتى ۇلى ٶلەڭ!

ٶمٸرٸڭنٸڭ نۇرعا تولسا ارناسى,

تٸرشٸلٸكتٸڭ توقتامايدى ارباسى.

بۇرقاپ تۇرعان دالا  جايلى ايتادى,

قۇرت لاقتىرعان بالا جايلى ايتادى –

ادامزاتتىڭ

ارمانىنىڭ جالعاسى –

گەرمانداعى گەرتۋدانىڭ قانداسى!..

بەۋ, بوز دالا!

بوتالاپ بٸر بوزداسىن,

بوزداسىن دا ٶتكەنٸمنەن قوزعاسىن!

بوزقاسقا ايتسىن,

بوز بيەسٸن بايلاسىن,

ايار كەلٸپ ٸزدەمەسٸن پايداسىن.

وعىلانىم ومان جۇرتتان وزعاسىن –

سىقپا قۇرتتا سىعىپ العان كٶز جاسىم...

قاسيەتٸن قارا تاسقا قاشاتقان,

تاس اتپاعان كٸم - كٸمگە دە

اس اتقان.

مەيٸرٸمٸنە مەيٸرلەنەر شٶلدەگەن –

باراكتاعى بالاندا* ەمەس ول دەگەن

ادامزاتقا كٶڭٸلٸنٸڭ جوق الاسى –

قۇرت لاقتىرعان قايران قازاق بالاسى.

ۋا, «قارلاگ» كەشكەن تۇتقىنداردىڭ ۇرپاعى!

ساقتاپ جٷرگەن قازاقتىڭ بار قۇرتى ەلٸ...

«جالاڭاشكٶل» ماڭىندا,

سول «الجيردٸڭ» جانىندا –

قۇرت لاقتىرتقان اناسىنا قازاقتىڭ,

قۇرت لاقتىرعان بالاسىنا قازاقتىڭ –

التىن كەشەن سالىپ قويساق قايتەدٸ?

جاراسار ەد, ەي, تەگٸ...

...ەڭ قىمبات تاس سول بولادى ەلەمدە,

ەڭ اسىل اس سول بولادى ەلەمدە.

گەرتۋدانىڭ جازىپ كەتكەن حاتتارىن

ٶنەگە ەتٸپ ايتۋ كەرەك بار ەلگە.

جايقالسىنشى,

 بارلىعىڭنىڭ باقتارىڭ –

قازاقستان دەگەن جۇرتتان سەلەم دە!

                                        «قارلاگتىڭ» قارا كٸتابى 

كٶڭٸلدٸڭ ۇشتى كەپتەرٸ,

تٷندەردٸ تالاي ۇزاتتىم.

سارعايىپ كەتكەن بەتتەرٸ –

 مۇراعاتتاعى قۇجاتتىڭ.

تۇتىلعانىن كٷن قويدى انىق,

دٷنيە تالاي قۇبىلىپ...

«اقويعا»* جەتەم ويلانىپ –

«بۇرماعا»* بارام بۇرىلىپ.

اراعا تٷستٸ سان جىلدار,

مۇڭ بولعان مۇقىم قادامى.

تالاپاي بولعان تاعدىرلار –

كولىما,

بۋتىركاداعى...

كٷيٸندٸڭ,

كٷيدٸڭ,

كٷيرەدٸڭ,

قىزىعىڭدى كٸم توناعان?..

تٷڭٸلٸپ بارىپ

تٷيگەنٸم –

زۇلماتتىڭ سوڭى  – زوبالاڭ.

تاعدىرلارىڭدى تانىعام,

كٷندەردٸڭ سەن دە

كٶشٸنە ەر –

«باتىقتا»* قالعان باعىلان –

ەسٸلدە قالعان ەسٸل ەر!

تولقىنداي تولقىپ

تۋلاسام,

ايتايىن بٸر وي تٶتەدەن ;

...ەلۋ سەگٸزدە تۋماسام

«58»-بەن كەتەر ەم.

اقتاڭداق كٶرگەن اسىلى,

ەمەننٸڭ بٸز بٸر بۇتاعى.

قازاقتىڭ قارا عاسىرى –

«قارلاگتىڭ» قارا كٸتابى.

قوڭىرتٶبە...

«قارلاگ» تۇتقىندارىنىڭ اراسىندا

عالىمدار, ويشىلدارمەن قوسا

1000-نان اسا ەرتٸس, 360 پيانيست, 100-گە تارتا سۋرەتشٸ بولعان...

...سۇپ-سۇر دالا,

سۇپ-سۋىق,

سۇرقاي دالا,

جاۋماي ٶتٸپ بارادى بۇلت اينالا.

قوڭىرتٶبە,

قوڭىر جون,

قوڭىر قىردا,

قوڭىر-قوڭىر كەرۋەن ٶمٸر مۇندا...

كٶشتٸ كٶرٸپ كٶڭٸلدٸ قوزعادى اعىن,

بوزٸنگەنٸ بوزدادى بوزدالانىڭ...

جاپا شەكسەڭ جازىقسىز جازا قيىن,

قايعى تورلاپ  قارالى  قازاق ٷيٸن.

... 360 پيانيست تٸرٸلٸپ كەپ –

تارتىپ جاتتى قوسىلىپ ازا كٷيٸن...

وقپانىنان  ول كٷندەر وق  بوراتقان,

جىلاپ اققان

جىلعاسى توقتاپ اققان.

...ادام ەتٸن تۇزداعان  بٶشكەلەردٸڭ –

قاڭقالارىن وسى اۋىل وتقا  جاققان.

تٸرٸ بەرٸ!

بۇل ماڭدا كٸسٸ ٶلمەگەن,

دەپ جىرلايدى كٶنٸلدٸڭ قۇسى ٶرلەگەن.

زاماناقىر باسىنا  زاۋال تۋدى –

ادامزاتتىڭ رۋح-ىن كٸسەندەگەن.

شىراعداننىڭ  شالقىسا  بٸلتەلەرٸ,

اسپانىنان اقشاربى  بۇلت  ٶرەدٸ.

... جيٸ-جيٸ  مىڭ ەرتٸس  باسىن قوسىپ –

ازان- قازان ەتەدٸ بۇل  تٶبەنٸ.

تاسماڭدايلى  تاعدىردىڭ  تالايلارى,

قالعان مۇندا...

ارماننىڭ ارايلى  ەنٸ.

قوڭىرتٶبە  جارىقتىق  جارىق  كٷنگە –

ادامزاتتىڭ كٶزٸمەن قارايدى ەلٸ...

ٷش قاعىس

جالاڭاشكٶل*,

بيدايىق*,

دەرييادا*,

ۇشقان  قۇسىم!

اينالىپ,

كەل  ۇياڭا!

جيىرماسىنشى عاسىر دا قىردان اسقان –

ستالين جوق...

ەجوۆ تا,

بەرييا دا.

جەم شاشايىن,

كەل قۇسىم,

بالاپانعا,

ايالايىن بەرٸڭدٸ الاقاندا.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جٷرەگٸندە –

قاراعاندى  لاگەرٸ – قارا تاڭبا.

ادامزاتتىڭ  اردا  ەمگەن  اسىلدارى,

ارىعانى,

اتىلىپ,

اسىلعانى...

قاراعاندى لاگەرٸ – قارا ورامال

جيىرماسىنشى  عاسىردىڭ  باسىنداعى...

* قوڭىرتٶبە – «قارلاگ» ورتالىعى سانالاتىن «دولينكا» پوسەلكەسٸنٸڭ بۇرىنعى اتاۋى.

* شەرۋباي-نۇرا – ٶزەن اتى

* راحيل پليسەتسكايا – سوۆەت اكتريساسى, كسرو حالىق ارتيسٸ, ەيگٸلٸ بالەت بيشٸسٸ ماييا پليسەتسكايانىڭ اناسى.

*«جارتاس» – لاگپۋنكت نٷكتەلەرٸنٸڭ بٸرٸ.

*بالاندا – تۇتقىندارعا بەرٸلەتٸن بىلامىق

*«اقوي, بۇرما» – قارلاگ نٷكتەلەرٸ

*«باتىق, جالاڭاشكٶل, بيدايىق, دەرييا,» – قارلاگ نٷكتەلەرٸ