Jamandyq jasasań da,
jaqsylyq jasasań da jaýapsyz qalmaidy.
Ahmet Igúneki.
Shyndyqqa jetken adamǵa emes,
ony izdep júrgen adamǵa senińder.
Andre Jid.
...GÝLAG qurylymyndaǵy eń úlken sala – Qaraǵandy eńbekpen túzeý lagerleri (Qarlag) 1931 jyly 19 jeltoqsanda OGPÝ – QazITLAG-qa qaraǵan «Gigant» sovhozynyń negizinde quryldy. Ortalyǵy Qaraǵandy obylysynyń Dolinka selosynda ornalasty...
«1939 jyly NKVD-nyń 42 lageriniń ishinde Qarlag tutqyndardyń sany jaǵynan KSRO-da toǵyzynshy oryn alǵan.»
( Derek kózderinen )
...KSRO NKVD lagerleriniń Bas basqarmasyna qarasty qapastar men túrmelerde jalpy sany 4 millionǵa jýyq sottalǵandar otyrsa, olardyń 1 – 1,5 millionnan astamy Qarlagtan ótken. Jalpy, GÝLAG-tyń quramynda 61 lager bolsa, Qarlag sonyń eń irileriniń biri.
(D.Shaimuhanov, S.Shaimuhanova. «Qarlag». 19-bet)
QARAǴANDY LAGERI
Dúr silkinter dúnieniń dúrmegi aýyr,
Kúnde dabyr bul tirlik
kúnde daýyl.
Alash jurty
azaptyń araly ma –
Qaraǵandy lageri
Bul ne lager?..
Saryarqanyń qoinaýy máńgi jasyl,
dep oilama erke qyz,
qańǵybas ul!
Sen de mindiń kelmestiń kemesine –
Qandy qasap jasaǵan, qandy ǵasyr!
Ǵalam da alań ótkenge
sanam da alań,
Kóńil aitsyn adamzat
saǵan, dalam!
Qaraǵandy lageri qara túnek –
Qaraǵannyń túbinde qarańdaǵan.
Qalmasa da zulymdyq máńgi jasap,
Qiiamet – qaiym kórgenim
qandy qasap.
Jiyrmasynshy ǵasyr sol
alshań basqan –
GÝLAG arhipelagyn aldyna sap.
Qaraǵandy,
Qazaqtyń qara nary,
Samal áni sarnaidy
saǵan áli.
Jumyr jerde judyryǵyn ishke túiip -
Stalinniń órip júr balalary.
Arǵymaǵym,
arda edim,
arydym de.
Qadirlimniń taba almai qabirin de.
Stalinniń vagony mýzeide tur –
Qańqasynan qan saýlap áli kúnge.
Urpaq mynaý ótkennen ne biledi,
Súiegimdi sol saýal kemiredi.
Qaraǵandy lageri –
qaraly óleń
Esil,
Nura egizim egiledi.
Zar aitady,
qan qusyp kókiregi,
Jetim jelge qosylyp jetigeni.
«Jalańashkól»
«Aljir» bop
shashyn jaiyp –
«Steplagy» Keńgirde ókiredi.
Basy bardyń baq turmas bar baiany,
Arýlardyń arman bop ardai áni.
Kóktińkóli qos qolyn kókke jaisa,
Sarysýdyń ózeni sarǵaiady.
Iriń tolǵan ibilis ireńinde,
Býdaq-býdaq bult kóshken bul óńirde.
Qaraǵandy lageri –
qara tańba
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń júreginde.
Keshirińder,
Jan aǵa,
aq analar,
Saǵanalar sóilesin
baǵanalar.
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy
Qaraǵandy lageri – qara oramal.
* * *
Sarybeldiń sarnaǵan samalynan,
«Erim-ailap» kóshirdi dala bir án.
Qan sorǵalap turatyn balaǵynan,
Sonaý kúnniń túnergen qabaǵynan,
Qaraly jurt –
qara orman,
qaraly mań.
Jalqyn izdep jaryqtyń jamalynan,
Qara qobyz zar qussa saǵaǵynan,
Tasy tise taǵdyrdyń tasadaǵy
Jas aǵady jyldardyń janarynan.
Sol jyldy aitsam tartady sol qabaǵym,
Zorlanamyn
batqandai sorǵa qalyń.
Oty bardyń oqimyn oily hatyn
Totylardyń estimin tordaǵy ánin.
Topan kirdi túsime...
tolǵan aǵyn –
doly ózenniń osynsha doldanaryn...
Qarataýdyń basynan shyqqan kóshtiń
arbasynyń kórgenmin dońǵalaǵyn,
taǵdyr degen qaiteiin, sol qaraǵym...
Ei, esken jel,
qaiǵymdy eseleme!
Eskertpediń es bolsa keshe nege?..
Kógeretin kezikpei kósegeńe –
aq tilekti jolyma tóse, deme!
Erte óle me bul pende,
kesh óle me,
Bodan kúnen qalǵany bos ónege –
Taǵdyr jazsa kónesiń pesheneńe...
Beý, Saryarqa!
salqar kósh sabyr edi,
saǵynyshtan jaralǵan saǵym eli.
Asý-asý bel edi,
shaǵyl edi,
arǵymaǵy
armannyń aq úlegi.
Áppaq qusym qanatyn qaǵyp edi,
«...Abylai aspas Arqanyń sary beli»
Bastap ketti, bildiń be, taǵy neni?..
Barqyt belden asyryp tańdardy alǵa,
Sarqyt bergen sai ediń sardarlarǵa.
Jumyr jersiń sen de endi qan jalaǵan –
Ǵumyr bersin deiin be qalǵandarǵa...
Mynaý zaman qai zaman –
qai qai zaman –
Úzik-úzik úmitiń jalǵanǵanda.
...Jaiyq úshin jaýlassań jazyǵyń ne –
Edil úshin egesseń arman bar ma?
Qasyret keshti adamzat,
muń qaptady,
kózdiń jasyn kóp kúnder qurǵatpady.
Buldyr-buldyr dúnie kóz ushynda
Quiryǵyndai túlkiniń bulǵaqtady.
Jumyr basty pendeni jutyp jatty
Shyndyq ólgen kezeńniń shym-batpaǵy.
...Qaraǵandy lageri –
«Qarlag» emes –
Qara niet qoǵamnyń ZULMATLAGY.
Qataryna jatqyzsa jazalynyń,
Kimge kerek adaldyq, tazalyǵyń...
Zar iletip zamany
qan jutqyzdy –
Orys,
nemis,
jebirei,
qazaq ulyn...
Shalqar áni – sharyǵy ajalynyń,
Tarqaǵany osy ma bazarynyń.
Qiiamet-qaiym týǵanda
pende bitken –
birge aitady eken ǵoi AZA jyryn...
Jylymyq jyl kótergen jyr bairaǵy,
Zymyran kún tóbeńnen zýlaidy ári,
Qulaǵy joq qubyjyq
qoǵam syndy –
turaǵy joq baǵyń da turmaidy áni...
Jýsan, kóde,
yrǵalǵan yrǵailary,
Ishke túigen talaidy syr qainary.
«Qarabasta» qara aǵash qobyz shalsa,
sybyzǵy bop sarnaidy qýrailary...
«QARLAG» QAQPASY
Qarabasta...
talai tutqyn asylǵan dar aǵashqa,
talai tutqyn talasqan shamaly asqa,
talai jendet qan ishken qara qasqa,
Qarabasta...
Al, sen bala, bilmeseń jaǵalaspa!
Ainalǵanmen keń oryn,
ken orynǵa,
Jer orynda tursa da
el orynda.
Qoltańbasy sol kezdiń vokzalynda –
kerzi etiktiń izi bar perronynda.
Ǵasyr daǵy...
«Qarabastyń» qabaǵy ashylmady,
túske kirip san ulttyń asyldary.
Qońyrtóbe*
qońyr bir kúige tússe,
Sherýbai-Nura* sher sherter qasyńdaǵy.
Arqa jaqta...
Shalǵynyna aýnai ber shalqalap ta!..
Japa shekken jazyqsyz sol million –
«Qarabastan» taraǵan shartarapqa.
Qarabasta...
tutqyn da joq,
jendet joq,
dar aǵash ta.
Qarǵys aitar Qarabas
qarańǵy oiǵa –
Adamzatqa myń alǵys,
Nar Alashqa!
...Jol túskende kelip tur Qarabasqa...
Ahmetjan Sarmantaiulynyń
«58-statia» kúii
...Zar, zar zaman, zar zaman,
Zarlap ótken tar zaman.
Býyrshyndy taidyrǵan
Jaǵalaýda jar jaman.
Ósek órti qaýlaǵan,
Dabyraly daý jaman.
Jaýyn jaman jaýmaǵan –
Jaý joq jerde jaý jaman.
«...Qys artynan jaz keler,
Qus aldynda qaz keler».
Dombyramdy qolǵa alsam,
saǵynyshty saz keler.
Erttep mindik ker kúndi,
shybyn janǵa sher tundy.
Dombyramdy qolǵa alsam,
shemen bolyp shertildi.
Baq qonbasa qasyńa,
Ei, kóńilim,
jasyma!
Aiyr tildi jylannyń –
Aq quiaiyn basyna.
Asqany joq,
tasqany,
dúrbeleńde jas-kári.
Qala ma eken báriniń
Bir beleńde bastary.
Sóziniń joq kiesi,
Eliniń joq iesi.
«58» atanǵan –
«Statia» kúii osy...
QYZJYLAǴAN
Izetpenen jasamai izgi qadam,
qaryndasyn qorlaidy quzǵyn, aram.
«Jalańashkól» jaǵasy – «Aljir» lager
Qazaqsha aty ol jerdiń – Qyzjylaǵan.
Endi kimge keziger doly daýyl,
qaraly kún qaqqanda qońyraýyn.
«Jalańashkól» janynda qyz jylaǵan –
orap alyp sút aqqan omyraýyn.
Ǵazaýatqa kezigip ǵasyl qaiyq,
qyrdan asyp ketkeli ǵasyr ǵaiyp.
Aza boidy qaza ǵyp Ana bitken –
Ańyraidy «Aljirde» shashyn jaiyp.
Adamzattyń aimańdai ary osynda,
Rahil Plisetskaia...*
nanasyń ba?!
Beiimbettiń qoi baqsa Kúljamaly –
Rysqulov Turardyń jary osynda.
Aidyny joq aqqýdai rasynda,
Jazbai jatyp úzilgen jyr osynda.
Sulýlyq pen náziktik ataýlynyń
Tilim-tilim erini...
júr osynda.
Shyǵasyǵa basshylyq iesinen,
aiyrylmaiyn sózimniń júiesinen.
Adamzattyń aqqýy analar ǵoi –
qoryqpaityn qai qoǵam kiesinen?
Mundai zulmat kim kórgen jeńil oily,
Bastap keship kelsek te ne dúleidi.
Qazaqshasy bul jerdiń – Qyzjylaǵan,
qyz jylasa...
dúnie eńireidi.
Aryn tókse anańnyń
quzǵyn,
aram,
júrgenimiz ne kerek bizdiń aman.
Kóz jasyna eskertkish – «Jalańashkól» –
qazaqshasy «Aljirdiń» - Qyzjylaǵan.
Qyzjylaǵan...
IRINA BORHMANNYŃ
«ÚZILGEN SAPAR» KARTINASY
...Jel juldy shashyn shalǵynnyń,
Tirshilik bitken jalańash.
Tezine túsken taǵdyrdyń
Japanǵa bitken dara aǵash.
Ómirdi súigen uly óner,
alysqa jetken ataǵy.
túsine ense
túnerer –
Shtarnberg shahary...
Kúnderdiń kez bop kermegi,
Úzilgen úmit
tońady.
...Gýildep soqqan jelderi
Ýildep soqqan borany.
Aq tútek keshti,
adasty,
Qalamy qosa qartaiyp...
Japyraqsyz aǵash jar asty
japadan-jalǵyz qalqaiyp.
Qapaspen qalai arbasyp,
Jaryǵyn kórmek jalǵannyń.
...Qara joldy da qar basyp –
Qarasý qatyp qalǵan kún.
Sýretshi áiel súrginde,
Talantyn qosa sottatqan.
Kúnderdiń túsi kúlgin be –
«Prostornyida»* ot jaqqan...
Laiyq edi qurmetke,
Kúnderi kúmán,
kúdikte.
...«Úzilgen sapar» sýret pe –
Úzilgen álde úmit pe?..
«MAMOChKINO MOLASY»
Bul molada «Qarlag» tutqyndary –áielder men balalardyń múrdeleri jerlengen. Zirat Qaraǵandy oblysy, Abai aýdany, Jartas kentiniń aýmaǵynda.
«Qarlagta» eresektermen birge «halyq jaýlarynyń» balalary da merzimderin ótedi.
Jańa týǵan balalardy analarynan tartyp alyp, Balalar kombinattaryna tapsyrady. Onyń da vahtasy, qaqpasy bar. Baraktary jáne tikenek symdary kádimgi zonadan esh aiyrmashylyǵy joq. «Qarlagta» osyndai jeti mekeme bolǵan.
Muraǵat derekteri boiynsha, mundai úilerde balalar ólimi óte joǵary edi. Máselen, 1941–1944 jyldary 924 bala, al 1950–1952 jyldary 1130 sábi opat bolǵan...
* * *
...Kimge ol kúnniń obaly?
Balalyǵyn urlady,
qyzyqtaryn tonady.
Essiz ǵasyr adamzattyń aldynda –
jaýap bergen joq áli.
Kókti kezip ketken kezde jyr qusym,
men olardyń tanyp alǵam túr-túsin.
«Mamochkino molasynan» estimin –
Saq-saq etken sábilerdiń kúlkisin.
Ańyzaqta arai tilep kúnsigen,
kóktemdegi kók shybyqtyń búrshigi eń.
«Mamochkino molasyna» jetkende
Saq-saq etken sol kúlkiden túrshigem.
Sol mańaidan estimin de tosyn án,
tosyn ánge qosyla almai tosylam.
«Mamochkino molasynyń»
qasynda
saq-saq etken sol dybystan shoshynam.
Taiǵaq keship,
taǵdyr bitken taiǵasyn,
aiar qoǵam asyrady ailasyn.
...Birigýge uran salǵan sol kúnde –
Barlyq eldiń proletary, qaidasyń?..
Dybystaryn jurtqa estirtpei bylaiǵy,
Qarǵamai-aq qoǵamdy da,
Qudaidy.
Jartastaǵy «Mamochkino molasy» –
Saq-saq etip kúledi de
jylaidy...
Qol bulǵańdar!
Sol saparǵa ermeimin,
Sany kelip,
sany ketken mendeidiń.
Sai-súiegim syrqyraidy jolasam –
Endi qaitip bul mańaiǵa kelmeimin...
...Jartastaǵy «Mamochkino» molasy.
GARMONShY. 1973 JYL.
Kózderiniń sharasynyń,
qaiǵy tunǵan túbinde.
Qaraǵandy qalasynyń –
qaraqattai túninde.
Termeletip,
maqamdamai,
ańyratty armanyn.
Garmon sozǵan tatar malai –
Birge estiik qalǵanyn:
«...appaq tútek ainalamda,
qaida jetem qonaǵa.
«Maiqudyqta» mai boranda –
maisham jaqsam bola ma?
Jyrlamas em
oianbasam –
Analardy qadirle!
Jarty Ai qadap qoiam qashan –
«Jartastaǵy»* qabirge?»
Ótip jatyr qarap bári,
Muńly áýen bul...
unai ma?
Balalyq shaq baraktaǵy –
Eske túsip jylai ma?
Ómiri óter suraýly ǵyp –
aǵynan kóp qarasy.
Tutqyn emes
mynaý jigit –
Sol «Qarlagtyń» balasy.
Netken qatal ómir edi,
Ótip jatqan
josylyp.
Tatar malai egiledi...
garmonyna qosylyp.
TAS PEN AS
...Birde qystyń tańynda biz Jalańashkólden
qamys býdalaryn arqalap kele jattyq.
Jolda jutań kiingen jergilikti adamdar kezikti.
Qastarynda balalary bar.
Úlkender bizdi kórgen soń sábilerge qarap birdeńe aitqany muń eken, balalar bizge qarai tas laqtyra bastady.
Aidaýyldar «Senderdi Máskeýde ǵana emes, adamzat balasy jek kóretinin baiqadyńdar ma?» dep qarqyldap kep kúlsin.
Tutqyn áielder «bulardyń balalarǵa bergen tárbiesi osy ma?» dep nalydy.
Men álgi tastardyń birine súrinip qulap, dál aldymda jatqan tastan sút pen irimshiktiń isin sezgendei boldym.
Shetinen tistep kórsem dámi til úiiredi eken.
Sóitip, tastardy terip alyp barakqa alyp keldim.
Baraktaǵy qazaq áielderi onyń tas emes, keptirilgen qurt ekenin túsindirdi.
Aljir tutqyny Gertýda Plataistyń esteliginen.
...Eń qymbat tas osy shyǵar álemde,
Eń asyl as osy shyǵar álemde.
Gertýdanyń jazyp ketken joldaryn
Ónege ǵyp aitý kerek bar elge.
Basyn isin, tóske basyp qoldaryn –
QAZAQSTAN degen jurttan sálem de!
Juldyzdardyń ishindegi Úrkeri,
Myna dala
tektilerdiń jurty edi.
Sulamadan alyp qalǵan sulatpai
Analarym qoldan syqqan qurt edi.
Meiirimge móldiregen bulaqtai
Gertýda qyz kózdiń jasyn irkedi...
Atar tańnan áppaq tilek tilegen,
Baitaq edi basyna baq túnegen.
Sonaý jyly Jalańashkól mańynda,
Saǵym qashqan
Saryarqanyń tańynda:
Qurt jaiynda jazylypty bir óleń –
Ult jaiynda jazylypty ULY óleń!
Ómirińniń nurǵa tolsa arnasy,
Tirshiliktiń toqtamaidy arbasy.
Burqap turǵan dala jaily aitady,
Qurt laqtyrǵan bala jaily aitady –
Adamzattyń
armanynyń jalǵasy –
Germandaǵy Gertýdanyń qandasy!..
Beý, boz dala!
Botalap bir bozdasyn,
bozdasyn da ótkenimnen qozǵasyn!
Bozqasqa aitsyn,
boz biesin bailasyn,
Aiar kelip izdemesin paidasyn.
Oǵylanym oman jurttan ozǵasyn –
syqpa qurtta syǵyp alǵan kóz jasym...
Qasietin qara tasqa qashatqan,
Tas atpaǵan kim - kimge de
as atqan.
Meiirimine meiirlener shóldegen –
Baraktaǵy balanda* emes ol degen
Adamzatqa kóńiliniń joq alasy –
Qurt laqtyrǵan qairan qazaq balasy.
Ýa, «Qarlag» keshken tutqyndardyń urpaǵy!
Saqtap júrgen qazaqtyń bar qurty áli...
«Jalańashkól» mańynda,
Sol «Aljirdiń» janynda –
qurt laqtyrtqan Anasyna qazaqtyń,
qurt laqtyrǵan Balasyna qazaqtyń –
ALTYN KEShEN salyp qoisaq qaitedi?
Jarasar ed, ái, tegi...
...Eń qymbat tas sol bolady álemde,
eń asyl as sol bolady álemde.
Gertýdanyń jazyp ketken hattaryn
Ónege etip aitý kerek bar elge.
Jaiqalsynshy,
barlyǵyńnyń baqtaryń –
QAZAQSTAN degen jurttan sálem de!
«QARLAGTYŃ» QARA KITABY
Kóńildiń ushty kepteri,
túnderdi talai uzattym.
Sarǵaiyp ketken betteri –
Muraǵattaǵy qujattyń.
Tutylǵanyn kún qoidy anyq,
dúnie talai qubylyp...
«Aqoiǵa»* jetem oilanyp –
«Burmaǵa»* baram burylyp.
Araǵa tústi san jyldar,
Muń bolǵan muqym qadamy.
Talapai bolǵan taǵdyrlar –
Kolyma,
Býtyrkadaǵy...
Kúiindiń,
kúidiń,
kúirediń,
qyzyǵyńdy kim tonaǵan?..
Túńilip baryp
túigenim –
Zulmattyń sońy – Zobalań.
Taǵdyrlaryńdy tanyǵam,
Kúnderdiń sen de
kóshine er –
«Batyqta»* qalǵan baǵylan –
Esilde qalǵan esil er!
Tolqyndai tolqyp
týlasam,
aitaiyn bir oi tóteden ;
...Elý segizde týmasam
«58»-ben keter em.
Aqtańdaq kórgen asyly,
Emenniń biz bir butaǵy.
Qazaqtyń qara ǵasyry –
«Qarlagtyń» qara kitaby.
QOŃYRTÓBE...
«Qarlag» tutqyndarynyń arasynda
ǵalymdar, oishyldarmen qosa
1000-nan asa ártis, 360 pianist, 100-ge tarta sýretshi bolǵan...
...Sup-sur dala,
sup-sýyq,
surqai dala,
Jaýmai ótip barady bult ainala.
Qońyrtóbe,
qońyr jon,
qońyr qyrda,
qońyr-qońyr kerýen ómir munda...
Kóshti kórip kóńildi qozǵady aǵyn,
Bozingeni bozdady bozdalanyń...
Japa shekseń jazyqsyz jaza qiyn,
Qaiǵy torlap qaraly qazaq úiin.
... 360 pianist tirilip kep –
tartyp jatty qosylyp Aza kúiin...
Oqpanynan ol kúnder oq boratqan,
Jylap aqqan
jylǵasy toqtap aqqan.
...Adam etin tuzdaǵan bóshkelerdiń –
Qańqalaryn osy aýyl otqa jaqqan.
Tiri bári!
bul mańda kisi ólmegen,
Dep jyrlaidy kónildiń qusy órlegen.
Zamanaqyr basyna zaýal týdy –
Adamzattyń RÝH-yn kisendegen.
Shyraǵdannyń shalqysa bilteleri,
Aspanynan aqsharby bult óredi.
... Jii-jii myń ártis basyn qosyp –
Azan- qazan etedi bul tóbeni.
Tasmańdaily taǵdyrdyń talailary,
Qalǵan munda...
armannyń araily áni.
Qońyrtóbe jaryqtyq jaryq kúnge –
Adamzattyń kózimen qaraidy áli...
ÚSh QAǴYS
Jalańashkól*,
Bidaiyq*,
Dáriiada*,
Ushqan qusym!
ainalyp,
kel uiańa!
Jiyrmasynshy ǵasyr da qyrdan asqan –
Stalin joq...
Ejov ta,
Beriia da.
Jem shashaiyn,
kel qusym,
balapanǵa,
Aialaiyn bárińdi alaqanda.
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń júreginde –
Qaraǵandy lageri – qara tańba.
Adamzattyń arda emgen asyldary,
aryǵany,
atylyp,
asylǵany...
Qaraǵandy lageri – qara oramal
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy...
* Qońyrtóbe – «Qarlag» ortalyǵy sanalatyn «Dolinka» poselkesiniń burynǵy ataýy.
* Sherýbai-Nura – ózen aty
* Rahil Plisetskaia – sovet aktrisasy, KSRO Halyq artisi, áigili balet bishisi Maiia Plisetskaianyń anasy.
*«Jartas» – lagpýnkt núkteleriniń biri.
*Balanda – tutqyndarǵa beriletin bylamyq
*«Aqoi, Burma» – Qarlag núkteleri
*«Batyq, Jalańashkól, Bidaiyq, Dáriia,» – Qarlag núkteleri
