ٶلكەمٸزگە جٷز جىلدا بٸر اينالىپ سوعىپ تۇراتىن جەر سٸلكٸنٸسٸنەن سوڭ جۇرت ەندٸ ەس جيىپ, مال مەن جانىن تٷگەندەپ جاتقان الاساپىران شاقتا جانتالاسا جەكەشەلەندٸرٸپ, اينالاسىن مەيٸلٸنشە كەڭ قورشاپ العان الاعاي دا بۇلاعاي اۋلالى, ٷگٸتٸلگەن ٸرگەتاسىنىڭ قيسىقتىعى ۇسقىنسىز شاتىرىنىڭ الىپتىعىنان بايقالماي تۇرعان ٷيٸمنٸڭ الدىندا وتىرعام. كٶرشٸلەرمەن ارباسىپ ٶتٸپ جاتقان ٶمٸرٸمدەگٸ از قىزىقتىڭ بٸرٸ – اۋلانىڭ ەر جەرٸندە جابايى شىمدى شۇقىلاپ, شەگٸرتكە اڭدىپ, قۇرت قۋالاعان قاراتورعايلاردىڭ ريياسىز قام-قارەكەتٸن قولىم قالت ەتە قالعاندا بالالارىممەن بٸرگە وتىرىپ الىستان تاماشالاۋ ەدٸ. سونداي بٸر ەسەرلٸ سەتكە ەندٸ سٷڭگي بەرگەنٸمدە جٶتكٸرٸنگەن داۋىس ەستٸلدٸ. كٸشكەنتاي دٷربٸسٸن تٶمەن تٷسٸرگەن قىزىم قاباعىن شىتتى. سول قاپتالىمدا تۇراتىن ٸرگەتاسىنىڭ ٶزٸ مەنٸڭ ٷيٸمنەن بيٸك سارى كٶرشٸم ەكەن.
– قالايسىڭ, قوڭسىلاس? نە بولدى ٶزٸ سونىمەن? – دەدٸ كٷندە قوياتىن ساۋالىن قايتالاپ.
– از قالدى. ەندٸ كٸرٸسەم.
– ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ. مەنٸكٸ كٶرشٸدەن دە ىستىق, تۋىستىق دەۋگە كەلەتٸن پەيٸل عوي. ٷيٸڭە زييانى تيمەسٸن دەيمٸن دە. اناۋ قوزعالماي تۇرىپ كٸرٸسپەسەڭ, ٶزٸڭە قيىن بولادى-اۋ, – دەپ كٶشەنٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ گاراجىنىڭ ٶزٸ سارىنىڭ ٷيٸمەن شامالاس, ال شويىن قاقپاسى مەنٸڭ ٷيشٸگٸمنەن دە ٷلكەن داريياعا جەتەعابىل كانالمەن قورشالعان زور كٶرشٸمنٸڭ قامالىن نۇسقادى.
– ايدالادا جاتقان وعان كەلٸپ-كەتەر نە قاۋٸپ بار ەكەن?
– جەل فاكتورى, كٶرشٸ. جەل, – دەپ سارى كٶرشٸم ماڭىزدانا ساۋساعىن شوشايتتى.
– اعىلشىن گازونىنان كەم ەمەس جاسىل جەلەكتٸڭ اسىل تۇقىمى بار. كەرەك كەزدە ايتا قويارسىڭ. تەزدەت. ايتپاقشى, اۋلامىزدى بٶلٸپ تۇرعان الاسا قورشاۋدى الىپ تاستادىم, جەرٸڭدٸ كۋلتيۆاتورىممەن ارزانعا قوپسىتىپ بەرەم.
«ەۋەلٸ ٶز اۋلاڭداعى شىڭىراۋ قۇدىعىڭدى سىنعان يٸناعاش پەن قۇمنان تازارتىپ, توت باسقان تەمٸر-تەرسەگٸڭدٸ جيناپ ال, «تۋىس» دەپ ەستٸرتپەي مٸڭگٸرلەدٸم. سارى كٶرشٸم ەكەۋمٸزدٸڭ سوڭعى كەزدە سٶيلەسە قالساق بولدى ەڭگٸمەمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبىنا اينالاتىن «جەل فاكتورى» جىنىما تيە باستاعان ەدٸ. «گازون?» دەپ تاڭىرقاي سۇراعان قىزىمنىڭ سٶزٸنە جاۋاپ بەرمەستەن ونى ٷيگە كٸرگٸزٸپ جٸبەرٸپ, قاقپا الدىنداعى پوشتا جەشٸگٸنە قاراي بەتتەدٸم. تٷپتٸڭ تٷبٸندە «كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەگەن قيسىنعا مويىنۇسىناتىنىمدى جەنە بٸلەتٸنمٸن. قالىڭ ويعا شومىپ كەتكەن ەكەم, شەڭك ەتكەن داۋىس سەلك ەتكٸزدٸ:
– سارىعا سەنبە! شىعىس بەتتەگٸ قارسى الدىمدا تۇراتىن قارا كٶرشٸمنٸڭ قاي ۋاقىتتا قاسىما كەلگەنٸن بايقاماي قالىپپىن. يەگٸمنٸڭ استىنان سٶيلەپ تۇر ەكەن.
– نەگە?
– اعىلشىن گازونىنىنا جەتەعابىل ساپالى شٶپ تۇقىمى – مەندە. ەڭ باستىسى – ەلدەقايدا ارزان!
– ا, سونى ايتاسىڭ با? راقمەت.
– الساڭ بولدى, ٶزٸم-اق ەگٸپ بەرەم.
سول كەزدە بٸرٸ – مانادان اۋلامنىڭ ەر بۇرىشىن تىرمالاپ جيناستىرىپ جٷرگەن, ەكٸنشٸسٸ – سىرتقى دۋالىمدى ەكتەپ شىققان وڭ جاعىمداعى جاپسارلاس ەكٸ لاشىقتا تۇراتىن اقساق كٶرشٸم مەن سوقىر كٶرشٸم بٸر-بٸرٸن جەتەكتەپ تاياپ كەلدٸ. ولاردى كٶرٸپ قارا مەنٸمەن قوشتاسۋعا دا ٷلگٸرمەي, تۇرا جٶنەلدٸ دە, اۋلاسىنا كٸرە سالىپ تٷر-پوشىمى زوردىكٸنەن اينىمايتىن, بٸراق قاڭىلتىردان جاسالعان قاقپاسىن سالدىرلاتىپ جاۋىپ الدى.
– بولدىڭدار ما-ەي?! – دەپ شىقتى تابيعي قالپىن تاپقان داۋىسىم.
– بولدىق, اعاسى, بەرٸن جيناپ كەتتٸك. ەرتەڭ قورا تازالاۋعا كٸرٸسەمٸز.
– جارايسىڭدار. بٷگٸن كٶپ شارۋا بٸتٸردٸڭدەر. بٸر ەمەس, ەكٸ شەلەكتەن الىڭدار.
– اللا رازى بولسىن, اعا! قوس-قوس شەلەككە شىپىلداتا سۋ تولتىرىپ, قايقايا كٶتەرٸپ بارا جاتقان ەكەۋدٸڭ سوڭىنان ايعاي سالدىم: «ەي, ەرتەڭ قول قۇدىقتىڭ تۇتقاسىن مايلاپ, رەزەڭكەسٸن جاڭارتىپ قويىڭدار!».
– ماقۇل, اعاسى, ماقۇل!
سارىنىڭ ەسكەرتۋٸنەن سوڭ كٶپ ۋاقىت ٶتپەي جاتىپ زوردىڭ ارتقى اۋلاسىندا ۇيىمداستىرىلعان كٶشەنٸڭ ٷلكەن قۇرىلتايىنا جينالدىق. ٸشٸم بەكەر قىپىلداماعان ەكەن – كٷن تەرتٸبٸنٸڭ جالعىز مەسەلەسٸ «اۋلاسىن ارامشٶپ باسقان» مەن بولىپ شىقتىم. ٶز اۋلامدى قۇرتقانىم بىلاي تۇرسىن, ٶزگەنٸڭ اۋلاسىنا جەل ارقىلى زييانكەس تۇقىم تاراتىپ جاتقان قاۋٸپتٸڭ وشاعى ەكەم. زور قاھارلانىپ ەدٸ, سارى كٷڭٸرەنٸپ, قارا باسىن شايقاي قالدى. «ارام شٶپتٸڭ جەندٸك شاقىراتىنى, جەندٸككە قۇس بٸتكەن قۇمار بولاتىنى, قۇستىڭ اۋلا كٶركٸ, بالالاردى كومپيۋتەردەن اجىراتىپ, سىرتقا الىپ شىعۋدىڭ جالعىز جولى ەكەنٸ» تۋرالى ۋەجدەرٸم تٷككە جاراماي قالدى. «كەلەلٸ كەڭەس» ٷستٸندە بۇل سٶزدەرٸم, تٸپتٸ, ٶزٸمە كٷلكٸلٸ ەستٸلدٸ. سول كەزدە بارىپ سوڭعى كٶزٸرٸمدٸ سۋىرىپ الدىم:
– ەگەر ارامشٶپپەن كٷرەس ناۋقانى قۇدىقتىڭ سۋىنان قىمبات بولسا, ٶزدەرٸڭ بٸلٸڭدەر!
وسى سٶزٸمدٸ كٷتٸپ وتىرعانداي-اق زور كٶرشٸم وڭ جاعىنا جايعاسقان ساقالدى كٶرشٸمە قاراپ يشارا جاسادى. كٶشەنٸڭ باسىنداعى ٷيدە تۇراتىن, قۇمداۋىت اۋلاسىنا جٶندٸ شٶپ ٶسپەسە دە, سەندٸك سەكسەۋٸل ەگٸپ تاستاعان ساقالدى سارناي جٶنەلدٸ:
– ادال رىزىعىن اقكٶڭٸل قۇلىنا بۇيىرتىپ وتىرعان اللاعا مىڭ دا بٸر شٷكٸر. سالتاناتپەن حابارلاۋعا رۇقسات ەتٸڭٸزدەر – اۋلامنىڭ تٶرت بۇرىشىنان سۋ شىعىپ, زور كٶرشٸنٸڭ ۇستاحاناسىندا جاسالعان جاپ-جاڭا تٶرت بٸردەي ەلەكتر موتورلى تەمٸر قۇدىق ورناتىپ جاتىرمىن. كٶشە بويى ارىققا دا, اۋىزعا دا جەتەرلٸك سۋ قورى بار, ينشاللا!
شابىتتانا دابىرلاسىپ كەتكەن كٶرشٸ-قولاڭ كەلەسٸ بٸر سەت ٷندەمەي قالدى دا, «ەندٸ نە دەر ەكەن?» دەگەندەي «كٶشەدەگٸ جالعىز قۇدىق يەسٸ» دەگەن مەرتەبەدەن جۇرداي بولىپ مەلشيە قالعان ماعان بۇرىلدى. ٷنسٸزدٸكتٸ دەل الدىما تارس ەتٸپ تٷسكەن ەكٸ قاپتىڭ داۋىسى بۇزىپ جٸبەردٸ. بٸرەۋٸ – اعىلشىن گازونىنىڭ تۇقىمى, ەكٸنشٸسٸ – ارام شٶپ ٶلتٸرەتٸن گەربيتسيد ەكەن.
– سىيلاعانىم بولسىن, – دەپ ەدەتٸنشە وتىز ەكٸ تٸسٸن كٶرسەتٸپ اقسييا كٷلدٸ زور كٶرشٸم.
– تەگٸن بەردٸم. الداعى اپتا اۋلاڭدا بىعىپ تۇرعان باقباق گٷلدەي باستايدى دا, تۇقىمى كٶشەگە تٷگەل جايىلادى. ەندٸ كەشٸكتٸرسەڭ, اۋلاڭا قوسىپ جەركەپەڭ مەن شيقىلداق مەحانيكالىق قول قۇدىعىڭدى كٶرشٸارالىق قاۋٸپسٸزدٸك ٷشٸن كەمپەسكەلەۋگە تۋرا كەلەدٸ. ال, حالايىق, نە تۇرىس? باۋ-باقشامنىڭ سيرەك جەمٸستەرٸنەن دەم تاتىڭىزدار!
جيىننان ەكٸ قاپ ارقالاپ, باسىم سالبىراپ ٷيگە قايتىسىمەن دەرەۋ بالا-شاعامدى كٸشٸ قۇرىلتايعا, تٶرگٸ بٶلمەگە شاقىردىم. بٸراق ساقالدىنىڭ تٶرت قۇدىعى تۋرالى تٸس جارماۋعا بەكٸندٸم.
– قۇرمەتتٸ ٷيلەستەر! – دەپ ەدەيٸ تىم رەسمي تٷردە ماڭىزدانا سٶز باستاپ ەم, جاڭا قاراتپا اتاۋعا ەندٸ ەڭبەكتەپ جٷرگەن كەنجە ۇلىما دەيٸن ەلەڭ ەتٸپ تاڭىرقاي قارادى.
– ححٸ عاسىر – كٶشەلٸ قاۋٸپسٸزدٸك عاسىرى. ەركٸمنٸڭ ٶز اۋلاسىنا قامالىپ اپ, بىقسىپ تٸرشٸلٸك كەشەتٸن زامانى باياعىدا ٶتكەن. ال بٸزدٸڭ اۋلامىزدا بەرٸسٸ تۋعان توپىراعىمىزعا, ارىسى كٶرشٸ-قولاڭنىڭ بەرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن زيياندى ەلەمەنتتەردٸڭ كٶبەيٸپ بارا جاتقانى انىق بايقالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, تاراكساكۋم, اركتيۋم تومەنتوسۋم, سەتارييا مەن كاردۋس تەرٸزدٸ سىرتتان كەلگەن قۇبىجىق زييانكەستەر – وشاق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زور قاتەر. بٸراق جاۋ قولىنا جاي وتىرىپ بەرٸلەتٸن بٸز جوق! بٷگٸننەن باستاپ قىلمىسكەر پارازيتتەردٸ تٷگەل قۇرتامىز دا, قارسىلاسۋ قابٸلەتٸنٸڭ جوق ەكەنٸ دەلەلدەنگەن جابايى شىمدى قازىپ الىپ, ورنىنا مەڭگٸ جاسىل اعىلشىن گازونىن جايامىز. جايقالعان جەلەك جاساسىن! ارامشٶپكە – ٶلٸم! تاڭداۋىمىز – ٶركەنيەت!
جالىندى سٶزٸم بالا-شاعاما ٶزٸم كٷتكەندەي ەسەر ەتپەسە كەرەك. ٷلكەن ۇلىم باسىن قاسىدى, قىزىم مۇڭايىپ تەرەزەگە قارادى, تٸلٸ شىقپاعان كەنجەمٸز جىلامسىراي باستادى. سول كەزدە قۇرىلتايعا ماماندىعى بوتانيك ەيەلٸم ارالاستى:
– نەمەنەگە اياق-استىنان لاتىنشا سٶيلەپ باسىمىزدى قاتىرىپ تۇرسىڭ? باقباق, شوڭاينا, يتقوناق پەن تٷيەتٸكەن دەپ قازاقشا ايتۋعا بولماي ما? ونى قويشى. زور مەن سارىنىڭ سٶزٸن اينىتپاي قايتالايتىنداي نە باسىڭا كٷن تۋدى? ەر جەردە بٸر ٶسٸپ تۇرعان شوڭاينادان نە قيىندىق كٶردٸڭ? ٶتكەندە ٶتٸڭ اۋىرعاندا سونىڭ شٸرنەسٸن ٸشٸپ, جانىڭ قالدى ەمەس پە? يتقوناقتىڭ تۇقىمى بولماسا اۋلاڭا قۇس كەلٸپ قونا ما? ول قاشاننان بەرٸ ارام بولىپ قاپتى? تٷيەتٸكەندٸ قويشى, پارازيت بولسا بولار. قالاي وتاساڭ دا, ٶزٸڭ بٸل. بٸراق اتام زاماننان بەرٸ بالاعا ەرمەك, باۋىرىڭا ەم بولعان باقباق قالاي دەستٷرٸڭە كٸرمەي قالدى, ا? وسىنىڭ بەرٸن ارام ەتكەن انا ەكەۋٸنٸڭ بەتتەرٸنە نەگە ٶز مٸندەرٸن باسپادىڭ?
– تۇرا تۇر. سابىر ەت.
بەتتەرٸنە بٸر ادامداي باستىم. وسىنداعى كٶرشٸ-قولاڭنىڭ بارشا بالا-شاعاسى سولاردىڭ اۋلاسىن تىرمالاپ, تاڭنان كەشكە دەيٸن جۇمىسقا جەگٸلٸپ جٷرگەنٸن, ساموگونىنا ۋلانىپ جاتقانىن ايتا باستاپ ەم, كٶرشٸ-قولاڭنىڭ ٶزٸ-اق شۋىلداپ, «قاناۋ دا, زورلاۋ دا جوق, ەرٸكتٸ ەڭبەك, راحات سۋسىن» دەپ ٶزٸمدٸ باسىپ تاستادى. سول كەزدە كەڭەسكە جوعارعى كلاستا وقيتىن ٷلكەن ۇلىم قوسىلدى:
– سۋسىندى بٸلمەدٸم, بٸراق ەڭبەكتٸڭ ەرٸكتٸ ەكەنٸ راس قوي, پاپا. مەن دە جازعى كانيكۋلدا زور اعانىڭ اۋلاسىنا كٶشەت وتىرعىزىپ, تيىن-تەبەن تاپتىم. ايتپاقشى, سٸزدٸڭ اقساق اعا مەن سوقىر اعاعا بەرەتٸنٸڭٸزدەن ەلدەقايدا كٶپ تٶلەدٸ, – دەدٸ.
– نە دەيدٸ-ەي مىناۋ?! قۇدىقتى ٷيدٸڭ بالاسى ەكەنٸڭدٸ قالاي ۇمىتتىڭ? وتباسىلىق نامىس قايدا?! – دەپ گٷجٸلدەي جٶنەلدٸم.
– ٶز ٷيٸندە كٶسەۋ ۇستامايتىن ۇلىڭ, ٶزگە ٷيدٸڭ كٷلٸن شىعارىپ جٷرسە, ول دا ٶزٸڭنٸڭ كٸنەڭ, – دەدٸ مانادان شۇلىق توقىپ وتىرعان شەشەم سٶزگە ارالاسىپ.
– اقساق پەن سوقىردى جۇمىسقا جەگٸپ قويىپ, جانتايىپ جاتىپ اس ٸشكەننەن باسقا نە بٸلەسٸڭ? ٶسەك ٸزدەگەنشە, ٶنەر ٸزدەسەيشٸ. تٸكەن شٶپ پەن پەستيتسيدكە قوسا زوردان جەمٸس اعاشىنىڭ كٶشەتٸن سۇراپ المادىڭ با? ارا-تۇرا شاقىرعاندا ۇستاحاناسىنىڭ ەسٸگٸنەن قاراتا ما ٶزٸ سەنٸ? مىنا قۇدىعىڭ سىنسا, سارىدان قايران بولماي, زوردىڭ الدىنا تاعى تٸزەرلەپ باراسىڭ عوي?
مۇنداي باسىنۋعا ودان ارى تٶزە المادىم. دەرەۋ «قۇرىلتايدىڭ شىرقىن بۇزعان» ەيەلٸمدٸ اس ٷيگە قۋدىم. بالا-شاعانى «ساباق قاراۋعا» بٶلمەلەرٸنە جٶنەلتتٸم. شەشەمنٸڭ قالتاسىنا تەڭگە, ارقاسىنا كەنجەنٸ سالىپ بەردٸم دە, اعايىننىڭ تويىنا جٸبەردٸم. مانادان بەرٸ بٷگٸنگٸ تاپسىرمانى كٷتٸپ اۋلانىڭ ورتاسىندا سوستيىپ تۇرعان اقساق پەن سوقىردىڭ قولىنا گازوننىڭ تۇقىمى مەن گەربيتسيدتٸ ۇستاتتىم دا, ٷستٸ-ٷستٸنە ناسىبايىمدى اتقان كٷيٸ تەرراساداعى سەكٸگە جانتايا كەتتٸم.
ارادا بٸرنەشە اي ٶتكەن. كٶرشٸلەر جىلى جىميىپ امانداساتىن بولعان. جىميماعاندا قايتسٸن, ساقالدىعا ەرەگەسٸپ اۋىز سۋدى ەكٸ ەسە, ارىق سۋدى تٶرت ەسە ارزانعا تارتىپ بەرٸپ وتىرسام. ال اۋلامدا بٸر تال ارامشٶپ قالماعان. كٶز قارىقتىرارداي اشىق جاسىل تٷستٸ اعىلشىن گازونى قاشان قاراسام دا بٸپ-بٸردەي, تەپ-تەگٸس بولىپ تٸكٸرەيٸپ ساليۋت بەرٸپ تۇرادى. «پٸلەسمەس قۇساعان يٸسٸ جوق, يٸلمەيتٸن پەلە ەكەن. جامباسىما كٸرەدٸ» دەپ جۋىماي جٷرگەن شەشەمنٸڭ سٶزٸن ۇعىپ قويدى ما بٸلمەيمٸن, بٸزدٸڭ اۋلاعا قۇستار دا ماڭايلامايتىن بولدى. بالالار دا سىرتقا ويناۋعا شىعۋدى ازايتتى. تەك وڭ جاقتاعى قۇداي بەرگەن ەكٸ كٶرشٸمنٸڭ جۇمىسى كٶبەيگەن.
كٷنۇزاق كٶرشٸلەردٸڭ ەكٸ ەسە كٶبەيگەن فلياگالارىن تولتىرىپ, اراسىندا اشقاراق گازونىمدى سۋعارادى دا جٷرەدٸ. قىلتيىپ بٸر تال جوڭىشقا, يا قىزىل مييا كٶرٸنە قالسا بولدى, گەربيتسيد الا جٷگٸرەدٸ. ٷلكەن قۇرىلتايدان سوڭ ٶز اۋلاسىن ايقۇش-ۇيقىش ەتٸپ تٷگەل قازىپ شىققان سارى كٶرشٸم مەن گاراجىنا كٸرٸپ الىپ ەلدەنەنٸ ۇزاق دەنەكەرلەگەن قارا كٶرشٸم بٸرازعا دەيٸن كٶرٸنبەي قالدى دا, كەشە جۇرت اياعى باسىلا بەرە كەلٸپ كەتتٸ. كٶڭٸلٸمدٸ كٶتەرٸپ تاستاعان دا – سول ەكەۋٸ. «توپىراعىڭدى ەبدەن زەرتتەدٸك. اۋلاڭنىڭ تاعى جەتٸ جەرٸنەن سۋ شىعارا الامىز. سارى قازادى, مەن موتورلى كولونكا قويىپ بەرەم. تەك ەكٸ كولونكانى يەلٸگٸمٸزگە بەرەسٸڭ», – دەگەن. بۇل قارا – جەردٸڭ ٷستٸندەگٸنٸ دە, استىنداعىنى دا بٸلەتٸن قۋ. سەنەم سٶزٸنە. جەتٸ قۇدىقتان سۋ تارتىپ, جەر-ەلەمدٸ اۋزىما قاراتقاندا كٶرەرمٸن كٶرشٸلەردٸڭ قالاي ماعان ساليۋت بەرگەنٸن.
كٷنۇزاق سەكٸدە وسىلايشا تەتتٸ قييالعا بەرٸلٸپ جاتقانىمدا بالا-شاعا عانا شىرقىمدى بۇزا بەرەدٸ. قىزىم قاراتورعايىن جوقتاپ قىڭقىلدايدى. ۇلىم زوردىڭ ۇستاحاناسىن كٶرٸپ كەلۋگە سۇرانادى. ەيەلٸم بولسا مەنەن جاسىرىپ قىش ىدىسقا ەككەن جاس ارامشٶپتەرٸن باپتاپ ەلەك. شەشەم ساقالدىنىڭ ٷيٸنە ەكٸ-ٷش مەرتە تويعا بارعالى سەندٸك سەكسەۋٸلدٸڭ قاسيەتٸن تٸزبەلەپ, جيٸ ماقتاۋدى شىعاردى. كٶرشٸارالىق قاتىناستار مەن اۋلاارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتەن وسىنشاما ماقۇرىم بولار ما?
عالىم بوقاش,
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
