Ólkemizge júz jylda bir ainalyp soǵyp turatyn jer silkinisinen soń jurt endi es jiyp, mal men janyn túgendep jatqan alasapyran shaqta jantalasa jekeshelendirip, ainalasyn meiilinshe keń qorshap alǵan alaǵai da bulaǵai aýlaly, úgitilgen irgetasynyń qisyqtyǵy usqynsyz shatyrynyń alyptyǵynan baiqalmai turǵan úiimniń aldynda otyrǵam. Kórshilermen arbasyp ótip jatqan ómirimdegi az qyzyqtyń biri – aýlanyń ár jerinde jabaiy shymdy shuqylap, shegirtke ańdyp, qurt qýalaǵan qaratorǵailardyń riiasyz qam-qareketin qolym qalt ete qalǵanda balalarymmen birge otyryp alystan tamashalaý edi. Sondai bir áserli sátke endi súńgi bergenimde jótkiringen daýys estildi. Kishkentai dúrbisin tómen túsirgen qyzym qabaǵyn shytty. Sol qaptalymda turatyn irgetasynyń ózi meniń úiimnen biik Sary kórshim eken.
– Qalaisyń, qońsylas? Ne boldy ózi sonymen? – dedi kúnde qoiatyn saýalyn qaitalap.
– Az qaldy. Endi kirisem.
– Óziń bilesiń. Meniki kórshiden de ystyq, týystyq deýge keletin peiil ǵoi. Úiińe ziiany timesin deimin de. Anaý qozǵalmai turyp kirispeseń, ózińe qiyn bolady-aý, – dep kósheniń arǵy betindegi garajynyń ózi Sarynyń úiimen shamalas, al shoiyn qaqpasy meniń úishigimnen de úlken dariiaǵa jeteǵabyl kanalmen qorshalǵan Zor kórshimniń qamalyn nusqady.
– Aidalada jatqan oǵan kelip-keter ne qaýip bar eken?
– Jel faktory, kórshi. Jel, – dep Sary kórshim mańyzdana saýsaǵyn shoshaitty.
– Aǵylshyn gazonynan kem emes jasyl jelektiń asyl tuqymy bar. Kerek kezde aita qoiarsyń. Tezdet. Aitpaqshy, aýlamyzdy bólip turǵan alasa qorshaýdy alyp tastadym, jerińdi kýltivatorymmen arzanǵa qopsytyp berem.
«Áýeli óz aýlańdaǵy shyńyraý qudyǵyńdy synǵan iinaǵash pen qumnan tazartyp, tot basqan temir-tersegińdi jinap al, «týys» dep estirtpei mińgirledim. Sary kórshim ekeýmizdiń sońǵy kezde sóilese qalsaq boldy áńgimemizdiń negizgi taqyrybyna ainalatyn «jel faktory» jynyma tie bastaǵan edi. «Gazon?» dep tańyrqai suraǵan qyzymnyń sózine jaýap bermesten ony úige kirgizip jiberip, qaqpa aldyndaǵy poshta jáshigine qarai bettedim. Túptiń túbinde «kóp qorqytady, tereń batyrady» degen qisynǵa moiynusynatynymdy jáne biletinmin. Qalyń oiǵa shomyp ketken ekem, sháńk etken daýys selk etkizdi:
– Saryǵa senbe! Shyǵys bettegi qarsy aldymda turatyn Qara kórshimniń qai ýaqytta qasyma kelgenin baiqamai qalyppyn. Iegimniń astynan sóilep tur eken.
– Nege?
– Aǵylshyn gazonynyna jeteǵabyl sapaly shóp tuqymy – mende. Eń bastysy – áldeqaida arzan!
– A, sony aitasyń ba? Raqmet.
– Alsań boldy, ózim-aq egip berem.
Sol kezde biri – manadan aýlamnyń ár buryshyn tyrmalap jinastyryp júrgen, ekinshisi – syrtqy dýalymdy áktep shyqqan oń jaǵymdaǵy japsarlas eki lashyqta turatyn Aqsaq kórshim men Soqyr kórshim bir-birin jetektep taiap keldi. Olardy kórip Qara menimen qoshtasýǵa da úlgirmei, tura jóneldi de, aýlasyna kire salyp túr-poshymy Zordykinen ainymaityn, biraq qańyltyrdan jasalǵan qaqpasyn saldyrlatyp jaýyp aldy.
– Boldyńdar ma-ei?! – dep shyqty tabiǵi qalpyn tapqan daýysym.
– Boldyq, aǵasy, bárin jinap kettik. Erteń qora tazalaýǵa kirisemiz.
– Jaraisyńdar. Búgin kóp sharýa bitirdińder. Bir emes, eki shelekten alyńdar.
– Alla razy bolsyn, aǵa! Qos-qos shelekke shypyldata sý toltyryp, qaiqaia kóterip bara jatqan ekeýdiń sońynan aiǵai saldym: «Ei, erteń qol qudyqtyń tutqasyn mailap, rezeńkesin jańartyp qoiyńdar!».
– Maqul, aǵasy, maqul!
Sarynyń eskertýinen soń kóp ýaqyt ótpei jatyp Zordyń artqy aýlasynda uiymdastyrylǵan kósheniń úlken quryltaiyna jinaldyq. Ishim beker qypyldamaǵan eken – kún tártibiniń jalǵyz máselesi «aýlasyn aramshóp basqan» men bolyp shyqtym. Óz aýlamdy qurtqanym bylai tursyn, ózgeniń aýlasyna jel arqyly ziiankes tuqym taratyp jatqan qaýiptiń oshaǵy ekem. Zor qaharlanyp edi, Sary kúńirenip, Qara basyn shaiqai qaldy. «Aram shóptiń jándik shaqyratyny, jándikke qus bitken qumar bolatyny, qustyń aýla kórki, balalardy kompiýterden ajyratyp, syrtqa alyp shyǵýdyń jalǵyz joly ekeni» týraly ýájderim túkke jaramai qaldy. «Keleli keńes» ústinde bul sózderim, tipti, ózime kúlkili estildi. Sol kezde baryp sońǵy kózirimdi sýyryp aldym:
– Eger aramshóppen kúres naýqany qudyqtyń sýynan qymbat bolsa, ózderiń bilińder!
Osy sózimdi kútip otyrǵandai-aq Zor kórshim oń jaǵyna jaiǵasqan Saqaldy kórshime qarap ishara jasady. Kósheniń basyndaǵy úide turatyn, qumdaýyt aýlasyna jóndi shóp óspese de, sándik sekseýil egip tastaǵan Saqaldy sarnai jóneldi:
– Adal ryzyǵyn aqkóńil qulyna buiyrtyp otyrǵan Allaǵa myń da bir shúkir. Saltanatpen habarlaýǵa ruqsat etińizder – aýlamnyń tórt buryshynan sý shyǵyp, Zor kórshiniń ustahanasynda jasalǵan jap-jańa tórt birdei elektr motorly temir qudyq ornatyp jatyrmyn. Kóshe boiy aryqqa da, aýyzǵa da jeterlik sý qory bar, inshalla!
Shabyttana dabyrlasyp ketken kórshi-qolań kelesi bir sát úndemei qaldy da, «Endi ne der eken?» degendei «kóshedegi jalǵyz qudyq iesi» degen mártebeden jurdai bolyp melshie qalǵan maǵan buryldy. Únsizdikti dál aldyma tars etip túsken eki qaptyń daýysy buzyp jiberdi. Bireýi – aǵylshyn gazonynyń tuqymy, ekinshisi – aram shóp óltiretin gerbitsid eken.
– Syilaǵanym bolsyn, – dep ádetinshe otyz eki tisin kórsetip aqsiia kúldi Zor kórshim.
– Tegin berdim. Aldaǵy apta aýlańda byǵyp turǵan baqbaq gúldei bastaidy da, tuqymy kóshege túgel jaiylady. Endi keshiktirseń, aýlańa qosyp jerkepeń men shiqyldaq mehanikalyq qol qudyǵyńdy kórshiaralyq qaýipsizdik úshin kámpeskeleýge týra keledi. Al, halaiyq, ne turys? Baý-baqshamnyń sirek jemisterinen dám tatyńyzdar!
Jiynnan eki qap arqalap, basym salbyrap úige qaitysymen dereý bala-shaǵamdy kishi quryltaiǵa, tórgi bólmege shaqyrdym. Biraq Saqaldynyń tórt qudyǵy týraly tis jarmaýǵa bekindim.
– Qurmetti úilester! – dep ádeii tym resmi túrde mańyzdana sóz bastap em, jańa qaratpa ataýǵa endi eńbektep júrgen kenje ulyma deiin eleń etip tańyrqai qarady.
– HHI ǵasyr – kósheli qaýipsizdik ǵasyry. Árkimniń óz aýlasyna qamalyp ap, byqsyp tirshilik keshetin zamany baiaǵyda ótken. Al bizdiń aýlamyzda berisi týǵan topyraǵymyzǵa, arysy kórshi-qolańnyń bárine qaýip tóndiretin ziiandy elementterdiń kóbeiip bara jatqany anyq baiqalyp otyr. Atap aitqanda, taraksakým, arktiým tomentosým, setariia men kardýs tárizdi syrttan kelgen qubyjyq ziiankester – oshaq qaýipsizdigine zor qater. Biraq jaý qolyna jai otyryp beriletin biz joq! Búginnen bastap qylmysker parazitterdi túgel qurtamyz da, qarsylasý qabiletiniń joq ekeni dáleldengen jabaiy shymdy qazyp alyp, ornyna máńgi jasyl aǵylshyn gazonyn jaiamyz. Jaiqalǵan jelek jasasyn! Aramshópke – ólim! Tańdaýymyz – órkeniet!
Jalyndy sózim bala-shaǵama ózim kútkendei áser etpese kerek. Úlken ulym basyn qasydy, qyzym muńaiyp terezege qarady, tili shyqpaǵan kenjemiz jylamsyrai bastady. Sol kezde quryltaiǵa mamandyǵy botanik áielim aralasty:
– Nemenege aiaq-astynan latynsha sóilep basymyzdy qatyryp tursyń? Baqbaq, shońaina, itqonaq pen túietiken dep qazaqsha aitýǵa bolmai ma? Ony qoishy. Zor men Sarynyń sózin ainytpai qaitalaityndai ne basyńa kún týdy? Ár jerde bir ósip turǵan shońainadan ne qiyndyq kórdiń? Ótkende ótiń aýyrǵanda sonyń shirnesin iship, janyń qaldy emes pe? Itqonaqtyń tuqymy bolmasa aýlańa qus kelip qona ma? Ol qashannan beri aram bolyp qapty? Túietikendi qoishy, parazit bolsa bolar. Qalai otasań da, óziń bil. Biraq atam zamannan beri balaǵa ermek, baýyryńa em bolǵan baqbaq qalai dástúrińe kirmei qaldy, a? Osynyń bárin aram etken ana ekeýiniń betterine nege óz minderin baspadyń?
– Tura tur. Sabyr et.
Betterine bir adamdai bastym. Osyndaǵy kórshi-qolańnyń barsha bala-shaǵasy solardyń aýlasyn tyrmalap, tańnan keshke deiin jumysqa jegilip júrgenin, samogonyna ýlanyp jatqanyn aita bastap em, kórshi-qolańnyń ózi-aq shýyldap, «qanaý da, zorlaý da joq, erikti eńbek, rahat sýsyn» dep ózimdi basyp tastady. Sol kezde keńeske joǵarǵy klasta oqityn úlken ulym qosyldy:
– Sýsyndy bilmedim, biraq eńbektiń erikti ekeni ras qoi, papa. Men de jazǵy kanikýlda Zor aǵanyń aýlasyna kóshet otyrǵyzyp, tiyn-teben taptym. Aitpaqshy, sizdiń Aqsaq aǵa men Soqyr aǵaǵa beretinińizden áldeqaida kóp tóledi, – dedi.
– Ne deidi-ei mynaý?! Qudyqty úidiń balasy ekenińdi qalai umyttyń? Otbasylyq namys qaida?! – dep gújildei jóneldim.
– Óz úiinde kóseý ustamaityn ulyń, ózge úidiń kúlin shyǵaryp júrse, ol da ózińniń kináń, – dedi manadan shulyq toqyp otyrǵan sheshem sózge aralasyp.
– Aqsaq pen Soqyrdy jumysqa jegip qoiyp, jantaiyp jatyp as ishkennen basqa ne bilesiń? Ósek izdegenshe, óner izdeseishi. Tiken shóp pen pestitsidke qosa Zordan jemis aǵashynyń kóshetin surap almadyń ba? Ara-tura shaqyrǵanda ustahanasynyń esiginen qarata ma ózi seni? Myna qudyǵyń synsa, Sarydan qairan bolmai, Zordyń aldyna taǵy tizerlep barasyń ǵoi?
Mundai basynýǵa odan ary tóze almadym. Dereý «quryltaidyń shyrqyn buzǵan» áielimdi as úige qýdym. Bala-shaǵany «sabaq qaraýǵa» bólmelerine jónelttim. Sheshemniń qaltasyna teńge, arqasyna kenjeni salyp berdim de, aǵaiynnyń toiyna jiberdim. Manadan beri búgingi tapsyrmany kútip aýlanyń ortasynda sostiyp turǵan Aqsaq pen Soqyrdyń qolyna gazonnyń tuqymy men gerbitsidti ustattym da, ústi-ústine nasybaiymdy atqan kúii terrasadaǵy sákige jantaia kettim.
Arada birneshe ai ótken. Kórshiler jyly jymiyp amandasatyn bolǵan. Jymimaǵanda qaitsin, Saqaldyǵa eregesip aýyz sýdy eki ese, aryq sýdy tórt ese arzanǵa tartyp berip otyrsam. Al aýlamda bir tal aramshóp qalmaǵan. Kóz qaryqtyrardai ashyq jasyl tústi aǵylshyn gazony qashan qarasam da bip-birdei, tep-tegis bolyp tikireiip saliýt berip turady. «Pilásmás qusaǵan iisi joq, iilmeitin pále eken. Jambasyma kiredi» dep jýymai júrgen sheshemniń sózin uǵyp qoidy ma bilmeimin, bizdiń aýlaǵa qustar da mańailamaityn boldy. Balalar da syrtqa oinaýǵa shyǵýdy azaitty. Tek oń jaqtaǵy Qudai bergen eki kórshimniń jumysy kóbeigen.
Kúnuzaq kórshilerdiń eki ese kóbeigen fliagalaryn toltyryp, arasynda ashqaraq gazonymdy sýǵarady da júredi. Qyltiyp bir tal jońyshqa, ia qyzyl miia kórine qalsa boldy, gerbitsid ala júgiredi. Úlken quryltaidan soń óz aýlasyn aiqush-uiqysh etip túgel qazyp shyqqan Sary kórshim men garajyna kirip alyp áldeneni uzaq dánekerlegen Qara kórshim birazǵa deiin kórinbei qaldy da, keshe jurt aiaǵy basyla bere kelip ketti. Kóńilimdi kóterip tastaǵan da – sol ekeýi. «Topyraǵyńdy ábden zerttedik. Aýlańnyń taǵy jeti jerinen sý shyǵara alamyz. Sary qazady, men motorly kolonka qoiyp berem. Tek eki kolonkany ieligimizge beresiń», – degen. Bul Qara – jerdiń ústindegini de, astyndaǵyny da biletin qý. Senem sózine. Jeti qudyqtan sý tartyp, jer-álemdi aýzyma qaratqanda kórermin kórshilerdiń qalai maǵan saliýt bergenin.
Kúnuzaq sákide osylaisha tátti qiialǵa berilip jatqanymda bala-shaǵa ǵana shyrqymdy buza beredi. Qyzym qaratorǵaiyn joqtap qyńqyldaidy. Ulym Zordyń ustahanasyn kórip kelýge suranady. Áielim bolsa menen jasyryp qysh ydysqa ekken jas aramshópterin baptap álek. Sheshem Saqaldynyń úiine eki-úsh márte toiǵa barǵaly sándik sekseýildiń qasietin tizbelep, jii maqtaýdy shyǵardy. Kórshiaralyq qatynastar men aýlaaralyq qaýipsizdikten osynshama maqurym bolar ma?
Ǵalym Boqash,
"Qazaq ádebieti" gazeti
