استانا اسپانىندا قالامگەر سٶزٸ قالىقتاعان ەدەبي فورۋم دا اياقتالدى. العاشىندا دٷبٸرٸ مەن كٷبٸرٸ كٶڭٸلدٸ ەلتٸپ, سول بٸر ەسەردەن ايىعا الماي قالعانىمىز راس. بۇعان سەبەپ تە جوق ەمەس. تويدىڭ بولارىنان بولادىسى قىزىق تۇستا مۇنداي ٸرٸ جيىننىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا بولماعانىن جارىسا جازدىق. راسىندا قالامگەرلەر قاۋىمى ٷشٸن ٶتكەننەن ٶكٸنٸش ٸزدەمەي, ەرتەڭگە ٷمٸت ارقالاتقان وقيعا ەدٸ بۇل. كٷنتٸزبەگە كٶز سالساق, 1973 جىلى الماتىدا ٶتكەن ازييا جەنە افريكا جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسيياسىنان كەيٸن سٶز ٶنەرٸنٸڭ مايتالماندارىنا مٸنبەر ۇسىنباعان ەكەنبٸز. كٷلتٶبەنٸڭ باسىندا كٷندە كەڭەس قۇرىپ جاتساق تا, تۋرا ماعىناداعى رۋحاني جاڭعىرۋعا مويىن بۇرعانىمىز وسى. مۇنىڭ بەرٸ اينالىپ كەلگەندە اقىل-وي قۋاتى مەن سانا مودەرنيزاتسيياسىنىڭ سەۋلەلٸ سەتٸ سالتانات قۇرا باستاعانىنان حابار بەرسە كەرەك-تٸ.
سٶيتٸپ, ەلوردادا ەكٸ كٷن بويى «قازٸرگٸ زامانعى سٶز ەنەرگيياسىنىڭ» قۋاتىن سارالاپ كٶردٸك. وعان يران, ەزەربايجان, بەلارۋس, تٷركييا, موڭعولييا, تەجٸكستان, لاتۆييا, مولدوۆا, باشقۇرتستان, ماجارستان, قىرعىزستان, رەسەي, پولشا, ارمەنييا, ت.ب ەلدەردەن جەنە ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن جٷزدەگەن قالامگەر قاتىستى. قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەسەك تۇلعالارى شەتەلدٸك دەلەگاتتارمەن بٸرگە جالپىادامزاتتىق مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە تالقى جاساپ, ٶزٸندٸك وي-پٸكٸرلەرٸن ورتاعا سالدى. جيىننىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى دا وسى ەدٸ. ياعني, بٸرتۇتاس ەۋرازييالىق ەدەبي كەڭٸستٸك قۇرۋ, ەۋرازييا حالىقتارىنىڭ كٶركەم ەدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸن ناسيحاتتاۋ, ۇلتتىق مەدەنيەت ٶكٸلدٸكتەرٸنٸڭ قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋ.
بۇل رەتتە فورۋمنىڭ ەر سەتٸنە ايال قىلماي, مەنٸ مەن مازمۇنىنا بويلاپ كٶرسەك. كٶپشٸلٸك ٷشٸن دە كەڭەستە ايتىلعان كٶركەم ويلاردىڭ ماڭىزى ەرەك ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ «ەدەبيەت جەنە جاھاندىق مەسەلەلەر» دەپ اتالاتىن بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە ەلەمدٸك مەسەلەلەردٸڭ ەدەبيەتپەن بايلانىسى كەڭٸرەك ايتىلدى. يران جازۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى حادي ساەدي كياساري «زاماناۋي ەدەبيەت: ٶركەنيەتتەر قاقتىعىسىنداعى ادام مەسەلەسٸ» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى.
حادي ساەدي كياساري مىرزا ٶركەنيەت پەن ادام ۇعىمىن تەرەڭٸرەك تالدادى. ول ٶز بايانداماسىندا بۇل ەكٸ ۇعىمنىڭ ديحوتومييالىق تۇجىرىمداماسىن جاساۋعا تالپىنىس بٸلدٸرگەنٸن ايتادى.
«ەر ٶركەنيەت «مەن كٸممٸن?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋعا تىرىسادى. وسىلايشا, بۇل ساۋال گرەكيياداعى ميفتٸك دەۋٸر ادامدارىنان, جاھاندىق فيلوسوفييالىق يدەيالاردىڭ باستاۋ الۋىنان (سوكرات, پلاتون جەنە اريستوتەل كٶزقاراسىنداعى) باستاپ, ورتا عاسىردان كەيٸنگٸ ەۋروپالىق اعارتۋشىلىق دەۋٸرگە دەيٸنگٸ ادامداردىڭ كٶكەيٸندە بولدى», - دەيدٸ ول.
يە, ادام بولمىسىنىڭ بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ٶزگەرٸسٸ تٷرلٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتسە دە, ەلٸ دە زەردەلەي تٷسۋدٸ قاجەت ەتەتٸن تاقىرىپ.
يراندىق قالامگەر «جازۋشى – ادام جانىنىڭ ينجەنەرٸ» دەگەن تەڭەۋدٸ مىسال ەتپەسە دە, قالام ۇستاعان قاۋىم ٷشٸن ادام جانىنىڭ جۇمباق سىرى تەرەڭٸرەك بويلاۋدى قاجەت ەتەتٸن مەڭگٸلٸك تاقىرىپ ەكەنٸن مەڭزەگەندەي.
«جاڭا زامانداعى قالامگەر تاعدىرى» تاقىرىبىندا سٶز قوزعاعان بەلگٸلٸ جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ تال بەسٸكتەن جەر بەسٸككە دەيٸنگٸ ادام ٶمٸرٸن مىسالعا الىپ, ادامزاتقا ورتاق كارتينالار تٸزبەگەن كەستەلٸ تٸلمەن كٶركەم جەتكٸزدٸ. ٶز ٶمٸرٸنٸڭ قيلى بٸر كەزەڭدەرٸن دە تٸلگە تيەك ەتٸپ, سۇراپىل سوعىستىڭ بالالىق شاعىن ۇرلاعانىن قىنجىلىسپەن ەسكە الدى. بارلىق ۋاقىتتاعى قانقۇيلى سوعىستاردىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ بايلىققۇمارلىق پەن ەلەمدٸ باسقارۋعا دەگەن كٶزسٸز ىنتىزارلىق ەكەنٸن ايتتى.
سونداي-اق, بۇل بەيمازا ەلەم جازۋشىلاردىڭ قۇندى سٶزٸنە مۇقتاج ەكەنٸ, ينتەرنەت دەۋٸرٸ ادامدارىنىڭ ەلٸ دە قالامگەر سٶزٸنە سەنەتٸنٸ جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالاتانىن جەتكٸزدٸ.
سٶز سوڭىندا «ەلەم جازۋشىلارىنىڭ اسسوتسياتسيياسىن» قۇرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تاستادى. «مەنٸڭشە, ونىڭ نەگٸزگٸ شتاب-پەتەرٸ ۇلى جازۋشى دجون گولسۋورسي تۋعان انگلييا ەلٸندە بولۋ كەرەك. ال, بٸزدە جەنە باسقا ەلدەردە ارنايى قۇرىلعان فيليالدارى جۇمىس جاساۋى قاجەت» دەدٸ جازۋشى.
ەزٸربايجان جازۋشىسى يۋنۋس وعۋزدىڭ «ەلەم قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە ەدەبيەتتٸڭ رٶلٸ» دەگەن تاقىرىپتاعى بايانداماسى ەسەرلٸ بولدى. «بٷگٸن بٸز ٶتە قاۋٸپتٸ ەلەمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز» دەپ باستادى ول سٶزٸن.
«كەڭەس وداعى كەزٸندە ەلەم ەكٸ پوليۋستٸ بولدى: بٸر جاعىندا قارۋىن كٶتەرگەن كەڭەستٸك يدەولوگييا, ەكٸنشٸ جاعىندا اقشا مەن ماتەريالدىق قۇندىلىقتى قۇدايدىڭ ٶزٸنەن ارتىق قويعان اقش جەنە باتىس مەملەكەتتەرٸ. بۇل ايقاستىڭ نەتيجەسٸندە قارۋلى كەڭەس وداعى قۇلاپ, ەكٸ پوليۋستٸ ەلەم جويىلدى. الايدا قارۋلى قاقتىعىس ەلٸ دە جالعاسىپ جاتىر. ەلەم بٸر پوليۋستٸ بولعانىنا قاراماستان, ودان قاننىڭ يٸسٸ مٷڭكيدٸ, ەر بۇرىشىن ٶلٸمنٸڭ ٷرەيلٸ ەلەسٸ كەزەدٸ. قانداي جولمەن بولسا دا ەلەمدٸ بيلەپ, ٶز ماقساتتارىنا پايدالانعىسى كەلەتٸن قارا نيەتتٸلەردٸڭ قارقىنى قاتتى», - دەپ كٷڭٸرەندٸ.
ەرمەن قاراي ول جاھانداعى گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق, ەسكەري-گەوستراتەگييالىق قاقتىعىستاردىڭ قۇربانىنا اينالعان ەلدەردٸڭ قازٸرگٸ حەل-احۋالىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. تەورورلىق توپتاردىڭ زاردابى تيگەن تاياۋ شىعىستاعى مەملەكەتتەر مەن ونداعان افريكا ەلدەرٸنٸڭ گۋمانيتارلىق اپاتتى باستان كەشٸرٸپ, تۋعان توپىراعىنان قاشۋعا مەجبٷر بولىپ جاتقانىن تٸلگە تيەك ەتتٸ. «ەڭ قورقىنىشتىسى, بۇل ادامدار بٸر مەزەتتە مورالدىق تەررورعا ۇشىراپ جاتىر», - دەيدٸ ول. راسىندا, بەرٸنٸڭ كٶز الدىندا بٷتٸندەي بٸر وتباسى وپات بولىپ, بەيكٷنە سەبيلەر قىرشىننان قيىلىپ جاتىر. مورالدىق تەرروردىڭ كەسٸرٸنەن ادامدار ازاتتىعىنان ايىرىلىپ, ەركٸن ٶمٸرٸنەن قول ٷزۋگە مەجبٷر.
يۋنۋس وعۋز مىرزا ەزەربايجاندىق كٶرنەكتٸ اقىن ەرٸ درامماتۋرگ گۋسەين دجاۆيدتٸڭ «ەگەر كٸمدە-كٸم مىنا توقتاۋسىز اققان قاندى تىيا السا, ول ەلەمنٸڭ ۇلى قۇتقارۋشىسى بولادى» دەگەن سٶزٸن مىسالعا كەلتٸرٸپ, «قۇتقارۋشىعا» اينالۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن مەدەنيەتارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ كەرەك دەپ بايلام جاسادى. جازۋشى جانايقايى بٸرلٸككە, بٸر مٷددە جولىندا قىزمەت ەتۋگە شاقىرادى. فورۋمنىڭ دا نەگٸزگٸ ماقساتى مەدەني-ەدەبي قارىم-قاتىناستاردىڭ بيٸگٸندە ەۋرازييالىق ورتاق كەڭٸستٸك قۇرۋ بولاتىن.
يۋنۋس وعۋز كٶتەرگەن مەسەلەنٸڭ بٸزشە بٸر تٷيٸنٸ: «ادامزاتتىڭ بەرٸن باۋىرىم دەپ سٷيۋ».
موڭعولييادان كەلگەن جازۋشى گۋن-ااجاۆىن ايۋۋرزانا بايانداماسى مٷلدە قىزىق بولدى. ونىڭ تاقىرىبى: «ەدەبيەتتەگٸ ترانتسفورماتسييا ھەم جانردىڭ بەسەكەگە قابىلەتتٸلٸگٸ».
جازۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ەدەبيەتتەگٸ «جانر» ۇعىمى انىقتاماسىنان اۋىتقىپ بارادى ەكەن.
«بٸزدٸڭ دەۋٸردەگٸ ۋاقىت مەشينەسٸ كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن, زىمىراپ كەتٸپ بارادى. كٶپ نەرسە ٶزگەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتتٸڭ جەدەلدٸگٸنە قايران قالۋعا بولادى. بٷگٸن بٸز «زاماناۋي ەدەبيەتتٸڭ باعىت-باعدارى», «وسى زامانعى ەدەبيەتتٸڭ باستى جانرى», «جاڭا پوەزييا» دەلٸنەتٸن قارتاڭ ۇستازدىڭ سەمەستردەن سەمەسترگە دەيٸن سەكٸرگەن شۇبالاڭقى تاپتاۋىرىن لەكتسيياسىنىڭ كٷنٸ كەلمەسكە كەتكەنٸن كٶردٸك. باعدار سەت سايىن ٶزگەرٸپ, «جانر» دەگەن ۇعىم انىقتاماسىنان اۋىتقىپ بارادى. ەسٸرەسە پوەزييانىڭ قاي جاعى جاڭا, قاي جاعى كٶنە, قايسىسى جاساندى ەكەنٸن ايىرۋ قيىنعا سوعۋدا. جازۋشى تۇراقتى ٷلگٸدەن كەتٸپ, وقىرمان ٶز لەززاتىنىن ايىرىلدى», - دەيدٸ ول.
ايۋۋرزانا بۇرىنعى سوتسياليستٸك ەلدەردٸڭ وقىرماننىڭ جەكە ەلەمٸمەن ساناسپاي, بٸرقالىپتى, قاساڭ قاعيدالاردىڭ شىرماۋىنان شىعا الماعانىن ايىپتادى.
موڭعولييالىق قالامگەر: «جانر» دەگەنٸمٸز قانداي دا بٸر شىعارمانىڭ مىزعىماس انىقتاماسى ەدٸ. كٶسەمسٶز زەرگەرلەرٸ مەن ەدەبيەتشٸلەر جاڭا شىعارماسىن جارييالاردا «تراگەدييا», «ساتيرا», «باتىرلار جىرى», «تاريحي تٶڭكەرٸستٸك», «تۇرمىستىق», «ليريكالىق» دەپ لاقاپ اتاۋ بەرۋٸ مٸندەتتٸ بولاتىن. ال, وقىرمان قاۋىم قانداي شىعارما وقيتىنىن, قانداي پەسا كٶرەتٸنٸنە پسيحولوگييالىق تۇرعىدا دايارلاناتىن-دى. ەدەبي وقۋلىقتار جوعارىدان تٶمەن قاراي بٸرقالىپتى تٷسٸندٸرٸلەتٸن. بۇل ەيگٸلٸ «1984» رومانىنان باستاپ, «فارانگەيتتٸڭ 451 گرادۋسىنا» دەيٸنگٸ شىعارمالاردا كٶرٸنٸس تاپقان تانىس قۇبىلىس. توقسانىنشى جىلداردان باستاپ شىعارماعا مۇنداي انىقتاما بەرۋ مەن-ماعىناسىنان الىستادى. باسقا حالىقتاردى قايدام, موڭعولييادا كەيبٸر جانرلار اتىمەن جويىلدى. «تاريحي تٶنكەرٸستٸك» شىعارمالاردىڭ وقىرمانى جوعالىپ, بٸر كەزەك «ساياسي جانر» پايدا بولدى. ودان كەيٸن بارلىق شىعارما تەك «ليريزمگە» اۋىسىپ, سوڭىنان ونىڭ دا مەنٸ جوعالدى», - دەدٸ.
ايۋۋرزانانىڭ ايتۋىنشا, تٷر جاعىنان پوەزييادا «ٶلەڭ», «پوەما», «ٶلەڭ رومان» دەگەن بەلگٸلٸ ٷشتٸكتٸڭ سوڭعى ەكەۋٸن تاڭداپ جازىپ وتىراتىن «ماقۇلىق» بٸرجولا عايىپ بولدى. ال, پروزا تەك قانا «ەڭگٸمە», «پوۆەست», «رومان» اتتى ٷش بٶلەك تٷر كەيپٸندە قالدى. بٸراق, ورتانعىسىمەن دە قوش ايتىسار كەزٸمٸز جاقىن سەكٸلدٸ. وسىلايشا, جازۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, جالپى ەدەبيەتتە «ٶلەڭ», «ەڭگٸمە», «رومان» اتتى ٷش قانا جانر قالعان.
جانرلاردىڭ «جانازاسىن» شىعارىپ, ترانسفورماتسيياعا تەرەڭ بويلاعان گۋن-ااجاۆىن ايۋۋرزانا ويلارىن ساياساتتانۋشى, پۋبليتسيست راسۋل جۇمالى ساباقتادى.
«عاسىرلار بويى ەدەبيەت ادامنىڭ ويىن جەتكٸزۋشٸ, ادالدىققا ٷندەۋ جاساۋشى جالعىز پلاتفورما بولدى. الايدا بٷگٸندە ەدەبيەتتٸڭ اعارتۋشىلىق, تەربيەلٸك مەنٸ بۇرىنعىداي سونشالىقتى ايقىن ەمەس. ونىڭ ورنىن كٶپ جاعدايدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسىپ كەلە جاتىر. تيٸسٸنشە, جازۋشىلار مەن اقىنداردى قولداۋ تٶمەندەپ كەلە جاتقانى تاعى بار. سوندىقتان بولار 20 عاسىردان بٷگٸنگٸ زامان ەدەبيەتٸنٸڭ ايىرماشىلىعى جازۋشىلاردىڭ ىقپالى تٶمەندەدٸ. سٶزسٸز «اۆتوريتەت» سانالعان كٶركەم سٶز يەلەرٸنە قاتىستى ۇلتتىڭ ار-وجدانى دەگەن انىقتاما بۇرىنعىداي ەستٸلمەيدٸ. حەمەنگۋەي, برودسكيي, ەۋەزوۆ, ايتماتوۆ, گامزاتوۆ سەكٸلدٸ الىپتار ازايدى. بۇل جاعىمدى قۇبىلىس پا, كەرٸسٸنشە مە, ەركٸم ٶزٸ شەشسٸن», - دەدٸ راسۋل جۇمالى.
ساياساتتانۋشى بۇل رەتتٸ ۋاقىتتىڭ كٷرت تىعىزدالۋىنا بايلانىستى ٸرٸ پوەمالار مەن كٶپتومدى روماندار دەۋٸرٸ بٸرتٸندەپ ٶتٸپ بارا جاتقانىن ايتتى.
تيٸسٸنشە الدىڭعى شەپكە پوۆەستەر نەمەسە ەڭگٸمەلەرگە نەگٸزدەلگەن شىعارمالار شىعىپ جاتقانىن سٶز ەتتٸ.
راسۋل جۇمالىنىڭ بايانداماسى «ەدەبيەت جەنە يدەولوگييا: مەملەكەتتٸڭ رٶلٸ» تاقىرىبىندا بولدى.
بٸز جوعارىدا سٶز ەتكەن باياندامالار پلەنارلىق وتىرىستاعى بٸرٸنشٸ بٶلٸمنٸڭ عانا ەنشٸسٸندەگٸ دٷنيە. ودان كەيٸنگٸ بٶلٸم «ايماقتىق ەدەبيەتتەردٸڭ دامۋى» دەگەن تاقىرىپتا ٶتتٸ.
بۇل بٶلٸمدە ەدەبيەتتانۋشى, اۋدارماشى سافار ابدۋللو «جاھاندانۋ زامانىنداعى ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ ەدەبيەتٸ», ەۋرازييالىق جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى ياكۋب ٶمەروعلى «تٷركٸ دٷنيەسٸ ەدەبيەتٸنٸڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى», «رومان-گازەتا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى يۋريي كوزلوۆ «جاڭا زامانداعى ورىس ەدەبيەتٸ», ساياساتتانۋشى, پۋبليتسيست ايدوس سارىم «ۇلتتىق كود جەنە مەدەنيەت. سانا مودەرنيزاتسيياسى», اقىن مەيٸرحان اقدەۋلەت «قازاق ەدەبيەتٸ جەنە قازٸرگٸ ەلەم» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.
بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم دا وسى فورۋمدا مازمۇندى بايانداما جاساپ, قاتىسۋشىلار مەن وقىرمان قاۋىمدى ەلەڭ ەتكٸزدٸ. ول وسى بٸر ەركٸن پٸكٸر الاڭىندا سٶز سٶيلەۋگە مٸنبەر ۇسىنعان ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن ايتىپ, ەلەم حالىقتارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ٶمٸرٸ, ساياساتى مەن ەدەبيەتٸندە ەرەكشە رٶل اتقارىپ, ٷلكەن ٶزگەرٸستەردٸڭ باسى بولعان 45 جىل بۇرىنعى ازييا جەنە افريكا ەلدەرٸ قالامگەرلەرٸنٸڭ 5-شٸ الماتى كونفەرەنتسيياسىن ەسكە الدى.
«سول ايتۋلى كونفەرەنتسييانىڭ جۇمىسىنا ەلەمنٸڭ 70 مەملەكەتٸنەن كەلگەن 215 قالامگەر مەن قوعام قايراتكەرٸ قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا افريكا جەنە ازييانىڭ 55 مەملەكەتٸنەن 180 اقىن-جازۋشى بولدى. سونىمەن قاتار, دەل وسى كٷنٸ بۇل قوزعالىستىڭ دٷنيەگە كەلگەنٸنە 60 جىل تولعانىن دا اتاپ ٶتكەن جٶن شىعار. ول, بار بولعانى, 30 جىل جۇمىس ٸستەدٸ. ەسكە سالا كەتەيٸن, تۇڭعىش كونفەرەنتسييانىڭ تۇساۋى 1958 جىلى تاشكەنت قالاسىندا كەسٸلدٸ. وعان 37 مەملەكەتتەن 204 ەدەبيەتشٸ-قالامگەر قاتىناستى. سول جيىندا «تاشكەنت رۋحى» دەكلاراتسيياسى جاساقتالىپ, بەكٸتٸلدٸ. ودان بٶلەك وتارشىلدىق پەن يمپەرياليمزگە قارسى قارار قابىلدانىپ, ازييا جەنە افريكا ەلدەرٸ جازۋشىلارىنىڭ اسسوتسياتسيياسى قۇرىلدى. اسسوتسياتسييا جانىنان «لوتوس» ەدەبي-ساياسي جۋرنالى شىعىپ تۇردى. ارتىق ايتقانىم بولماسا, اتالعان فورۋم جۇمىسى ازييا مەن افريكا ەلدەرٸنٸڭ بٸرازىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك الۋ جولىنداعى قادامدارىنا ىقپالىن تيگٸزدٸ», - دەدٸ ول ٶز سٶزٸندە.
«ينتەرنەت پەن اقپاراتتىق تەحنولوگييالار زامانىندا ەلەمدٸ مەتٸندٸ جازعان جەنە تاريحتى جەتكٸزگەن ادامدار بيلەمەك. سول سەبەپتٸ «ادام ٶزٸ وقىعان ھەم جەتە تٷسٸنگەن كٸتاپتاردىڭ سالماعى» دەسەك تە بولادى. ال, جازۋشىلار – ولار جەي عانا ەلەم ەمەس, جاڭا عالامشارلاردى جاراتۋشىلار. ياكي ادامزاتتىڭ شارىقتاۋى يا قۇلاۋى - جازۋشىلار مەن عۇلامالاردىڭ ويلارىنىڭ تەرەڭدٸگٸ مەن كەڭدٸگٸنە بايلانىستى. ادامزات تاريحى – بۇل, ەڭ الدىمەن, يدەيالار مەن ماعىنالاردىڭ تاريحى», - دەپ ٶز ويىن تٷيٸندەگەن ساياساتتانۋشى ارعى-بەرگٸ تاريحقا شولۋ جاساپ, شارانىڭ مەن-ماڭىزىنا توقتالدى. سونداي-اق, ول ەدەبي فورۋمنىڭ نەگٸزٸن قالاعان قالامگەرلەردٸڭ ەسٸمٸن ەلەۋسٸز قالدىرماي, ەسكە الىپ ٶتكەندٸ دە جٶن سانادى.
مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى بٷگٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ جاي-كٷيٸن جاسىرماي ايتىپ, جاۋاپكەرشٸلٸك جٷگٸ تۋرالى تۇششىمدى پٸكٸر ايتتى.
«قانشا «بٶرٸ ارىعىن بٸلدٸرمەس, سىرتقا جٷنٸن قامپيتار» دەگەنٸمٸزبەن, ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ قادٸرٸ قاشىڭقىراپ بارا جاتقانى راس. كٶپ وقيمىن, ٶزٸم ٷشٸن, نە ٷشٸن ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىم ٷشٸن, ەدەبيەتتەگٸ تەندەنتسييالاردى بٸلۋ ٷشٸن. سودان بٸلەتٸنٸم, دەل بٸز سيياقتى توماعا-تۇيىقتىققا سالىنىپ جٷرگەندەر جوق. بٸز كٶپ مەسەلەدە تىيىم سالىنعان كەڭەس زامانىندا دا ۇلى ەدەبيەتٸمٸزدٸ قالىپتاستىردىق ەمەس پە? كەيٸن جاڭا زامان كەلدٸ. الايدا سوڭعى 20-25 جىلدا كٸتاپ وقۋدى قويدىق.
ٶز ارامىزدا ەدەبيەت تۋرالى ايتپايتىن بولدىق, جازعان ادامنىڭ بەرٸ گەنيي, وعان بٸر نەرسە ايتساڭ ٶزارا ايتىس باستالادى. بٸز بٷگٸن بيلٸككە رەنجيمٸز, ال كەشەگٸ كەڭەس بيلٸگٸ تۇسىندا جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىندا جٷرٸپ, ەدەبيەتتٸ ەدەمٸ كٶتەردٸك ەمەس پە? ال بٷگٸن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن بارىنشا پايدالانايىق. سٶيتٸپ, ەدەبيەتتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتەيٸك. ەدەبيەتكە دارىندى جاستار كەلە جاتىر, بٸرٸن بٸلسەك, بٸرٸن بٸلمەيمٸز. سەبەبٸ بٸر-بٸرٸمٸزدٸ وقىمايمىز, ال بٸزگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە رۋحاني بٸرلٸك, رۋحاني سٷيەنٸش كەرەك, ەركٸم قولىنان كەلگەنٸن جازسىن دا, حالىققا ۇسىنسىن», - دەپ اعىنان جارىلدى اقىن.
«بٸز ەلەممەن سالىستىرعاندا كٸشكەنتاي حالىقپىز. ەدەبيەتٸمٸز, مەدەنيەتٸمٸز كٶپ ەلدەن باسىم. بٸراق بٸزدەن باسىم ەلدەردٸڭ ەدەبيەتٸنە ەلٸكتەيمٸز. كٶبٸنەسە ٶز اتىمىز شىعا بەرمەيدٸ. قازٸر شىعارمامىز باسقا تٸلگە اۋدارىلسا, سوعان مەز بولامىز. وسىنداي جينالىستاردا «كٸتابىم بەلەن تٸلگە اۋدارىلدى» دەپ ماقتانامىز. قازاق ەدەبيەتٸ ەڭ الدىمەن قازاقتاردى كٶتەرسٸن. ەدەبيەتٸمٸز كەرەمەت اسپانداپ تۇرسا, ٶزگە ۇلتتار ٶزدەرٸ ٸزدەپ كەلٸپ, اۋدارىپ الادى. بٸزدە ٷلكەن پوتەنتسيال بار. باستىسى, جاستاردى جاسىتىپ المايىق», - دەدٸ ول.
جارىسسٶزبەن جالعاسقان ٷشٸنشٸ بٶلٸمدە دە تٷرلٸ ويلار ايتىلدى. قازاقستاندىق قالامگەرلەردەن بٶلەك, نيزوم قوسيم (تەجٸكستان), Sandra Ratniece (لاتۆييا), ۆالەريي موشنياگا (مولدوۆا), اكبار رىسقۇلوۆ (قىرعىزستان), نورا مايوراش (ماجارستان) سىندى شەتەلدٸك قوناقتار دا سٶز الدى.
فورۋمنىڭ ەكٸنشٸ كٷنٸ جانرلار بويىنشا (پوەزييا, پروزا, درامماتۋرگييا, اۋدارما) سەكتسييالىق وتىرىستار بولدى. بۇل جەردە دە اۋقىمدى مەسەلەلەر كٶتەرٸلٸپ, قىزۋ پٸكٸرتالاستار بولدى.
P.S. سٶز باسىندا 1973 جىلى الماتىدادا ازييا جەنە افريكا جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسيياسى ٶتكەنٸن ايتقانبىز. سول جيىننىڭ ٶتۋٸنە اتسالىسقان كٶرنەكتٸ اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆ اراعا 45 جىل سالىپ ۇيىمداستىرىلعان فورۋمعا قايتا كەلٸپ, سٶز سٶيلەدٸ. مۇنداي ەدەبي باسقوسۋلاردىڭ ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ھەم ەلەمدٸك دەڭگەيدە ناسيحاتتالۋىنا سەپ بولارىنا تٸلەكتەستٸك بٸلدٸردٸ. بۇل جيىن قالامگەر قاۋىمعا جاڭا ٷمٸت, جاڭا سەنٸم ارقالاتقانداي بولدى. سەڭ قوزعالدى. جاۋاپكەرشٸلٸك جٷگٸ ارقاعا اۋدى. قازاق ەدەبيەتٸ ٶز قازانىندا عانا قايناماي, جالپىادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىعىنا ٶز قازىناسىن قوسۋى تيٸس. ۋاقىت – كٷتتٸرمەيدٸ. جاڭا عاسىر جاڭالىققا زەرۋ. كەزەك - قالامگەرلەردە...
شەرحان تالاپ,
