الاش ەلٸنٸڭ وسى بٸر قيىن تٷيٸندٸ كٶرشٸمەن ۇرىس-كەرٸسسٸز, ايقاي-شۋ, داۋ-جانجالسىز شەشۋٸ جاڭا زامان تالاپ ەتٸپ وتىرعانداي كەڭ ماسشتابتا كەمەل ويلاي بٸلەتٸن, زاماناۋي بيٸك مەدەنيەتكە يە جۇرت بوپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن ٶزٸنە دە, ٶزگەگە دە ۇقتىرا بٸلگەن اقىلدى قادامى. كەيبٸرەۋلەر ايتىپ جٷرگەندەي «حaلىقارالىق ديپلوماتييا نورمالارىنا سەيكەس كٸنەلٸ ەلگە نوتا جولدانباۋى جالتاڭگٶيلٸگٸمٸز» ەمەس. كەرٸسٸنشە, ٶز باسىم مۇنى قازاق ديپلوماتيياسىنىڭ جەڭٸسٸ دەپ دەپ باعالار ەدٸم.
ەلبەتتە, وسىمەنەن شارۋا بٸتتٸ دەگەن سٶز جوق, بولمايدى دا. بٸرٸنشٸ كەزەكتە تٸلگە ورالاتىن جەيت, بايتاق قازاقستانداعى ەڭ ەڭبەكقور, ەڭ بەينەتكەش, ەڭ مەيماندوس جۇرت ول – مىرزاشٶلدٸكتەر. ول جاقتا حالىق جىل ون ەكٸ اي جۇمىس ٸستەيدٸ. ديقاننىڭ كٶكتەم, جاز, كٷزدە تىنبايتىنىن ەركٸم دە بٸلەر, ال قاقاعان قىستا دا ەتٸگٸمەن سۋ كەشٸپ ماقتا اتىزدارىن سۋاراتىنىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. ماقتاشىلىق وسىنداي كەسٸپ. اتالمىش اگروتەحنيكالىق شارا «سور شايۋ» دەپ اتالادى. ەدەتتە بٸر القاپقا بٸر جىل ماقتا ەكسە, ەكٸنشٸ جىلى باسقا داقىل ەگٸپ جەردٸ تىڭايتىپ وتىرۋ ەدٸسٸن اۋىسپالى ەگٸس اينالىمى دەيدٸ, ەيتپەسە جەر توزىپ كەتپەك. ديقانداردىڭ ٶكٸنەتٸنٸ سوڭعى جىلدارى بۇل تەرتٸپ ساقتالماعاندىقتان جەر استى سۋلارى كٶتەرٸلٸپ, القاپتاردى تۇز باسا باستاعانى. جەردٸ تۇز باسسا, ديقاندى دەرت باسادى. اۋرۋ-سىرقاۋ كٶبەيٸپ, ۇرپاق ازادى. ديقان ٷشٸن بۇل قۇداي تاعالا بەرگەن كارت بلانشتان ويدا جوقتا ايرىلۋ. جەر استى سۋلارىن رەتتەيتٸن درەناجدار قۇرىلىمى تالايدان بەرٸ جارىم جارتىلاي عانا جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. بۇل ايماقتى ماقتانىڭ جەي كٷيٸن بٸلەتٸن باسشىلار ەمەس, كٶبٸنە كٶپ استانا, شىمكەنت ارقىلى كەلگەن «نارىق مەنەندجەرلەرٸ» باسقارۋى وسىنداي نەتيجەلەرگە الىپ كەلدٸ. ماقتا ماماندارى بٷگٸندە ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. سوڭعى جىلدارى گيدروتەحنيك-سۋ ماماندارى, اگرونومدار, اۋىل شارۋاشىلىعى ينجەنەرلەرٸ تٸپتٸ ازايىپ كەتتٸ. مۇنداي ماماندىق يەلەرٸن دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنداعى بٸلٸم ساپاسىنا شارۋالاردىڭ كٶڭٸلٸ تولمايدى. تەحنيكالاردى جٶندەۋ ٸسٸ تٸپتٸ قۇلدىراعان. كەڭەس زامانىنداعى تالاپ جوق. ديپلوم كٶپ, مامان از. گەكتار ٶنٸمدٸلٸگٸ تۋرالى سٶز قوزعاماسا دا بولادى. حالىقتىڭ كٶڭٸل كٷيٸ تٶمەن. كەشەگٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا اۋدان, كەڭشار باسشىلارى بۇنداي ٸس ٷشٸن ەۋەلٸ پارتبيلەت, قالا بەردٸ ۇزا-ا-ا-اق مەرزٸمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋشى ەدٸ. ەگەمەن قازاقستان تاريحىندا اگروتەحنيكالىق ٸس شارالاردىڭ دۇرىس اتقارىلماعانى ٷشٸن ٸستٸ بولعان بٸر دە بٸر ەكٸم قارا جوق. كەڭبٸز. كەشٸرٸمشٸلمٸز. باسقا دا سەبەپ-سالدارى تاعى بارىن ٸشٸڭٸز بٸلٸپ وتىرعان شىعار-وۋ, وقىرمان مىرزا.
مۇنى نەگە ايتتى, بۇ ناعىلعان «اگرونومسىنۋ» دەيسٸز عوي? جەر ەندٸ مىناداي توپاننان سوڭ وڭايلىقپەن وڭالمايدى, جۋىق ارادا كەپپەيدٸ. سۋدى سورعىزىپ ٶزگە ارنالارعا ايداعانمەن تۇز كٶتەرٸلە بەرمەك. قازٸردٸڭ ٶزٸندە «نە ۋايىمدايتىنى بار, ەرتەڭ بۇل ايماقتىڭ 45-50 گرادۋستىق ىستىعى باستالعاندا جەر ٶزٸنەن ٶزٸ كەۋٸپ, شاڭقاپ, قاڭسىپ, قايتادان شٶلگە اينالىپ سالا بەرمەي مە?» دەپ جۇبانىش ٸزدەيتٸندەر بار. مىرزاشٶلشە ايتساق, «بۇ شٸلي ناتۋرى ۋەج دە» ياكي مٷلدە دۇرىس ەمەس سٶز. مىرزاشٶلدٸكتەر – قازاقستانداعى ەڭ وتىرىقشى حالىق. ولار ەشقايدا كٶشپەيدٸ. مىرزاشٶل, مىرزانىڭ دالاسى ياكي سول ايماقتى جەتٸ اتا, جەتپٸس جەتٸ باباسىنا بەرٸ جايلاپ كەلە جاتقان قازاقتاردىڭ اتا قونىسى. ولار ٶتكەن عاسىرلاردا دا جارتىلاي وتىرىقشى ٶمٸر سٷرگەن. قازاقتىڭ بەرٸ بٸردەي كٶشپەندٸ بولعان جوق دەيتٸنٸمٸز سونى بٸلگەندٸكتەن. كەشە قازاقتىڭ نوبايى قاڭباقتاي اۋىپ جٷرگەندە وسى جەردەن تابان اۋدارماي ديقانشىلىق كەسٸپپەن اينالىسقانىنا عاسىردان استام ۋاقىت ٶتتٸ. قانداي قيىندىق كٶرسە دە. سوندىقتان ولار مىنا «توپان سۋدى» قىسقا مەرزٸمدە «قالپاعىن قايىرىپ» تاستايتىن ۋاقىتشا ٸس دەپ ەمەس, بٷگٸنمەن قوسا ەرتەڭگٸ ۇرپاققا, ەرتەڭگٸ قازاقتىڭ دەنساۋشىلىعىنا زالال بولدى دەپ قارايدى. مۇنىسى ورىندى دا. توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸنە كٶشەتٸن كەز ەندٸ كەلدٸ. ول نە تٷيٸن ياكي ول نە ۇسىنىس? بٸز قازٸر كٸم نە كٶمەك بەردٸ نەمەسە كٸم نەگە بەرمەدٸ, نەگە از نەمەسە نەگە كٶپ بەردٸ دەگەن سٷرلەۋدٸ شيىرلامايىق. بۇل تۋرالى كەيٸنٸرەك ايتىلادى. بٸز ايتپاساق, سٸز ايتارسىز. ييا, كەزەگٸن كٷتٸپ جاتقان كەيٸن ايتىلاتىن سٶز جٷدە كٶپ ەكەنٸن سٸز دە, بٸز دە بٸلەمٸز. وعان دا جەتەرمٸز, ينشاللا. از قالدى. جينالعان قارجىنىڭ جۇمسالۋ تەرتٸبٸنە كەلەيٸك. حالىق ٷشٸن ماڭىزدىسى – وسى.
«سۋ اياعى قۇردىم» دەگەن سٶز بار. «سيىرقۇيىمشاق» دەگەندٸ دە قازاق ايتقان. قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا وسى ەكەۋٸ ەڭ كٶپ ايتىلعان سٶزدەر ەكەنٸ داۋسىز. كەشەگٸ ارىس جارىلىسىنان كەيٸن بوپ جاتقان «جارىلىستار» دا سونىڭ دەلەلٸ. قاراجات مىرزاشٶلگە بۇرىن دا بٶلٸنٸپ كەلگەن. بٸراق سونىڭ كٶبٸ ەلگە جەتپەگەنٸ اتتىڭ قاسقاسىنداي ايقىن جەيت. ەلگە جەتسە, ەرٸنگە تيمەس پە ەدٸ? ەرٸنگە تيسە, ەلدٸڭ شىرايى كٸرمەس پە ەدٸ? وسىنشالىقتى بەينەتكەش ەلدٸڭ وسىنشىلىقتى كەدەي بولۋىن قالاي تٷسٸنەسٸز? مەن تٷسٸنە المايمىن. تٷك تە. ديالەكتيكالىق لوگيكاعا ەش كەلمەيتٸن جەيت.
حالىق نەدەن قورقىپ وتىر, حالىق تاعى دا تالان-تاراجدان قورقىپ وتىر. مىرزاشٶلدٸڭ ەر قازاعىنىڭ جٷرەگٸندە تاعى دا حان تالاپاي باستالادى عوي دەگەن كٷدٸك بار. بٸز تٷركٸستان ايماعى باسشىلارىنىڭ قاجىرلى قايراتىن باعالايمىز, تٸپٸ ولار جوعارى ماراپاتتارعا لايىق دەپ بٸلەمٸز. بٸراق جينالعان قاراجاتتى جۇمساۋدى تەك سولارعا عانا ارتىپ قويمالىق. ولاردىڭ جۇمىسى ونسىز دا باستان اسادى. جەنە «وڭتٷستٸكتٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ» جٶنٸندە, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق, ىسىراپشىلدىق, جٸكشٸلدٸك, بارماق باستى كٶز قىستى, كوررۋپتسييانىڭ سان الۋان فورمالارىنىڭ كەڭ ەتەك جايۋى تۋرالى الىپ قاشپا سٶزدەردٸڭ نوبايى نەگٸزسٸز ەكەنٸن ايتقىمىز كەلەدٸ. بۇحارا حالىقتا نە كٸنە بار? تاپ وسى كٷندەرٸ قاراجاتتى جۇمساۋدى باقىلار بٸر ورگان كەرەك. ول بٷكٸلرەسپۋبليكالىق باقىلاۋ كوميتەتٸ بولا ما, قوعامدىق سەنٸم ۇيىمى بولا ما, پارتييا ارالىق ەسەپ, باقىلاۋ ۇيىمى بولا ما-مەسەلە اتىندا ەمەس, زاتىندا. قانشا تەڭگە قايدا جۇمسالدى, نە ٷشٸن جۇمسالدى, نەتيجەدە حالىققا نە پايداسى تيٸپ جاتىر دەگەن قاراپايىم ساۋالدارعا اشىق جاۋاپ بەرٸپ وتىراتىن بٸر ۇيىم كەرەك. وسى جولى اقشاعا اباي بولماساق ٸزٸن تاعى دا جوعارىداعى ايتقان سۋ اياعى قۇردىمنان ٸزدەپ سان سوعىپ قالامىز. جەنە بۇل باقىلاۋدى باسقارۋعا قولى تازا ادامدار كەرەك. بىلعانباعان ادامدار كەرەك. ەسكٸ جٷيەنٸ جەك كٶرەتٸن, جاڭا زامان باستالعانىنا سەنەتٸن ادامدار كەرەك. ال وندايلار رەسمي بيلٸكتٸڭ جوعارى ەشeلونىندا از دەسەك بۇعان دا داۋ ايتاتىندار تابىلا قويار ما ەكەن? جۇرت بيلٸكتەگٸلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸنە سەنبەيدٸ. بۇل سٶز ٷكٸمەتٸمٸزدٸڭ شامىنا تيمەسٸن (تٸپتٸ تيسە دە), احۋال سولاي.
سوندىقتان, ونداي ادامداردى قوعامدىق, شىعارماشىلىق ورتادان, قاراپايىم حالىقتان, ديقاندار اراسىنان ٸزدەگەن جٶن بە ەكەن? مەن وسى توپقا اسانەلٸ ەشٸموۆ, بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا, مۇرات ەۋەزوۆ, توقتار ەۋبەكٸروۆ, تامارا دٷيسەنوۆا, تەمٸرحان مەدەتبەك, مارحابات بايعۇت, ۇلىقبەك ەسداۋلەتتٸ جاستاردان جانبولات ماماي, ايدوس سارىم, اقبەرەن ەلگەزەكتەردٸ ۇسىنار ەدٸم. باسشى بولسىن, باسشى بولماسا قوسشى بولسىن. ماقسات مانساپتا ەمەس, ماقسات تٶنٸپ تۇرعان قاۋٸپتەن (ال قاۋٸپتٸڭ تٶنٸپ تۇرعانى ەشكٸمگە دە جاسىرىن ەمەس) حالىق قارجىسىن امان الىپ قالۋ. جىعىلعان ٷي تٸكتەلەر, سۋعا كەتكەن مالدان قالعان ارىعىڭ, جۋسان باسى ايىرىق, ەگٸز تابار, ەگٸز تاپسا كەلەسٸ جىل سەگٸز تابار. ٶشكەن وت جانادى. جوعالعان مال تابىلادى, جوعالعان سەنٸم شە? ەۋەلٸ ەكونوميكا, سوسىن بارىپ ساياسات, سوسىن بارىپ دەموكراتييا دەدٸك. 1993 جىلعى 15 قاراشادا تٶل تەڭگەمٸز اينالىمعا شىعىپ, بٶركٸمٸزدٸ اسپانعا اتىپ قۋانعانىمىز ەسٸمٸزدەن ەلٸ كەتپەيدٸ. بٸر اقش دوللارىن سول كەزدە 4 تەڭگە 75 تيىنعا تەڭ دەپ باستاپ ەدٸك, ٷسٸتٸمٸزدەگٸ 2020 جىلدى بٸر دوللار 475 تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى دەپ باستادىق. بۇنىڭ ەلٸ دە توقتايتىن تٷرٸ جوق بوپ تۇر. سوندا قالاي بولعانى, بۇل بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزدىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى ٶسٸپ وتىرعانى ما, جوق ٶشٸپ وتىرعانى ما? قايدا ەلگٸ نىعايتقان ەكونوميكامىز? نەگە بەيسەنباي سۇمدىق باي, نەگە سەيسەنباي سۇمدىق كەدەي? سۇمدىق ەمەستەۋ باي, سۇمدىق ەمەستەۋ كەدەي بولىپ ٶمٸر سٷرۋگە بولماي ما? «ابىرويدى جاپقان اقشوتاۋ», ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋدىڭ مۇنايى بولماسا قازاقستان نە بولماق? 30 جىلعا تاقاۋ ۋاقىت ٸشٸندە ەلدٸ مۇنايسىز-اق اسىرايتىن, ەڭ قۇرىعاندا 30 ٶندٸرٸس وشاعىن اشا الماعانىمىز با, تەڭٸرٸم-اۋ. وسى بٸزدٸكٸ نە ماقتان?
قالاي عانا قازاقستانىمىز اياق استىنان از عانا ۋاقىت ٸشٸندە اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىقتار ەلٸنە اينالىپ شىعا كەلدٸ? «ٷي ارتىندا كٸسٸ بار», ٶزٸمٸز ٷيدە وتىرىپ بۇتقا تولىپ ٸسٸپ كەپكەنمەن, بٷگٸندە قازاقستان كوررۋپتسيياعا بەلشەسٸنە باتقان ەل دەگەن سٶز جەر جٷزٸنە تاراپ كەتكەن. شەتەلگە شىقساڭ قازاق ەكەنٸڭدٸ بٸلگەن ەكٸنٸڭ بٸرٸ ەلٸمٸزدەگٸ كەيبٸر كٸسٸلەردٸڭ قالاي بايىعانى تۋرالى سۇرايدى, «قازاقستان زاڭدارىندا كەيبٸر كٸسٸلەر قىلمىس جاساسا دا, سوتتالماسىن دەگەن باپ بار ەكەن عوي, سول راس پا?» دەپ تاقىمدايدى. اباي ايتپاقشى «سوندا جاۋاپ بەرە المان مەن بەيشارا». بۇل جاسىرىپ-جابارى جوق جالپىعا جارييا جەيتتەر. وسى ۇيما بالشىقتان ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز الىپ شىقپاساق, سىرتتان كەلٸپ ەشكٸم دە الىپ شىقپايدى. جەنە بۇل سونشالىقتى قييامەت-قايىم قيىن شارۋا ەمەس, ۇيات, يمان, وبال ساۋاپقا جٷگٸنسەك ٷدەسٸنەن شىعۋعا بولاتىن ٸس سەكٸلدٸ. نار تەۋەكەل, سونى ماقتارالدان باستالىقشى. تاپ بٷگٸن بۇدان ماڭىزدى, وسىدان زور مەسەلەنٸ كٶرمەي تۇرمىن. سٸز شە?
ەسەنعالي راۋشانوۆ
