Alash eliniń osy bir qiyn túiindi kórshimen urys-kerissiz, aiqai-shý, daý-janjalsyz sheshýi jańa zaman talap etip otyrǵandai keń masshtabta kemel oilai biletin, zamanaýi biik mádenietke ie jurt bop qalyptasyp kele jatqanyn ózine de, ózgege de uqtyra bilgen aqyldy qadamy. Keibireýler aityp júrgendei «halyqaralyq diplomatiia normalaryna sáikes kináli elge nota joldanbaýy jaltańgóiligimiz» emes. Kerisinshe, óz basym muny qazaq diplomatiiasynyń jeńisi dep dep baǵalar edim.
Álbette, osymenen sharýa bitti degen sóz joq, bolmaidy da. Birinshi kezekte tilge oralatyn jáit, baitaq Qazaqstandaǵy eń eńbekqor, eń beinetkesh, eń meimandos jurt ol – myrzashóldikter. Ol jaqta halyq jyl on eki ai jumys isteidi. Diqannyń kóktem, jaz, kúzde tynbaitynyn árkim de biler, al qaqaǵan qysta da etigimen sý keship maqta atyzdaryn sýaratynyn ekiniń biri bile bermeýi múmkin. Maqtashylyq osyndai kásip. Atalmysh agrotehnikalyq shara «sor shaiý» dep atalady. Ádette bir alqapqa bir jyl maqta ekse, ekinshi jyly basqa daqyl egip Jerdi tyńaityp otyrý ádisin aýyspaly egis ainalymy deidi, áitpese Jer tozyp ketpek. Diqandardyń ókinetini sońǵy jyldary bul tártip saqtalmaǵandyqtan jer asty sýlary kóterilip, alqaptardy tuz basa bastaǵany. Jerdi tuz bassa, diqandy dert basady. Aýrý-syrqaý kóbeiip, urpaq azady. Diqan úshin bul Qudai taǵala bergen kart blanshtan oida joqta airylý. Jer asty sýlaryn retteitin drenajdar qurylymy talaidan beri jarym jartylai ǵana jumys istep keledi. Bul aimaqty maqtanyń jái kúiin biletin basshylar emes, kóbine kóp Astana, Shymkent arqyly kelgen «naryq menendjerleri» basqarýy osyndai nátijelerge alyp keldi. Maqta mamandary búginde saýsaqpen sanarlyqtai ǵana. Sońǵy jyldary gidrotehnik-sý mamandary, agronomdar, aýyl sharýashylyǵy injenerleri tipti azaiyp ketti. Mundai mamandyq ielerin daiyndaityn oqý oryndaryndaǵy bilim sapasyna sharýalardyń kóńili tolmaidy. Tehnikalardy jóndeý isi tipti quldyraǵan. Keńes zamanyndaǵy talap joq. Diplom kóp, maman az. Gektar ónimdiligi týraly sóz qozǵamasa da bolady. Halyqtyń kóńil kúii tómen. Keshegi keńes ókimeti tusynda aýdan, keńshar basshylary bundai is úshin áýeli partbilet, qala berdi uza-a-a-aq merzimge bas bostandyǵynan aiyrylýshy edi. Egemen Qazaqstan tarihynda agrotehnikalyq is sharalardyń durys atqarylmaǵany úshin isti bolǵan bir de bir ákim qara joq. Keńbiz. Keshirimshilmiz. Basqa da sebep-saldary taǵy baryn ishińiz bilip otyrǵan shyǵar-oý, oqyrman myrza.
Muny nege aitty, bu naǵylǵan «agronomsyný» deisiz ǵoi? Jer endi mynadai topannan soń ońailyqpen ońalmaidy, jýyq arada keppeidi. Sýdy sorǵyzyp ózge arnalarǵa aidaǵanmen tuz kóterile bermek. Qazirdiń ózinde «ne ýaiymdaityny bar, erteń bul aimaqtyń 45-50 gradýstyq ystyǵy bastalǵanda jer ózinen ózi keýip, shańqap, qańsyp, qaitadan shólge ainalyp sala bermei me?» dep jubanysh izdeitinder bar. Myrzashólshe aitsaq, «bu shili natýry ýáj dá» iaki múlde durys emes sóz. Myrzashóldikter – Qazaqstandaǵy eń otyryqshy halyq. Olar eshqaida kóshpeidi. Myrzashól, myrzanyń dalasy iaki sol aimaqty jeti ata, jetpis jeti babasyna beri jailap kele jatqan qazaqtardyń ata qonysy. Olar ótken ǵasyrlarda da jartylai otyryqshy ómir súrgen. Qazaqtyń bári birdei kóshpendi bolǵan joq deitinimiz sony bilgendikten. Keshe qazaqtyń nobaiy qańbaqtai aýyp júrgende osy jerden taban aýdarmai diqanshylyq kásippen ainalysqanyna ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Qandai qiyndyq kórse de. Sondyqtan olar myna «topan sýdy» qysqa merzimde «qalpaǵyn qaiyryp» tastaityn ýaqytsha is dep emes, búginmen qosa erteńgi urpaqqa, erteńgi qazaqtyń densaýshylyǵyna zalal boldy dep qaraidy. Munysy oryndy da. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiinine kóshetin kez endi keldi. Ol ne túiin iaki ol ne usynys? Biz qazir kim ne kómek berdi nemese kim nege bermedi, nege az nemese nege kóp berdi degen súrleýdi shiyrlamaiyq. Bul týraly keiinirek aitylady. Biz aitpasaq, siz aitarsyz. Iia, kezegin kútip jatqan keiin aitylatyn sóz júdá kóp ekenin siz de, biz de bilemiz. Oǵan da jetermiz, inshalla. Az qaldy. Jinalǵan qarjynyń jumsalý tártibine keleiik. Halyq úshin mańyzdysy – osy.
«Sý aiaǵy qurdym» degen sóz bar. «Siyrquiymshaq» degendi de qazaq aitqan. Qazaqstannyń jańa tarihynda osy ekeýi eń kóp aitylǵan sózder ekeni daýsyz. Keshegi Arys jarylysynan keiin bop jatqan «jarylystar» da sonyń dáleli. Qarajat Myrzashólge buryn da bólinip kelgen. Biraq sonyń kóbi elge jetpegeni attyń qasqasyndai aiqyn jáit. Elge jetse, eringe times pe edi? Eringe tise, eldiń shyraiy kirmes pe edi? Osynshalyqty beinetkesh eldiń osynshylyqty kedei bolýyn qalai túsinesiz? Men túsine almaimyn. Túk te. Dialektikalyq logikaǵa esh kelmeitin jáit.
Halyq neden qorqyp otyr, halyq taǵy da talan-tarajdan qorqyp otyr. Myrzashóldiń ár qazaǵynyń júreginde taǵy da han talapai bastalady ǵoi degen kúdik bar. Biz Túrkistan aimaǵy basshylarynyń qajyrly qairatyn baǵalaimyz, tipi olar joǵary marapattarǵa laiyq dep bilemiz. Biraq jinalǵan qarajatty jumsaýdy tek solarǵa ǵana artyp qoimalyq. Olardyń jumysy onsyz da bastan asady. Jáne «ońtústiktiń ózindik erekshelikteri» jóninde, jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq, ysyrapshyldyq, jikshildik, barmaq basty kóz qysty, korrýptsiianyń san alýan formalarynyń keń etek jaiýy týraly alyp qashpa sózderdiń nobaiy negizsiz ekenin aitqymyz keledi. Buhara halyqta ne kiná bar? Tap osy kúnderi qarajatty jumsaýdy baqylar bir organ kerek. Ol Búkilrespýblikalyq baqylaý komiteti bola ma, qoǵamdyq senim uiymy bola ma, partiia aralyq esep, baqylaý uiymy bola ma-másele atynda emes, zatynda. Qansha teńge qaida jumsaldy, ne úshin jumsaldy, nátijede halyqqa ne paidasy tiip jatyr degen qarapaiym saýaldarǵa ashyq jaýap berip otyratyn bir uiym kerek. Osy joly aqshaǵa abai bolmasaq izin taǵy da joǵarydaǵy aitqan sý aiaǵy qurdymnan izdep san soǵyp qalamyz. Jáne bul baqylaýdy basqarýǵa qoly taza adamdar kerek. Bylǵanbaǵan adamdar kerek. Eski júieni jek kóretin, jańa zaman bastalǵanyna senetin adamdar kerek. Al ondailar resmi biliktiń joǵary eshelonynda az desek buǵan da daý aitatyndar tabyla qoiar ma eken? Jurt biliktegilerdiń basym bóligine senbeidi. Bul sóz Úkimetimizdiń shamyna timesin (tipti tise de), ahýal solai.
Sondyqtan, ondai adamdardy qoǵamdyq, shyǵarmashylyq ortadan, qarapaiym halyqtan, diqandar arasynan izdegen jón be eken? Men osy topqa Asanáli Áshimov, Bibigúl Tólegenova, Murat Áýezov, Toqtar Áýbákirov, Tamara Dúisenova, Temirhan Medetbek, Marhabat Baiǵut, Ulyqbek Esdaýletti jastardan Janbolat Mamai, Aidos Sarym, Aqberen Elgezekterdi usynar edim. Basshy bolsyn, basshy bolmasa qosshy bolsyn. Maqsat mansapta emes, maqsat tónip turǵan qaýipten (al qaýiptiń tónip turǵany eshkimge de jasyryn emes) halyq qarjysyn aman alyp qalý. Jyǵylǵan úi tikteler, sýǵa ketken maldan qalǵan aryǵyń, jýsan basy aiyryq, egiz tabar, egiz tapsa kelesi jyl segiz tabar. Óshken ot janady. Joǵalǵan mal tabylady, joǵalǵan senim she? Áýeli ekonomika, sosyn baryp saiasat, sosyn baryp demokratiia dedik. 1993 jylǵy 15 qarashada tól teńgemiz ainalymǵa shyǵyp, bórkimizdi aspanǵa atyp qýanǵanymyz esimizden áli ketpeidi. Bir AQSh dollaryn sol kezde 4 teńge 75 tiynǵa teń dep bastap edik, úsitimizdegi 2020 jyldy bir dollar 475 teńgeden asyp jyǵyldy dep bastadyq. Bunyń áli de toqtaityn túri joq bop tur. Sonda qalai bolǵany, bul bizdiń ekonomikamyzdyń shirek ǵasyrdan astam ýaqyt boiy ósip otyrǵany ma, joq óship otyrǵany ma? Qaida álgi nyǵaitqan ekonomikamyz? Nege Beisenbai sumdyq bai, nege Seisenbai sumdyq kedei? Sumdyq emesteý bai, sumdyq emesteý kedei bolyp ómir súrýge bolmai ma? «Abyroidy japqan aqshotaý», Mańǵystaý men Atyraýdyń munaiy bolmasa Qazaqstan ne bolmaq? 30 jylǵa taqaý ýaqyt ishinde eldi munaisyz-aq asyraityn, eń quryǵanda 30 óndiris oshaǵyn asha almaǵanymyz ba, táńirim-aý. Osy bizdiki ne maqtan?
Qalai ǵana Qazaqstanymyz aiaq astynan az ǵana ýaqyt ishinde Aspan men Jerdei aiyrmashylyqtar eline ainalyp shyǵa keldi? «Úi artynda kisi bar», ózimiz úide otyryp butqa tolyp isip kepkenmen, búginde Qazaqstan korrýptsiiaǵa belshesine batqan el degen sóz Jer júzine tarap ketken. Shetelge shyqsań qazaq ekenińdi bilgen ekiniń biri elimizdegi keibir kisilerdiń qalai baiyǵany týraly suraidy, «Qazaqstan Zańdarynda keibir kisiler qylmys jasasa da, sottalmasyn degen bap bar eken ǵoi, sol ras pa?» dep taqymdaidy. Abai aitpaqshy «Sonda jaýap bere alman men beishara». Bul jasyryp-jabary joq jalpyǵa jariia jáitter. Osy uima balshyqtan ózimizdi ózimiz alyp shyqpasaq, syrttan kelip eshkim de alyp shyqpaidy. Jáne bul sonshalyqty qiiamet-qaiym qiyn sharýa emes, uiat, iman, obal saýapqa júginsek údesinen shyǵýǵa bolatyn is sekildi. Nar táýekel, sony Maqtaraldan bastalyqshy. Tap búgin budan mańyzdy, osydan zor máseleni kórmei turmyn. Siz she?
Esenǵali Raýshanov
