"ەسەنعالي وداق باسشىلىعىنا تالاسىپ جٷرگەن جوق"

"بي بولماس بەلٸن جالپاق بۋعانمەنەن, تازارماس ەسٸلٸ حارام جۋعانمەنەن. ٸشكەنگە مەز, جەگەنگە توق شارۋانى, كٸم ەكەن الاشىما تۇلعاڭ دەگەن" دەپتٸ عۇلاما شايىر  ەبۋبەكٸر كەردەرٸ. ييا, دانا حالقىمىز ەل باسىنا كٷن تۋسا, ەتەگٸمەن سۋ كەشكەن ەرلەرٸن عانا ەلگە تۇلعا دەپ اتاپ, جىرعا قوسقان, اتىن اڭىزعا اينالدىرعان. ەرينە, ەر زاماننىڭ, ەر قوعامنىڭ ٶزٸنە تەن تۇلعالارى بولادى. ەرٸگە بارماي-اق, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك تۋىن كٶتەرگەننەن بەرگٸ كەزەڭدەردٸ الىپ قاراساق تا وسىناۋ قىپ-قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا ەسٸمٸ ەندٸگٸ جەردە ەل ەسٸندە مەڭگٸ ساقتالاتىن التىنبەك سەرسەنباەۆ, زامانبەك نۇرقادٸلوۆ, بولاتحان تايجان سيياقتى ارداقتى دا ارىس تۇلعالارىمىز از بولماپتى. ولاردىڭ بەرجاعىندا قالاي وپات بولعانى ەلٸ دە جۇمباق كٷيٸندە قالىپ بارا جاتقان باتىرحان دەرٸمبەت, نۋري مۋفتاح, اسحات شەرٸپجان سيياكتى قالامىن بيلٸكتٸڭ قاراكٷٸشٸنە قارسى جۇمساعان قالامگەرلەر شە?

زامان ازدى ما, ەلدە ەدٸلەت, اقيقات دەگەن قاسيەتتٸ ۇعىمدار بٷگٸندە بيلٸك باسىندا «باقىتقا بالقىپ » جٷرگەندەردٸڭ  قولجاۋلىعىنا اينالدى ما قايدام ەيتەۋٸر قازٸر جاسى جەتپٸستٸڭ جەلكەسٸنە مٸنٸپ, سەكسەننٸڭ سەڭگٸرٸنە شىققان اقساقالدارىمىزدىڭ دا اۋزىنان اتالى سٶزدٸڭ ورنىنا دەم-تۇزى جوق سۋ تاتىعان اتالا سٶز ەستيتٸن بولدىق.  ايتپاقشى, سول ەۋبەكٸر كەردەرٸ:

بٸلٸكسٸزدٸڭ بيلٸگٸ

قاۋمەتٸ جوق, قاۋقار جوق.

دەنسٸز سابان سەكٸلدٸ

تاتىمى جوق, تۇزى جوق

دەمسٸز تاعام سەكٸلدٸ, - دەگەندە دەل بٷگٸندە ابىزدىعى اۋىل - ٷيدٸڭ, قازان - وشاقتىڭ, ەرٸ كەتسە ٶز تايپاسى مەن جٷزٸنٸڭ اينالاسىنان اسپايتىن اقسالدارعا ارناپ ايتىپ كەتكەن بە دەرسٸز.  جاقىندا «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنەن جاسى 80 گە تاياپ قالعان عازيزبەك تەشٸمباەۆ دەگەن اعامىزدىڭ «ەسەنعالي ەلەمەگەن ەكٸ تۇلعا» دەگەن ماقالاسىن وقىپ, شىنىندا دا بٷگٸنگٸ قازاقستاندا ناعىز تۇلعا دەپ جوعارىدا اتى اتالعان, شىن اسىل ارداقتىلارىمىزدى ەمەس, ەركٸم ٶزٸ قالاعانىن تۇلعا جاساپ الاتىن زامان ورنادى ما دەپ قالدىق دەسەك تە بولاتىن شىعار. ەيتپەسە, اقوردادا ٸس جٷرگٸزۋشٸ ەكەن دەپ ماحمۋت قاسىمبەكوۆتى جەنە  انا زاماندا كەڭەستٸڭ, مىنا زاماندا بيلٸكتٸڭ قايقى قارا قىلىشىنداي قىزمەتٸنەن بٸر تايماعان گازەتتٸ باسقارىپ, بۇدان قانشاما عاسىر بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن قازىبەك بەك تاۋاسارۇلىن بٷگٸن ازييادان, ەرتەڭٸنە ەۋروپادان بٸراق  شىعىپ جٷرگەن سول زاماننىڭ سۋپەرمەنٸندەي سۋرەتتەگەن ەكەن دەپ بالعابەك قادىربەكۇلىن  ۇلت تۇلعاسى دەۋ كٸمنٸڭ ويىنا كەلە قويار ەدٸ?!  ايتپاقشى, وسى بابامىز وسى «تٷپ-تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸن» دەگەن كٸتاپتا بٸردە سوناۋ  ۆاتيكاننان بٸر-اق  شىعادى. ۆاتيكاندا ىقىلىم زاماننان بەرٸ  ەر قۇجاتتان باستاپ, وسىندا دٷنيەگە كەلگەن ەر سەبيدٸڭ تۋعان كٷنٸ مەن كەرٸلٸكتەن قايتىس  بولعان كٷنٸنە شەيٸن تٸركەۋلٸ تۇرادى. بٸراق سولاردىڭ بٸردە-بٸرٸندە, نە ريم پاپالارىنىڭ ەستەلٸگٸندە «بٸزگە شاپىراشتى قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى كەلٸپ قوناق بولدى» دەمەك تٷگٸل, «نان اۋىز تيٸپ كەتتٸ» دەگەن سىنار اۋىز سٶز جوق.

بۇل كٸتاپ حاقىندا كەزٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى عىلىمي شەشٸم شىعارعان. اكادەميكتەر, ناقتى ايتساق تاريحشىلار مەن ەدەبيەتشٸلەر ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ, مەنٸڭ ەسٸمدە قالعانى مارقۇم راحمانقۇل بەردٸباەۆ, ماناش قوزىباەۆتاردىڭ جەنە كٶرنەكتٸ  جازۋشى قابدەش جۇمادٸلوۆتىڭ پٸكٸرلەرٸ. بٸراق, سٶز ٶتپەيتٸن, ۇيالمايتىن, قىزارمايتىن, تٸپتٸ ار-ۇيات, يمان-ساۋاپ اتاۋلىنى جيناپ قويىپ, تاقىمىنا باسىپ جٷرەتٸن بٸر توپتار بولادى. ولارعا نە ايتساڭ دا “جوق, بەرٸبٸر مەنٸكٸ دۇرىس” دەيدٸ. سودان, جازۋشىلار قاۋىمى “اقىرعى سٶزدٸ ەلباسىمىز ايتسىن!” دەگەن دە ەمەۋرٸن بٸلدٸردٸ. ەندٸ مٸنە, وسى «تٷپ-تۇقييانىڭ» كەسٸرٸنەن ەل اراسى ەلٸ كٷنگە داۋعا, الاۋىزدىققا تولى. بەلكٸم جەي  حالىقتىڭ بٸر-بٸرٸمەن وسىلاي ۇدايى شەكەقىزباي بولىپ جاتۋى جوعارىداعى بٸرەۋلەرگە تيٸمدٸ دە شىعار. توق ەتەرٸن ايتساق, بۇل «شىعارما» قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىنداعى  ادام قولى جاساعان ۇيات ٸستەردٸڭ ەڭ سۇمپايى ٷلگٸسٸ بولدى. ونى تاريحي ەڭبەك رەتٸندە قاراستىرۋعا مٷلدە كەلمەيدٸ. ال, ەدەبي شىعارما رەتٸندە دە تٸپتٸ سىن كٶتەرمەيتٸن بٸردەڭە.

ٶز باسىم بالعابەك قىدىربەكۇلىنىڭ جازۋشىلىعىن قابىلداي المايمىن دەسەم كٸنەلٸ ەمەسپٸن. جۋرناليست ەدٸ دەيدٸ. بٸلمەيمٸن! ونىڭ ەسەسٸنە ۇزاق باعاەۆ, ساپار بايجانوۆ, كەكٸمجان قازىباەۆ, سەيداحمەت بەردٸقۇلوۆ, سارباس اقتاەۆ, نۇرماحان ورازبەكوۆ, اقسەلەۋ سەيدٸمبەكوۆ, قويشىعارا سالعارين ت.ب. جۋرناليستەردٸ ٶتە جاقسى  بٸلەمٸن, بٸراق قىدىربەكۇلىنىڭ جۋرناليستٸك  كەرەمەتٸ دەگەندٸ  ەستٸگەن ەمەسپٸن. يمان سالاماتى بولسىن, ب. قىدىربەكۇلىندا ەشكٸمنٸڭ التى الاسى, بەس  بەرەسٸ جوق. بٸراق تاريحي شىندىق, ەسٸرەسە وتارشىلدىقتىڭ تابانى استىندا مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن قازاق ۇلتىنىڭ باسىنان كەشكەن كٶپ زوبالىنىڭ بٸرٸ 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ (ول ەلدەبٸرەۋلەر ايتىپ جٷرگەندەي ۋاقيعا ەمەس, كٶتەرٸلٸس) كەزٸندە ب.قادىربەكۇلى عازيزەكەم ايتقانداي «اعا گازەت» - «سوتسياليستٸك قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى-تۇعىن. ياعني, سول تۇستا قازاقتىڭ قىزعالداقتاي قۇلپىرعان قىزدارى مەن سەمبٸتالداي ساقىلداپ تۇرعان جاس جٸگٸتتەرٸن ەۋەلٸ ساپەر كٷرەگٸمەن ەسٸنەن تالدىرا ۇرىپ, ادام قانىنا جەرٸكتٸككە ەدەيٸ ٷيرەتٸلگەن  يتتەرگە تالاتىپ, ودان بٸرٸنشٸسٸن زورلاپ, ەكٸنشٸسٸن قورلاپ ەسٸن جيدىرىپ بولعاسىن, ۇزاق جىلدارعا تٷرمەگە ايداۋعا,  اتۋ جازاسىنا كەسٸپ جاتقاندا ب.قىدىربەكۇلى باسقارىپ تۇرعان وسى  «اعا گازەت» بۇل دۇرىس ەمەس دەپ بٸر اۋىز  سٶز ايتپاق تٷگٸل, ەلگٸ ايداۋعا, اتۋعا كەسٸلگەندەردٸڭ اتى-جٶنٸن تٸزٸپ, ونى «ەدٸل سوت» دەگەن ايدارمەن بەرٸپ وتىرعانىن كٶزٸمٸز كٶردٸ. سول كەزدە ەلدەبٸر سايقال ساياساتكەرلەر مەن كٶبٸكاۋىز جۋرناليستەر وسى گازەتكە «قوس تٸلٸڭ - قوس قاناتىڭ» دەگەن جارىمەستٸك ماقال  تاراتىپ, قازاق تٸلٸن ورىسشانىڭ اۋدارما تٸلٸنە اينالدىرىپ, قازاق مەكتەپتەرٸ جاپپاي جابىلىپ جاتقاندا دا  بەكەڭ مارقۇم  وك–نىڭ مٷشەسٸ, باس رەداكتورى رەتٸندە بٸر اۋىز پٸكٸر ايتپاق تٷگٸلٸ ٶزٸنٸڭ نەبٸر جەلبۋاز جۋرناليستەرٸنە بۇل «ناۋقاندى» قىزۋ جٷرگٸزۋگە بەل بۋىپ, قول قويىپ وتىرعان جوق پا?

جازۋشىلىعىن قويشى, ب. قادىربەكۇلىنىڭ عازيز باستى عازەكەڭ  ايتقان تۇلعالىعى دا, جۋرناليستٸگٸنٸڭ شىققان شىڭى دا سونداي-اق ەدٸ عوي! ەسەنعالي ونىڭ بەرٸن بٸلمەيدٸ ەمەس بٸلەدٸ. تەك و دٷنيەلٸك بوپ كەتكەن فاقىردى عايباتتاعىسى كەلمەدٸ. ەندەشە, ع. تەشٸمباەۆ نەگە شىبىق-شيلان» بولىپ شىر-پىرى شىعادى دەسەك نەسٸ ايىپ?! «اقساقالعا جاراسادى اق سٶيلەۋ» دەگەندە دە وسىنى ايتپاق بولدىق. امال نە, كەيبٸر اقساقالدارىمىز كەيدە قولدان تۇلعا جاساماق بولىپ وتىرىپ, جالپى قازاقتىڭ ەمەس ٶز رۋىنان, نە ٶز تايپاسى مەن جٷزٸنەن تۇلعا جاساعىسى كەلەتٸنٸن باسقالار بايقامايدى دەپ ويلايدى. بۇل جەردە اباي بەيباقتىڭ «بٸرٸڭدٸ قازاق بٸرٸڭدٸ دوس, كٶرمەسەڭ  ٸستٸڭ بەرٸ بوس» دەگەنٸ ە. راۋشانوۆقا ەمەس, ع. تەشٸمباەۆقا قارسى ايتۋعا كەلٸڭكٸرەيتٸن سيياقتى ما, قالاي ٶزٸ? ٶيتكەنٸ, عۇلاما ابايدىڭ ەكٸ سٶزٸنٸڭ بٸرٸ ٶتٸرٸككە, بوس ماقتاۋ مەن ماقتانشاقتىققا, جوقتان بار جاساۋعا قارسى ايتىلىپ ەدٸ-عوي, بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە.

جەكە باسىنا تيٸسكٸم جوق. جاقىندا شەشەنستاننىڭ حالىق باتىرى, قازاق  اقىنى رافاە نييازبەكوۆ “بۇرىنعى باسشىلاردىڭ بٸرٸ تۋرالى رومان جازدى ” دەگەن حاباردى ەستٸپ, بۇل ج.تەشەنوۆ, ج.شاياحمەتوۆ, س.مۇقاشەۆ, س.قۇباشەۆ نەمەسە ە.ەۋەلبەكوۆ, ح.شاياحمەتوۆ, م.ىقسانوۆ تۋرالى شىعارما ما ەكەن دەپ قىزىقتىق. جوق, ول ەدەتتەگٸدەي اسانباي اسقاروۆ تۋرالى دٷنيە بولىپ شىقتى. رافاەل مۇنىڭ الدىندا د.قوناەۆ تۋرالى تولىپ بولىپ جاتقان ٶلەڭدە جازعانىن بٸلەتٸن ەدٸك. وبالىنا نە كەرەك, “تٷپ-تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸننەن” گٶرٸ رافاەلدىڭ اسانباي اسقاروۆ تۋرالىسى ەلدەقايدا شىنشىلداۋ كٶرٸندٸ. ال, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ, نۇرلان ورازالين, ساۋىتبەك ەبدٸراحمانوۆتار ەشقاشان بيلٸكتەن قول سوزىم الىستاعان ەمەس. اقورداعا ەڭ جاقىن جٷرەتٸندەر دە سولار, نەگە ولاي دەپ سۇراماڭىز. سەبەبٸ مۇنداي سۇراققا جاۋاپ بولمايدى, بٸزدٸڭ سۇراعىمىز باسقا. ول مىناداي: ”تٷپ-تۇقييان...” تۋرالى ايتۋعا كەلگەندە نەگە وسى اتالعان اقساقال-قاراساقالداردىڭ بەت مونشاعى ٷزٸلە قالادى? الاش جۇرتىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ زامانبەك نۇرقادٸلوۆ, التىنبەك سەرسەنباەۆتار  اجال قۇشقان سەتتەردە دە وسى عازيزبەك اعالار  ٷنسٸز قالدى. ەرۋاقتان قورقۋ دەگەندٸ كٸم قالاي تٷسٸنەدٸ? قايسىسىمىزدى نە كٷتٸپ تۇرعانىن قايدان بٸلەمٸز?  “امان بولسىن ٶز تايپام, وستالنوە چەرت س نيم” دەگەن قاراڭعى پٸكٸرگە  قاشانعى قامالامىز,  اعايىن. ۇيالمايمىز با, تٷگە?!

ع. تەجٸباەۆ ايتقانداي اقوردا پروتوكولشىسى م.قاسىمبەكوۆ تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى  جەنە پارتييا قىزمەتٸندە جاقسى ەڭبەك ەتكەن-اق دەيٸكشٸ. بٸراق, ول ازامات تاريح عىلىمىنا قانداي ەڭبەك سٸڭٸرٸپ, قانداي جاڭالىق اشتى? اۋ, تاريحقا سونشاما جاناشىر جۋرناليست بولسا, عازيزبەك كٶكەم تۇلعا دەپ اقوردانىڭ حاتشىسى ەمەس سوناۋ ە. بەكماحانوۆتى بىلاي قويعاندا بٷگٸنگٸ ب.كٶمەكوۆتى  م.قويگەلدٸنٸ, ت.وماربەكتٸ, ب.كەرٸباەۆتى, س.ٶتەنييازوۆتى تۇلعالار  دەۋگە تيٸس ەدٸ عوي.

ايتپاقشى, بۇل كٸسٸ ٶزٸن جازۋشى دەپ اتايدى ەكەن. مٷمكٸن بٷگٸنگٸ جازۋشىلار وداعى جازۋشى دەگەن اتاقتى 800-دٸڭ و جاق بۇ جاعىندىعى ادامعا بٸر كٷندە , «الاش» سىيلىعىن 42 ادامعا «وپتوم» ٷلەستٸرگەندەردٸڭ بٸرٸ بولسا ٶزٸ بٸلەر, بٸراق قازاق, ورىس جەنە ٶزگە دە شەتەل ەدەبيەتٸنەن ازدى-كٶپتٸ  حابارىم بار ٶز باسىم  عازيزبەك تەشٸمباەۆ دەگەن جازۋشىنىڭ بٸردە-بٸر كٶركەم دٷنيەسٸن وقىعان ەمەسپٸن. وعان سەل كەيٸنٸرەك توقتالارمىز. ەڭگٸمەمٸزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ دا اتى اتالىپ قالدى عوي, سوعان سەل توقتالا كەتەيٸك, ايىپ ەتە كٶرمەڭٸز.

ٶز باسىم قازاقستان جازۋشىلار وداعى تاراپىنان  جاسالاتىن قانداي حاراكەتكە دە تاڭ قالمايمىن. ونىڭ سوڭعى جىلدارداردا ٶتكەن سەزدەر, پلەنۋمدار, وتىرىستار مەن جينالىستارىنىڭ قاي قايسىسىندا دا, «اسا ٶزەكتٸ» دەرلٸك بٸر مەسەلە كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسكەن ەمەس. ول - قالاي بولعان جاعداي دا وداقتىڭ جيىرما جىلدان بەرگٸ ٶزگەرمەس باسشىسى نۇرلان ورازاليننٸڭ ورىنتاعىن ساقتاپ قالۋ. “وسى ورازاليننٸڭ عوي ەستٸمەگەن سٶزٸ جوق, سىنالماعان كەزٸ جوق, بۇل نەگە سونشا جابىسىپ قالدى. كەت دەگەن سوڭ كەتۋ كەرەك ەمەس پە?” دەگەن اڭقاۋ سۇراقتى بٸز تٷگٸل سوڭعى جىلدارى اقوردا دا قويماۋعا اينالعان. اقوردا ٷشٸن جازۋشىلار وداعى دەگەن نۇرلان ورازاليننٸڭ بٸر جەكە مەنشٸك فيرماسى بار, وعان باس قاتىرۋدىڭ كەرەگٸ جوق.

شىنىن ايتساق, وداق باسشىلارىنىڭ دە فاكتو جەكە مەنشٸگٸ سيياقتى “قازاق ەدەبيەتٸ” گازەتٸنە شىققان “ەسەنعالي ەلەمەگەن ەكٸ تۇلعا” اتتى ماقالانى وقىعاندا دا تاڭ قالمادىق. نەگٸزگٸ قوزعاعانى ەكٸ مەسەلە ەكەن. بٸرٸنشٸسٸ, اقوردا اپپاراتى پروتوكولىنىڭ باسشىسى م. قاسىمبەكوۆتى ماقتاپ جازىلعان ماقالاعا وراي ەسەنعالي راۋشانوۆ وسىدان  تٶرت-بەس جىل بۇرىن گازەتتە پٸكٸر بٸلدٸرٸپ ەدٸ, ولار سونشا دەرٸپتەيتٸن تۇلعالار ما دەگەنگە ساياتىن سۇراق قويىلادى.

ال ەندٸ «قازاق ەدەبيەتٸن» جەكە مەنشٸك دەۋٸمٸزدٸڭ ٶز باسىما قاتىستى بٸر عانا سەبەبٸن ايتايىن. مەنٸڭ, بٸر توپ ٶلەڭٸم وسى گازەتتٸڭ باس رەداكتورى ج.شاشتايۇلىنىڭ ستولىندا جاتقانىنا 3-4 جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. بۇرىن ەنە-مٸنە دەپ سٶز بۇيداعا سالىپ جٷرگەن جۇمەكەڭ سوڭعى ەكٸ جىلدان بەرٸ مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸمنٸڭ باستى كەمشٸلٸگٸن اشىق ايتاتىن بولدى. ول نە دەپ ويلايسىز? سٶيتسەم, ٶلەڭٸمنٸڭ «ەڭ باستى كەمشٸلٸگٸ» جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى ن. ورازاليننٸڭ 20 جىل وتىرعانىن, شىعارماشىلىق ٷيٸ,  وداق مەنشٸگٸنە بەرٸلگەن تولىپ جاتقان ماتەريالدىق مٷلٸك-مٷكاممال نە كٷيدە ەكەنٸن بٸلگٸسٸ كەلٸپ ەلباسىعا حات, وداق باسشىلىعىن سىناپ ماقالا جازعان «دۇشپانداردىڭ» ٸشٸندە مەنٸڭ دە فاميليام تۇرعان ەكەن. ەندەشە, “جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, بەلگٸلٸ اقىن, جۋرناليستەر وداعىنىڭ لاۋرەاتى, مەدەنيەت قايراتكەرٸ” رەتٸندە ٶلەڭدەرٸمدٸ جارييالاۋعا حاقىم بار ەكەنٸن ايتىپ سوتقا بەرەمٸن دەسەم, جۇمەكەڭ سوتتى قويا تۇر, بٸر امالىن تابامىز دەيدٸ. ال ەسەنعالي راۋشانوۆ بولسا ول دا ەلگٸ حاتقا قول قويعان كٶپ “دۇشپاننىڭ” بٸرٸ. مٸنە, عازيزبەك اعانىڭ ماقالاسىنىڭ ارجاعىندا ن.كەلٸمبەتوۆ, اقوردا پروتوكولشىسى م. قاسىمبەكوۆ تۋرالى ەسەنعاليدىڭ باياعىدا ايتقان پٸكٸرٸ جاتقانىن  بالا بولىپ كەتپەسەڭٸز, ەندٸ تٷسٸنگەن شىعارسىز?! ەيتپەسە, اقوردا قىزمەتكەرٸ تۋرالى تەك ماداقناما ماقالانىڭ ٶتە ٶرەسكەلدەۋ ەكەنٸن ەسكەرٸپ ۇلتتىڭ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ۋايىم-قايعىسىن ايتىپ جٷرگەن اقىننىڭ مەملەكەت ٸسٸندەگٸ كەزدەيسوقتىقتى ايتقانى  جالعىز ەدەبي گازەتٸمٸز «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» نەگە سونشا جانىنا باتىپ كەتتٸ دەيسٸز?!

ال اتالمىش ماقالا اۆتورى عازيزبەك تەشٸمباەۆ  ايتادى "ەسەنعالي نەگە بۇلاي سۇراق قويادى, ول دەگەن ەلٸمٸزدٸ ەل, جەرٸمٸزدٸ جەر قىلىپ وتىرعان ساناۋلى ارىستاردىڭ بٸرٸ ەمەس پە?" دەيدٸ. اشۋ ىزاعا تولى ماقالا. ەكٸنشٸ ساۋال اتىشۋلى “تٷپ تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸن” اتتى كٸتاپتىڭ وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن باستالىپ, قازاق ينتەللەنتسيياسىن ەكٸگە بٶلٸپ تاستاعانى ەسكٸ داۋ. ەسكٸ داۋدى باستاپ بەرٸپ كەتكەن مارقۇم بالعابەك قىدىربەكۇلىنا قاتىستى سٶزدەر.  ايتپاقشى, «تٷپ-تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸن» تۋرالى نە ايتىلمادى, باسپاسٶزدە نە جازىلمادى دەيسٸز?! تٸپتٸ, اۆتورى بۇدان پەلەنباي عاسىر بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن قازبەك بەك تاۋاسار ۇلى دەپ حح عاسىر جۋرناليستيكاسىنىڭ تٸلٸمەن جازىلعان بۇل كٸتاپتىڭ اتىن اتاساڭ-اق بٸراز ادامنىڭ «ە-ە ەلگٸ ٶتٸرٸك كٸتاپ پا?» دەگەنٸن تالاي ەستٸدٸك. 

ايتپاقشى مۇنىڭ الدىندا پانزابەك دەگەن كٸسٸ وسى ماعىنالاس ماقالا جازدى, “بۇل قاي پانزابەك ەكەن? دەپ ٸزدەپ جٷرٸپ جاسى سەكسەنگە كەپ قالعان  كٶپبوسىنوۆ دەگەن اقىندى تاۋىپ الدىم. ٶتە دۇرىس دەگەن شەشٸمگە كەلدٸم, سەبەبٸ اناداي “تالانتى” بار اۆتوردان تەك وسىنداي عانا ماقالا كٷتۋگە بولار ەدٸ. سٶزٸم دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن ول كٸسٸنٸڭ “شىعارماشىلىعىنا” كەيٸن بٸر اينالىپ سوعامىن. ەزٸرگٸ ەڭگٸمە عازيزبەك اعايىمىزدىڭ  عازيز جانىن جارالاعان ەسەنعاليدىڭ ماقالاسى تۋرالى. كٷلبٸلتەلەمەي اشىعىن ايتساق, جازۋشىلار وداعىنىڭ ەندٸگٸ جاڭا باسشىلىعىنا لايىق دەپ باعالاناتىنداردىڭ تٸزٸمٸندە ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ اتى جيٸ اتالا باستادى. “سوندا قالاي, بەرٸمٸز تٶرت كٶزٸمٸز تٷگەل وتىرىپ  بيلٸكتٸ ەسەنعاليعا قولدان بەرەمٸز بە, جوق, جولداستار, ونى وسى جولى  رەتٸن كەلتٸرٸپ اياقتان بٸر شالىپ جٸبەرەلٸك, ارعى جاعىن كٶرە جاتارمىز” دەگەن باقاي ەسەپتٸڭ بٸرٸ دەن قويدىق بۇل ماقالادا. وداق باسشىلارى الدا-جالدا  بٸزدٸڭ ويىمىز ول ەمەس ەدٸ” دەسە دەي جاتار, بٸراق بۇل بٸزدٸڭ ويىمىز عانا.

بٸر نەرسەنٸ اشىپ ايتايىن, مەن ەسەنعاليدى ماقتاعالى دا, اقتاعالى دا وتىرعام جوق, قاجەت دەپ تاپسا, ٶزٸ اقتالسىن, ونى از دەسەڭٸز تاعى قوسىپ ايتايىن, ەگەر ەسەنعالي راۋشانوۆ جازۋشىلار وداعى باسشىلىعىنا تالاسسا, ٶز باسىم وعان داۋىس بەرمەيمٸن. قارسى بولامىن. ونى ٶزٸنە دە ايتقام. مٸنە, سٸزدەرگە دە ايتىپ وتىرمىن. بۇل ەسەنعالي راۋشانوۆتى جەك كٶرگەننەن ەمەس, كەرٸسٸنشە سىيلاعاندىقتان. شىن اقىنعا تٶراعالىقتىڭ تٷكە قاجەتٸ  جوق. ماعان تٶراعا ەسەنعالي ەمەس, اقىن ەسەنعالي كەرەك. تٶراعانىڭ تٷبٸ نە بولاتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز عوي. ال ەسەنعاليدى قازٸرگٸ  جاستار ٸزدەپ جٷرٸپ وقيدى, بۇل از باقىت پا? سوندىقتان وداق باسشىلىعىنا ەسەنعالي تالاسىپ جٷر دەپ قاسٸرەت شەگۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, وداق باسشىلىعى مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلارعا.

جە, ماقالا تۋرالى پٸكٸرٸمٸزگە تاعى بٸر ورالايىق. ەۋەلٸ ماقالاداعى كەڭسە پروتوكولشىسى تۋرالى  ايتار بولساق ەشقانداي ەلدە, ەشقانداي مەملەكەتتە كەڭسە پروتوكولىنىڭ باستىعى مەملەكەت  قايراتكەرٸ بولىپ ەسەپتەلمەيدٸ. اۋزىمەن قۇس تٸستەسە دە. ەگەر ول شىنىمەن عازيزبەك اعام ايتقانداي ٷلكەن تۇلعا بولسا, پروتوكولدان گٶرٸ جاۋاپتىراق, پروتوكولدان گٶرٸ ماڭىزدىراق, ماعىنالىراق ٸسپەن اينالىسقان بولار ەدٸ عوي. يەارحييالىق بويىنشا ول اتالمىش قۇرىلىمداعى ون بەسٸنشٸ, كەي جاعدايدا ون التىنشى, نە ون جەتٸنشٸ ادام. ياعني قىزمەتشٸ. نەگٸزگٸ ٸسٸ - حاتشىلىق. قۇجات تٸركەۋ. جٷردٸ - باردىنى, شىقتى كٸردٸنٸ باقىلاۋ. كەلدٸ - كەتتٸنٸ قاداعالاۋ. قىسقاسى قاعاز ٸسٸ. اسىلى بۇنداي ٸسپەن ورتاعاسىرلىق ەۋروپا  كورولدٸكتەرٸندە ارنايى ساراي حانىمدارى نەمەسە سوعىستان مٷگەدەك بولىپ ورالعان مايدان, نە ەڭبەك ارداگەرلەرٸ اينالىسقان. “پروتوكول” دەگەن سٶزدٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸن ٸزدەپ كٶرسەڭٸز, كٶنە گرەكتەر بۇل ٸسپەن اينالىساتىنداردى جەلٸمدەۋشٸ دەگەن.  مەيلٸ, سوتسياليستٸك, مەيلٸ تەۋەلسٸز مەملەكەت اتالسا دا قاي قوعامدا دا پروتوكولدىڭ اتى - پروتوكول. بار بولعانى سول  (مۇنىڭ ورىسشاسىن "نو نە بولەە" دەپ تٷسٸنٸڭٸز.) تاعى دا  ول “بار بولعانى”. ەگەر پروتوكول باسشىسى ەر قالادان ەكٸ, نە ٷش قاباتتى ٷيلەر سالىپ, اسا قىمبات ماشينالار مٸنٸپ, بالاسىن مينيستر قويعىزىپ, جۇرتتىڭ جاعاسىن ۇستاتاتىنداي سۇمدىق باي ٶمٸر سٷرەتٸن بولسا, ەلبەتتە ول قوعام دۇرىس قوعام ەمەس.

قاراپايىم قىزمەتشٸ مۇنداي بايلىققا قالاي كەنەلگەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. بۇل ٸسپەن تەكسەرۋشٸ ورگاندار مٸندەتتٸ تٷردە اينالىسۋى كەرەك. ەگەر بٷگٸن اينالىسپاسا, كٷندەردٸڭ كٷنٸ بولعاندا مٸندەتتٸ تٷردە اينالىسادى. كٷندەردٸڭ  كٷنٸندە ٷلكەن سۇراقتار الدان شىعارى حاق. ودان ەشكٸم قۇتىلمايدى. بەلكٸم, قازاقستان جازۋشىلىر وداعىنىڭ ۇزاق جىلدارعى اۋىسپاس باسشىسى نۇرلان ورازاليننٸڭ ماڭىنا توپتاسقان جازۋ “شەبەرلەرٸ”, اتاپ ايتساق عازيزبەك اعام سەكٸلدٸلەر كٶپشٸلٸك نازارىن قوعامداعى وسىنداي مەسەلەلەرگە اۋدارعىسى كەلگەن شىعار. بٸراق بٸز قۇرمەتتٸ ەلباسىمىزدىڭ جانىندا قىزمەتٸن حالال اتقاراتىن ادال ادامدار جۇمىس ٸستەيدٸ دەپ سەنەمٸز.

تاريحتا ەرتٷرلٸ جاعداي كەزدەسۋٸ مٷمكٸن. دەسەك تە ٶز باسىم ەزٸرگە ەشقانداي ەلدە بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك  حاتشىعا ۇقساپ, كەڭسە پروتوكولشىسى حاقىندا ماداق جازعانىن  ەشقانداي تاريحتان وقىعان ەمەسپٸن. سوندىقتان عازيزبەك اعام قانشا جەردەن شىپ-پىر بولسا دا ەسەنعالي اقىننىڭ مۇنداي ٸسكە تاڭعالۋى عاجاپ ەمەس. وتانىمىزدا پروتوكولشىنىڭ عازەكەڭ ايتقانداي تۇلعا بولعاننان گٶرٸ كٶبٸرەك ەڭبەك سٸڭٸرگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى, شوپاندار مەن مۇنايشىلىر, شاحتەرلەر مەن ارداقتى انالار, كٶرنەكتٸ قالامگەرلەر مەن ٶنەر قايراتكەرلەرٸ  تۋرالى جازىلعان قانداي ماداققا دا حالىق تاڭ قالمايدى. سٸز, قۇرمەتتٸ وقىرمان, كٶزٸڭٸزگە ەلەستەتە الاسىز با, اقش مەملەكەتتٸك حاتشىسى بولعان مادلەن ولبرايت حانىمنىڭ اپپارات پروتوكولشىسى تۋرالى ەلدٸڭ ەڭ ٷلكەن گازەتٸنە ارنايى ماقالا جازعانىن. مەن ەلەستەتە المايمىن. نەمەسە بٷگٸنگٸ مەملەكەتتٸك حاتشى جونن كەرري مىرزا  اقٷي پروتوكولشىسى تۋرالى تامسانىپ, تاڭعالىپ كٸتاپ جازار ما ەدٸ?! مەنٸڭشە جوق. تٸپتٸ, مۇنداي وي ونىڭ قييالىنا دا كەلمەۋٸ مٷمكٸن. ەرينە ول ونىڭ پروتوكولشىنى كەم ساناعاندىعىنان ەمەس, مەملەكەتتٸك حاتشىنىڭ پروتوكولشى تۋرالى ماقالا جازۋدان گٶرٸ ماڭىزدىراق ٸستەرٸ بار بولعاندىقتان.

عازيزبەك تەشٸمباەۆ اعام بۇدان بىلاي ٷشبۋ سالادا  ماقالا جازاتىن بولسا, يەرارحييالىق ۇيىمداردىڭ اراسىنداعى ەڭ ماڭىزدىسى بوپ سانالاتىن مەملەكەتتٸك قۇرىلىم جٷيەسٸ تۋرالى ٶتە قاراپايىم قاعيداتتدى ھەم كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ تالانت تەكتونيكاسى زاڭدىلىقتارىن يگەرە الماسا دا بٸر-ەكٸ كٸتاپتى وقىپ, بٸلٸپ بارىپ جازعانىن قالار ەدٸك. عازيزبەك تەشٸمباەۆ اعامنىڭ بۇدان بىلاي دا ماقالالار جازاتىنا سەنەمٸز, بٸراق قوشتامايمىز دەدٸك, نەگە? تاعى دا ايتالىق ٶز باسىم ع. تەشٸمباەۆ دەگەن جازۋشىنى بٸلمەيمٸن. ەشتەڭەسٸن وقىعان جوقپىن. بۇل جەردە تالانت تۋرالى ەڭگٸمە تٸپتٸ اتىمەن جوق. قازاق ايتادى “تەڭٸزدٸڭ دەمٸ تامشىدان” دەپ. بۇعان شەيٸن دە اۋىز تۇشىرلىق بٸر شىعارما جازىپ كٶرمەگەن عازيزبەك اعام  مىناداي قالام سٸلتەسپەن ەندٸ كٶركەم شىعارما جازىپ كٶكتەتپەسٸ انىق. بۇل مەنٸڭ پٸكٸرٸم. سٸزدەر كەلٸسپەسەڭٸزدەر, كەلٸڭٸزدەر وداق باسشىلىعىنداعى ەكەۋدٸڭ ٶلەڭدەرٸ مەن  «قە» باس رەداكتورىنىڭ پروزاسىن تالقىلايىق.

جوعارىدا ايتقان “قازاق ەدەبيەتٸ” گازەتٸن وداق باسشىلىعى تۋرا جەكە مەنشٸگٸندەي كٶرٸپ, ٶز “شەدەۆرلارىن” كٶلدەي-كٶلدەي عىپ جىل سايىن بٸرنەشە رەت جارييالايدى, ال ەسەنعالي جىرلارى اتالمىش گازەتتتە  نەگە سوڭعى جيىرما  جىلدا بٸر رەت باسىلمايدى? ن.ورازالين جولداس بٸلۋگە تيٸس, ونىمەن راۋشانوۆتىڭ  ورتايىپ قالمايتىنىن. جاستار ەسەنعاليدى ٶز ليدەرٸ, ونى ايتاسىز ۇستازى سانايدى. قاتارلارى مەن اعالارى  كٶزٸ تٸرٸ كلاسسيك دەپ تالاي ماقالا  دا جازدى. «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ جازۋشىلار وداعىنىڭ ورگانى بولعاندىقتان ونى بٸلۋگە تيٸس.

سىناۋ كٸنەلاۋ ەمەس. بٸرەۋدٸڭ سىرتىنان ەردەڭەلەردٸ ۇيىمداستىرۋ دا ەمەس. قۇداي تاعالا تالانتتى بٸرەۋگە ارتىق, بٸرەۋگە كەم بەرەدٸ. بٸراق بۇل ٷشٸن ارازداسۋدىڭ نەگە كەرەگٸ بار? قالاي بولعاندا دا اقوردانىڭ ٸشٸندە جٷر ەكەن دەپ پروتوكولشىنى, ەلگٸندەي «اعا گازەتتٸ» باسقارعان ادامدى تۇلعا دەۋ اقساقالدىق ەمەس.

مىرزان كەنجەباي, اقىن, قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ

Abai.kz