يٸسٸ مۇسىلمان بالاسى اسىل ايدىڭ بٸرٸ – رامازاندا اۋىز بەكٸتٸپ, بەس پارىزدىڭ بٸرٸن ٶتەۋدە. قادٸرلٸ ايدا ازاماتتار قولىنان كەلگەنشە قايىرىمدىلىق ٸستەرٸن جاساۋعا تىرىسادى. بٷگٸندە جەر-جەرلەردە قايىرىمدىلىق شارالارى كٶپتەپ جٷرگٸزٸلۋدە.
جاقىندا قر اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ دەۋرەن اباەۆ دٸني سالت-جورالعىلاردىڭ مەنٸن تەرەڭٸرەك تٷسٸنگٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ كٶپ ەكەندٸگٸن, ەل اراسىندا ساۋاپ پەن قايىرىمدىلىق تۋرالى تٷسٸنٸكتٸڭ ەرالۋاندىعى تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸرگەن بولاتىن.
وسى ورايدا, قادٸرلٸ ٸستٸڭ بٸرٸ قايىرىمدىلىق تۋرالى اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ەرجان بولاتقانۇلى نٷكەجانوۆپەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
– ەرجان بولاتقانۇلى, جالپى قايىرىمدىلىق مەسەلەسٸنە كٸرٸسپەستەن بۇرىن دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى رەتٸندە ەلدٸڭ دٸني احۋالىنا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
– رامازان ايىندا ازاماتتارىمىز تەك ٸزگٸلٸك پەن قايىرىمدى ٸستەردٸ ەسەلەي جاسايتىنىن بٸلەمٸز. بارشا قازاقستاندىقتاردى قۇتتىقتاعان ەلٸمٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قاسيەتتٸ ايدىڭ شەكسٸز ٸزگٸلٸككە, ادامگەرشٸلٸككە, رۋحاني تازارۋعا جەنە كەمەلدەنۋگە باستايتىن مەزگٸل ەكەندٸگٸن ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى يسلامنىڭ جاسامپازدىق ەلەۋەتٸ قوعامىمىزداعى جەنە ەلەمدەگٸ دەستٷرلٸ قۇندىلىقتار مەن گۋمانيزم نەگٸزدەرٸن نىعايتۋعا ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن, رامازان ايىندا ورازا ۇستاۋ مەيٸرٸمدٸلٸككە, كەشٸرٸمدٸ بولۋعا, تاتۋلىققا جەنە قايىرىمدىلىققا ٷندەيتٸنٸن جەتكٸزگەن ەدٸ. حالقىمىز «كەڭ بولساڭ – كەم بولمايسىڭ» دەگەن.
ال ەندٸ العاشقى سۇراعىڭىزعا كەلەر بولساق قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە كونفەسسيياارالىق تاتۋلىق ساقتالعان, دٸني احۋال تۇراقتى. بۇل – بٷگٸنگە دەيٸنگٸ مەملەكەتتٸڭ دٸن سالاسىنداعى ساياساتىنىڭ قول جەتكٸزگەن تابىسى.
ەگەمەندٸك بٸزگە تەك قانا ٸلگەرٸلەۋگە جەنە ٶركەنيەتكە قاراي جول اشتى. بۇل رەتتە تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتتىق دٸني قايتا ٶرلەۋ كەزەڭٸ بولدى. ەلٸمٸزدە دەستٷرلٸ دٸندەر قوعامدىق ٶمٸردٸڭ اجىراعىسىز بٸر بٶلشەگٸنە اينالدى. ەلدٸڭ تىنىشتىعىن, بٸرلٸگٸن ساقتاي الدىق.
كەيدە ەل ٸشٸندە بٷلٸك شىعارعىسى كەلەتٸن ازاماتتاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸنە قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان تىيىم سالىنىپ, ەلدە دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ جەتەگٸنە كەتكەن ازاماتتارمەن دە وڭالتۋ جۇمىستارى قارقىندى جٷرگٸزٸلۋدە. نەتيجەسٸندە دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردى جاقتاۋشىلار سانىنىڭ تٶمەندەگەنٸ بايقالۋدا.
سونىمەن قاتار جىل باسىنان بەرٸ «جۋسان» وپەراتسيياسى ارقىلى 500-دەن استام ازامات ەلگە ورالدى. مەملەكەت ٶز ازاماتتارىنىڭ قاي جەردە بولسا دا, ولاردىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قاراماي, قول ۇشىن سوزىپ, امان-ەسەن الىپ كەلدٸ.
بٷگٸندە سيرييادان ورالعان ازاماتتاردى قوعامعا قايتا بەيٸمدەۋ شارالارى جان-جاقتى جٷرگٸزٸلۋدە. اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستار مەملەكەتتٸمٸزدٸڭ ازاماتتارعا جاساپ جاتقان ٷلكەن قامقورلىعى دەپ ايتار ەدٸم.
– ەندٸ قايىرىمدىلىق مەسەلەسٸنە توقتالساق, اشىقتاپ تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز?
– قايىرىمدىلىق ۇعىمىنىڭ ماعىناسى ٶتە كەڭ. حالقىمىز راقىمدى, مەيٸرٸمدٸ, جان جىلۋى مول ادامدى قايىرىمدى ادام دەيدٸ. ەرتەرەكتە ٷلكەندەرٸمٸز الدىنا جاعداي ايتىپ كەلگەن ادامنىڭ مەسەلٸن قايتارماۋعا تىرىساتىن. جاعدايى قيىن بولىپ تۇرسا دا ونى قولتىعىنان دەمەپ, ەڭسەسٸن تٸكتەتۋگە اتسالىساتىن. بۇل – حالقىمىزدىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولاتىن.
حالقىمىز ٶز ۇرپاعىنا قايىرىمدىلىقتى جاستايىنان ٷيرەتٸپ, ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرگە باۋلىعان. بٸرەۋگە جاقسىلىق, جان-جانۋارلارعا, تٸپتٸ تابيعاتقا كامقورلىق جاساۋدىڭ ٶزٸن قايىرىمدىلىق ٸسكە جاتقىزعان. باسقانىڭ باسىنا تٷسكەن اۋىرتپالىقتى قابىلداۋ جەنە ونى بٶلٸسۋ, تٸپتٸ ٸس جٷزٸندە ناقتى كٶمەك بەرۋ دە قايىرىمدىلىققا جاتادى. اۋىزسۋعا مۇقتاج اۋىل تۇرعىندارىنا قۇدىق قازىپ بەرۋ دە – ٷلكەن ساۋاپتى ٸس سانالعان.
بٷگٸندە تەك ساۋاپ مەشٸت پەن مەدرەسە سالۋ دەسەك, ماعىناسىن كەمسٸتكەن بولار ەدٸك. سەبەبٸ قايىرىمدىلىق قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك سالاسىنىڭ بارلىعىندا جٷزەگە اسىرىلۋدا.
ەلٸمٸزدە قايىرىمدىلىق قىزمەتٸن جٷزەگە اسىراتىن كٶپتەگەن قورلار جۇمىس جاسايدى.
ولاردىڭ اتقارىپ جاتقان ٸس-شارالارىن بٸز كٷندەلٸكتٸ باق-تان نەمەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى بٸلٸپ وتىرمىز. بٸرەۋلەرٸ ناۋقاس جاندارعا قول سوزىپ جاتسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ جومارتتىق تانىتىپ كٶپبالالى وتباسىعا پەتەر كٸلتٸن تابىستاپ جاتىر. وسى رەتتە مۇقتاج جانداردى قاشاندا ەلەۋمەتتٸك قولداۋ, ولاردى قورعاۋعا ات سالىسۋ كٷن سايىنعى جۇمىسىمىز بولۋى تيٸس دەپ ويلايمىن. تٸپتٸ مەملەكەت ول ٷشٸن «قايىرىمدىلىق تۋرالى» زاڭ قابىلدادى.
– «قايىرىمدىلىق تۋرالى» زاڭعا تولىعىراق توقتالساڭىز?
– ەلباسى 2015 جىلى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ٸسكە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ٸسكە اسىرۋعا, قايىرىمدىلىققا جەنە ونى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان قۇقىقتىق نەگٸزدە «قايىرىمدىلىق تۋرالى» قر زاڭىنا قول قويدى.
اتالمىش زاڭ قايىرىمدىلىق سالاسىندا تۋىنداعان قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدٸ. ماقسات – قوعامداعى قايىرىمدىلىقتىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋ, قولداۋ جەنە نىعايتۋ جولىمەن قوعامنىڭ ٶزٸندٸك ۇيىمداستىرۋىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋ بولىپ تابىلادى.
زاڭى 2-بابىندا قايىرىمدىلىقتىڭ ماقساتى مەن مٸندەتتەرٸ ناقتى كٶرسەتٸلگەن. وندا قوعامدا «قايىرىمدىلىقتىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋ, قولداۋ جەنە نىعايتۋ ارقىلى قوعامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ ۇيىمداستىرۋىن دامىتۋعا جەردەمدەسۋ قايىرىمدىلىقتىڭ ماقساتى بولىپ تابىلادى» دەلٸنگەن.
قايىرىمدىلىق ماقساتىنا كٶپتەگەن قىزمەتتەردٸ اتقارۋعا بولادى. مەسەلەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ, دوستىق پەن قوعامدىق كەلٸسٸمدٸ ودان ەرٸ نىعايتۋعا جەردەمدەسۋ, سونداي-اق انا مەن بالاعا قامقورلىق جاساۋ, مەدەنيەت پەن ٶنەرگە, عىلىم مەن سپورت تٷرلەرٸن دامىتۋعا قايىرىمدىلىق كٶمەك كٶرسەتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-شارالاردى جەنە ت.ب. قايىرىمدىلىق تٷرلەرٸن ٸسكە اسىرۋ جان-جاقتى كٶرسەتٸلگەن. زاڭ اياسىندا ەلٸمٸزدە قانشاما مەتسەناتتىق قىزمەتتە جٷزەگە اسىرىلۋدا.
بۇل زاڭدى قابىلداۋ ٸستٸڭ باسى عانا. ال بٷگٸندە قۇجات ەلٸمٸزدەگٸ قايىرىمدىلىقتى جانداندىرىپ, قازاقستاندىق قايىرىمدىلىق دەستٷرلەرٸن جاڭعىرتۋعا جەنە سول ارقىلى ازاماتتىق قوعامنىڭ شوعىرلانۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ دەپ ويلايمىن.
– قر «قايىرىمدىلىق تۋرالى» زاڭىندا «مەتسەنات» مەسەلەسٸ ايتىلعان ەكەن. كٸمدٸ مەتسەنات دەپ ايتۋعا بولادى?
– «ادامدى ادام ەتەتٸن — مەيٸرٸم مەن قايىرىم» — دەگەن دانالىق سٶز بار. ياعني, وسى سٶزدٸ ٷنەمٸ جادىندا ۇستايتىن, اينالاسىنا قايىرىم-قامقورلىقپەن قارايتىن جانداردى مەتسەنات دەپ ايتار ەدٸم.
زاڭ بويىنشا مەتسەنات – مەتسەناتتىق قىزمەتتٸ جٷزەگە اسىراتىن تۇلعا, ال مەتسەناتتىق قىزمەت – «قايىرىمدىلىق تۋرالى» زاڭعا سەيكەس عىلىمدى, بٸلٸمدٸ, مەدەنيەتتٸ, ٶنەردٸ, سپورتتىق شەبەرلٸكتٸ دامىتۋعا, قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ تاريحي جەنە ەتنومەدەني يگٸلٸگٸن ساقتاۋعا ٶزٸنٸڭ ٸزگٸلٸك ەركٸ نەگٸزٸندە قايىرىمدىلىق كٶمەك كٶرسەتۋ جٶنٸندەگٸ قىزمەتٸ بولىپ تابىلادى.
جالپى عىلىم تٸلٸندە مەتسەنات دەپ بٸلٸم مەن ٶنەردٸڭ دامۋىنا ماتەريالدىق كٶمەك كٶرسەتكەن تۇلعانى ايتامىز.
قوعامدا مەتسەناتتاردىڭ كٶپ بولۋى – ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى دامىپ وتىرعانىنىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ.
تاريحتان كٶپتەگەن مەتسەناتتاردىڭ ەسٸمٸن بٸلەمٸز. شەجٸرەلٸك دەرەكتەرگە زەر سالساق, ولار ٶزدەرٸنٸڭ كٶمەگٸن كٶبٸنٸسە بٸلٸمگە جۇمساعان. وقۋ ورىندارىن اشىپ, مەكتەپ-مەدرەسەلەر تۇرعىزىپ, حالىقتىڭ وقۋ-اعارتۋ ٸسٸنە ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸرگەن, ياعني ولار بٸلٸمگە قولداۋ كٶرسەتۋ ارقىلى ۇلت بولشاعىنىڭ نەگٸزٸن سالدى.
مەتسەناتتىق پەن قايىرىمدىلىقتىڭ دەستٷرلەرٸ قازاق جەرٸندە ەجەلدەن بەرٸ تاراعان.
ەڭگٸمەنٸ ەرٸدەن تارقاتاتىن بولساق بٶكەي ورداسىنىڭ سوڭعى حانى جەڭگٸر حان حالىقتى اعارتۋ ٸسٸنە ٷلكەن ٷلەس قوستى, مەكتەپ اشتى, ونىڭ جىلسايىنعى بارلىق ماتەريالدىق قاجەتتٸلٸكتەرٸن ٶزٸ قامتاماسىز ەتٸپ وتىردى.
قۇنانباي قاجىنىڭ 1824 جىلى سالدىرعان مەشٸتٸ مەن 1876 جىلى مەككە قالاسىنا سالعان قوناق ٷيٸ حالىققا ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت ەتكەن.
سىر ٶڭٸرٸندەگٸ قالجان احۋن ٶز قاراجاتىنا مەشٸت-مەدرەسە سالىپ, جاستاردىڭ بٸلٸمدٸ بولۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزگەن.
اقسۋ جەرٸندە ۇلت رۋحانيياتىنا ٷلەس قوسقان ەسەنقۇل مامانوۆتىڭ قاراجاتىمەن اشىلعان مامانييا مەدرەسەسٸن دە ەرەكشە ايتۋعا بولادى. بۇل – قازاق تاريحىنداعى بٸلٸمگە سالىنعان ينۆەستيتسييانىڭ باستاۋى بولاتىن.
سونىمەن قاتار, 1914 جىلى ەسەنقۇل مامانوۆ «ايقاپ» جۋرنالىندا «رومانعا بەيگە تٸگەمٸن» دەپ اشىق حات جارييالاۋىنان قازاقتىڭ ەدەبيەتٸنە دەگەن قامقورلىعىن اڭعارۋعا بولادى.
حٸح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق بايلارىنىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنا شەكٸرتاقى تاعايىنداۋى, دەمەۋشٸلٸك جاساۋى بۇل دا مەتسەناتتىق قىزمەت. مەسەلەن, الاش قوزعالىسىنىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ جانشا (جاھانشا) دوسمۇحامەدوۆ سىرىم باتىردىڭ شٶبەرەسٸ سالىق وماروۆتىڭ قارجىلاي كٶمەگٸمەن سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن.
تاعى بٸر مىسال, قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار ەۋەزوۆ 1918 جىلدان باستاپ شىعارعان «اباي» اتتى جۋرنالدىڭ ماتەريالدىق شىعىندارىن اۋقاتتى قاراجان ٷكٸباەۆ كٶتەرگەن. ايتا بەرسەك جٷزدەگەن مىسالداردى كەلتٸرۋگە بولادى. بۇلاردىڭ بارلىعى بٸر سٶزبەن ايتقاندا مەتسەناتتار.
قازٸرگٸ زامان مەتسەناتتارىنىڭ ٸشٸندە دە ماقتانىشپەن ايتا الاتىن ەسٸمدەر بارشىلىق. ٶز اتتارىن اتاماي, قاراپايىمدىلىعىن ساقتاپ, قايىرىمدىلىعىن جاسىرىپ قالۋدى جٶن سانايتىن جەكەلەگەن ادامدار دا كٶپ. ولاردىڭ بۇل ٸسٸن ناعىز كەڭ جٷرەكتٸ ازاماتتىق ٸس دەر ەدٸم.
دەمەك قازاق توپىراعىندا مەتسەناتتار از بولماعان. بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە ەرتٷرلٸ سالالار بويىنشا ٷزدٸكسٸز قولىنان كەلگەنشە قايىرىمدىلىق جاساپ كەلە جاتقان ازاماتتارىمىزبەن ماقتانا الامىز.
تٸپتٸ, ٶزٸڭٸزگە بەلگٸلٸ ەلٸمٸزدە 2007 جىلدان بەرٸ ٷزدٸكسٸز ٶتكٸزٸلەتٸن «التىن جٷرەك» قوعامدىق سىيلىعى دا تالاي مەتسەناتتى قازاققا تانىتتى. ەلدٸڭ اراسىندا ەلەنٸپ, حالىقتىڭ ريزاشىلىعىنا بٶلەنٸپ جٷرگەن جومارت جانداردىڭ جۇمىسى كٶپشٸلٸككە تانىستىرىلىپ, «جىل مەتسەناتى» دەگەن اتاققا يە بولۋدا.
«از جاقسىلىق جاساعانعا دا كٶپ راقمەت ايتۋ پارىز» – دەگەن ەكەن ج.بالاساعۇن. بٸزدٸڭ حالقىمىز جاقسىلىقتى جاساي دا بٸلگەن, جاقسىلىق جاساعان ادامعا راحمەتٸن ايتا دا بٸلگەن.
تٸپتٸ ۇلتتىڭ ۇلتقا جاساعان قامقورلىعىن دا قايىرىمدىلىققا جاتقىزۋعا بولادى. حالقىمىز «ادامداردى قانى عانا ەمەس, جاقسى ٸستەرٸ دە تۋىستىرادى» – دەگەن ەكەن. قازاق جەرٸ مەن جۇرتى باستارىنا قارا تٷنەك كٷن تۋعاندا تالاي ۇلت ٶكٸلدەرٸنە پانا بولدى. زورلىقپەن, كٷمەنمەن جەر اۋدارىلعان نەمٸستەر, كەرٸستەر, شەشەندەر, ت.ب. ۇلت ٶكٸلدەرٸن حالقىمىز ٷيٸنٸڭ بٸر بٶلمەسٸنە كٸرگٸزدٸ, بٸر ٷزٸم ناندى بٶلٸپ جەدٸ. بۇل دا قايىرىمدى ٸستەردەن.
– سٶز سوڭىندا دٸني بٸرلەستٸكتەرگە, ولاردىڭ قايىرىمدىلىق جۇمىسىنا قاتىستى ايتا كەتسەڭٸز?
– ەلٸمٸزدە تٷرلٸ كونفەسسييا ٶكٸلدەرٸ ەردايىم ٶزدەرٸنٸڭ ۋاعىزدارىمەن ادامدارعا جالپى ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى, قوعامداعى دٸني تانىم, تٷسٸنٸك نورمالارىمەن قاتار, بٸز ايتىپ وتىرعان قايىرىمدىلىق مەسەلەسٸن دە ناسيحاتتاپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە ەلٸمٸزدە يسلام جەنە پراۆوسلاۆيە دٸنٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قايىرىمدىلىق شارالارىن جارييا تٷردە اتقارىپ كەلەدٸ.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىس باعىتتارىنىڭ بٸرٸ قايىرىمدىلىق شارالارىن جيٸ ٶتكٸزۋ, قامقورلىق اكتسييالارىن ۇيىمداستىرۋ ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. جەردەمگە مۇقتاج قانشاما وتباسى مەشٸتتەردٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋدە. تٸپتٸ كٶپبالالى جانۇيالارعا, جالعىز باستى انالارعا الىپ بەرٸپ جاتقان پەتەرلەرٸ تۋرالى دا كٶپشٸلٸك حاباردار.
ورىس پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸ دە ٷلكەن قايىرىمدىلىق شارالارمەن اينالىسادى. بالالار ٷيٸ, قارتتار ٷيٸ, گوسپيتالدار مەن اۋرۋحانالارعا كٶمەك كٶرسەتەدٸ. مىسالعا, الماتىدا روجدەستۆو, پاسحا مەيرامدارىنا قاتىستى قايىرىمدىلىق, كيريلل مەن مەفوديي كٷندەرٸنە قاتىستى اعارتۋ شارالارى ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ.
سوندىقتان ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق دٸني بٸرلەستٸك ٶكٸلدەرٸ ەرقاشاندا قايىرىمدىلىق جاساپ, ٸزەتتٸ ٸس اتقارۋعا اتسالىسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
– ماعىنالى سۇحباتىڭىزعا راحمەت. قىزمەتٸڭٸزدە تەك سەتتٸلٸك بولعاي!
سۇحباتتاسقان – تۇرار تٷگەلۇلى
kazislam.kz
