Iisi musylman balasy asyl aidyń biri – Ramazanda aýyz bekitip, bes paryzdyń birin óteýde. Qadirli aida azamattar qolynan kelgenshe qaiyrymdylyq isterin jasaýǵa tyrysady. Búginde jer-jerlerde qaiyrymdylyq sharalary kóptep júrgizilýde.
Jaqynda QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministri Dáýren Abaev dini salt-joralǵylardyń mánin tereńirek túsingisi keletinderdiń kóp ekendigin, el arasynda saýap pen qaiyrymdylyq týraly túsiniktiń áralýandyǵy týraly pikir bildirgen bolatyn.
Osy oraida, qadirli istiń biri qaiyrymdylyq týraly Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligi Din isteri komitetiniń tóraǵasy Erjan Bolatqanuly Núkejanovpen suhbattasqan edik.
– Erjan Bolatqanuly, jalpy qaiyrymdylyq máselesine kirispesten buryn Din isteri komitetiniń tóraǵasy retinde eldiń dini ahýalyna qandai baǵa berer edińiz?
– Ramazan aiynda azamattarymyz tek izgilik pen qaiyrymdy isterdi eselei jasaitynyn bilemiz. Barsha qazaqstandyqtardy quttyqtaǵan elimizdiń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev qasietti aidyń sheksiz izgilikke, adamgershilikke, rýhani tazarýǵa jáne kemeldenýge bastaityn mezgil ekendigin aitqan bolatyn. Sonymen qatar Memleket basshysy islamnyń jasampazdyq áleýeti qoǵamymyzdaǵy jáne álemdegi dástúrli qundylyqtar men gýmanizm negizderin nyǵaitýǵa yqpal etip otyrǵanyn, Ramazan aiynda oraza ustaý meiirimdilikke, keshirimdi bolýǵa, tatýlyqqa jáne qaiyrymdylyqqa úndeitinin jetkizgen edi. Halqymyz «Keń bolsań – kem bolmaisyń» degen.
Al endi alǵashqy suraǵyńyzǵa keler bolsaq qazirgi tańda elimizde konfessiiaaralyq tatýlyq saqtalǵan, dini ahýal turaqty. Bul – búginge deiingi memlekettiń din salasyndaǵy saiasatynyń qol jetkizgen tabysy.
Egemendik bizge tek qana ilgerileýge jáne órkenietke qarai jol ashty. Bul rette táýelsizdik jyldarynda elimizdegi ulttyq dini qaita órleý kezeńi boldy. Elimizde dástúrli dinder qoǵamdyq ómirdiń ajyraǵysyz bir bólshegine ainaldy. Eldiń tynyshtyǵyn, birligin saqtai aldyq.
Keide el ishinde búlik shyǵarǵysy keletin azamattardyń is-áreketterine quzyrly organdar tarapynan tyiym salynyp, elde destrýktivti dini aǵymdardyń jetegine ketken azamattarmen de ońaltý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Nátijesinde destrýktivti dini aǵymdardy jaqtaýshylar sanynyń tómendegeni baiqalýda.
Sonymen qatar jyl basynan beri «Jýsan» operatsiiasy arqyly 500-den astam azamat elge oraldy. Memleket óz azamattarynyń qai jerde bolsa da, olardyń taǵdyryna beijai qaramai, qol ushyn sozyp, aman-esen alyp keldi.
Búginde Siriiadan oralǵan azamattardy qoǵamǵa qaita beiimdeý sharalary jan-jaqty júrgizilýde. Atqarylyp jatqan aýqymdy jumystar memlekettimizdiń azamattarǵa jasap jatqan úlken qamqorlyǵy dep aitar edim.
– Endi qaiyrymdylyq máselesine toqtalsaq, ashyqtap túsindirip berseńiz?
– Qaiyrymdylyq uǵymynyń maǵynasy óte keń. Halqymyz raqymdy, meiirimdi, jan jylýy mol adamdy qaiyrymdy adam deidi. Erterekte úlkenderimiz aldyna jaǵdai aityp kelgen adamnyń meselin qaitarmaýǵa tyrysatyn. Jaǵdaiy qiyn bolyp tursa da ony qoltyǵynan demep, eńsesin tiktetýge atsalysatyn. Bul – halqymyzdyń boiyndaǵy asyl qasietteriniń biri bolatyn.
Halqymyz óz urpaǵyna qaiyrymdylyqty jastaiynan úiretip, adamgershilik qasietterge baýlyǵan. Bireýge jaqsylyq, jan-janýarlarǵa, tipti tabiǵatqa kamqorlyq jasaýdyń ózin qaiyrymdylyq iske jatqyzǵan. Basqanyń basyna túsken aýyrtpalyqty qabyldaý jáne ony bólisý, tipti is júzinde naqty kómek berý de qaiyrymdylyqqa jatady. Aýyzsýǵa muqtaj aýyl turǵyndaryna qudyq qazyp berý de – úlken saýapty is sanalǵan.
Búginde tek saýap meshit pen medrese salý desek, maǵynasyn kemsitken bolar edik. Sebebi qaiyrymdylyq qoǵamnyń áleýmettik salasynyń barlyǵynda júzege asyrylýda.
Elimizde qaiyrymdylyq qyzmetin júzege asyratyn kóptegen qorlar jumys jasaidy.
Olardyń atqaryp jatqan is-sharalaryn biz kúndelikti BAQ-tan nemese áleýmettik jeliler arqyly bilip otyrmyz. Bireýleri naýqas jandarǵa qol sozyp jatsa, endi bireýleri jomarttyq tanytyp kópbalaly otbasyǵa páter kiltin tabystap jatyr. Osy rette muqtaj jandardy qashanda áleýmettik qoldaý, olardy qorǵaýǵa at salysý kún saiynǵy jumysymyz bolýy tiis dep oilaimyn. Tipti memleket ol úshin «Qaiyrymdylyq týraly» Zań qabyldady.
– «Qaiyrymdylyq týraly» Zańǵa tolyǵyraq toqtalsańyz?
– Elbasy 2015 jyly Bes institýttyq reformany iske asyrý boiynsha «100 naqty qadam» Ult Josparyn iske asyrýǵa, qaiyrymdylyqqa jáne ony yntalandyrýǵa arnalǵan quqyqtyq negizde «Qaiyrymdylyq týraly» QR Zańyna qol qoidy.
Atalmysh zań qaiyrymdylyq salasynda týyndaǵan qoǵamdyq qatynastardy retteidi. Maqsat – qoǵamdaǵy qaiyrymdylyqtyń rýhani-adamgershilik qundylyqtaryn qalyptastyrý, qoldaý jáne nyǵaitý jolymen qoǵamnyń ózindik uiymdastyrýyn damytýǵa yqpal etý bolyp tabylady.
Zańy 2-babynda qaiyrymdylyqtyń maqsaty men mindetteri naqty kórsetilgen. Onda qoǵamda «qaiyrymdylyqtyń rýhani-adamgershilik qundylyqtaryn qalyptastyrý, qoldaý jáne nyǵaitý arqyly qoǵamnyń ózin-ózi uiymdastyrýyn damytýǵa járdemdesý qaiyrymdylyqtyń maqsaty bolyp tabylady» delingen.
Qaiyrymdylyq maqsatyna kóptegen qyzmetterdi atqarýǵa bolady. Máselen beibitshilikti, dostyq pen qoǵamdyq kelisimdi odan ári nyǵaitýǵa járdemdesý, sondai-aq ana men balaǵa qamqorlyq jasaý, mádeniet pen ónerge, ǵylym men sport túrlerin damytýǵa qaiyrymdylyq kómek kórsetý, qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi is-sharalardy jáne t.b. qaiyrymdylyq túrlerin iske asyrý jan-jaqty kórsetilgen. Zań aiasynda elimizde qanshama metsenattyq qyzmette júzege asyrylýda.
Bul Zańdy qabyldaý istiń basy ǵana. Al búginde qujat elimizdegi qaiyrymdylyqty jandandyryp, qazaqstandyq qaiyrymdylyq dástúrlerin jańǵyrtýǵa jáne sol arqyly azamattyq qoǵamnyń shoǵyrlanýyn qamtamasyz etedi dep oilaimyn.
– QR «Qaiyrymdylyq týraly» Zańynda «Metsenat» máselesi aitylǵan eken. Kimdi metsenat dep aitýǵa bolady?
– «Adamdy adam etetin — meiirim men qaiyrym» — degen danalyq sóz bar. Iaǵni, osy sózdi únemi jadynda ustaityn, ainalasyna qaiyrym-qamqorlyqpen qaraityn jandardy metsenat dep aitar edim.
Zań boiynsha metsenat – metsenattyq qyzmetti júzege asyratyn tulǵa, al metsenattyq qyzmet – «Qaiyrymdylyq týraly» Zańǵa sáikes ǵylymdy, bilimdi, mádenietti, ónerdi, sporttyq sheberlikti damytýǵa, qoǵam men memlekettiń tarihi jáne etnomádeni igiligin saqtaýǵa óziniń izgilik erki negizinde qaiyrymdylyq kómek kórsetý jónindegi qyzmeti bolyp tabylady.
Jalpy ǵylym tilinde metsenat dep bilim men ónerdiń damýyna materialdyq kómek kórsetken tulǵany aitamyz.
Qoǵamda metsenattardyń kóp bolýy – elimizdiń ekonomikasy damyp otyrǵanynyń bir kórinisi.
Tarihtan kóptegen metsenattardyń esimin bilemiz. Shejirelik derekterge zer salsaq, olar ózderiniń kómegin kóbinise bilimge jumsaǵan. Oqý oryndaryn ashyp, mektep-medreseler turǵyzyp, halyqtyń oqý-aǵartý isine úlken eńbek sińirgen, iaǵni olar bilimge qoldaý kórsetý arqyly ult bolshaǵynyń negizin saldy.
Metsenattyq pen qaiyrymdylyqtyń dástúrleri qazaq jerinde ejelden beri taraǵan.
Áńgimeni áriden tarqatatyn bolsaq Bókei ordasynyń sońǵy hany Jáńgir han halyqty aǵartý isine úlken úles qosty, mektep ashty, onyń jylsaiynǵy barlyq materialdyq qajettilikterin ózi qamtamasyz etip otyrdy.
Qunanbai qajynyń 1824 jyly saldyrǵan meshiti men 1876 jyly Mekke qalasyna salǵan qonaq úii halyqqa uzaq jyldar boiy qyzmet etken.
Syr óńirindegi Qaljan ahýn óz qarajatyna meshit-medrese salyp, jastardyń bilimdi bolýyna septigin tigizgen.
Aqsý jerinde ult rýhaniiatyna úles qosqan Esenqul Mamanovtyń qarajatymen ashylǵan Mamaniia medresesin de erekshe aitýǵa bolady. Bul – qazaq tarihyndaǵy bilimge salynǵan investitsiianyń bastaýy bolatyn.
Sonymen qatar, 1914 jyly Esenqul Mamanov «Aiqap» jýrnalynda «Romanǵa báige tigemin» dep ashyq hat jariialaýynan qazaqtyń ádebietine degen qamqorlyǵyn ańǵarýǵa bolady.
HIH ǵasyrdyń aiaǵy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq bailarynyń joǵarǵy oqý oryndarynda oqyp jatqan qazaq jastaryna shákirtaqy taǵaiyndaýy, demeýshilik jasaýy bul da metsenattyq qyzmet. Máselen, Alash qozǵalysynyń kórnekti qairatkeri Jansha (Jahansha) Dosmuhamedov Syrym batyrdyń shóberesi Salyq Omarovtyń qarjylai kómegimen Sankt-Peterbýrg ýniversitetiniń zań fakýltetin bitirgen.
Taǵy bir mysal, qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov 1918 jyldan bastap shyǵarǵan «Abai» atty jýrnaldyń materialdyq shyǵyndaryn aýqatty Qarajan Úkibaev kótergen. Aita bersek júzdegen mysaldardy keltirýge bolady. Bulardyń barlyǵy bir sózben aitqanda metsenattar.
Qazirgi zaman metsenattarynyń ishinde de maqtanyshpen aita alatyn esimder barshylyq. Óz attaryn atamai, qarapaiymdylyǵyn saqtap, qaiyrymdylyǵyn jasyryp qalýdy jón sanaityn jekelegen adamdar da kóp. Olardyń bul isin naǵyz keń júrekti azamattyq is der edim.
Demek qazaq topyraǵynda metsenattar az bolmaǵan. Búgingi kúnniń ózinde ártúrli salalar boiynsha úzdiksiz qolynan kelgenshe qaiyrymdylyq jasap kele jatqan azamattarymyzben maqtana alamyz.
Tipti, ózińizge belgili elimizde 2007 jyldan beri úzdiksiz ótkiziletin «Altyn júrek» qoǵamdyq syilyǵy da talai metsenatty qazaqqa tanytty. Eldiń arasynda elenip, halyqtyń rizashylyǵyna bólenip júrgen jomart jandardyń jumysy kópshilikke tanystyrylyp, «jyl metsenaty» degen ataqqa ie bolýda.
«Az jaqsylyq jasaǵanǵa da kóp raqmet aitý paryz» – degen eken J.Balasaǵun. Bizdiń halqymyz jaqsylyqty jasai da bilgen, jaqsylyq jasaǵan adamǵa rahmetin aita da bilgen.
Tipti ulttyń ultqa jasaǵan qamqorlyǵyn da qaiyrymdylyqqa jatqyzýǵa bolady. Halqymyz «Adamdardy qany ǵana emes, jaqsy isteri de týystyrady» – degen eken. Qazaq jeri men jurty bastaryna qara túnek kún týǵanda talai ult ókilderine pana boldy. Zorlyqpen, kúmánmen jer aýdarylǵan nemister, kárister, sheshender, t.b. ult ókilderin halqymyz úiiniń bir bólmesine kirgizdi, bir úzim nandy bólip jedi. Bul da qaiyrymdy isterden.
– Sóz sońynda Dini birlestikterge, olardyń qaiyrymdylyq jumysyna qatysty aita ketseńiz?
– Elimizde túrli konfessiia ókilderi árdaiym ózderiniń ýaǵyzdarymen adamdarǵa jalpy adamgershilik qundylyqtardy, qoǵamdaǵy dini tanym, túsinik normalarymen qatar, biz aityp otyrǵan qaiyrymdylyq máselesin de nasihattap keledi. Ásirese elimizde islam jáne pravoslavie dininiń ókilderi qaiyrymdylyq sharalaryn jariia túrde atqaryp keledi.
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń kúndelikti jumys baǵyttarynyń biri qaiyrymdylyq sharalaryn jii ótkizý, qamqorlyq aktsiialaryn uiymdastyrý ekendigi belgili. Járdemge muqtaj qanshama otbasy meshitterdiń kómegine júginýde. Tipti kópbalaly januialarǵa, jalǵyz basty analarǵa alyp berip jatqan páterleri týraly da kópshilik habardar.
Orys pravoslavie shirkeýi de úlken qaiyrymdylyq sharalarmen ainalysady. Balalar úii, qarttar úii, gospitaldar men aýrýhanalarǵa kómek kórsetedi. Mysalǵa, Almatyda Rojdestvo, Pasha meiramdaryna qatysty qaiyrymdylyq, Kirill men Mefodii kúnderine qatysty aǵartý sharalary ótkizilip keledi.
Sondyqtan elimizdegi barlyq dini birlestik ókilderi árqashanda qaiyrymdylyq jasap, izetti is atqarýǵa atsalysýy kerek dep oilaimyn.
– Maǵynaly suhbatyńyzǵa rahmet. Qyzmetińizde tek sáttilik bolǵai!
Suhbattasqan – Turar TÚGELULY
kazislam.kz
