– سٸز بيلٸكتٸ, قوعامدى قارىپ تٷسەتٸن قاتقىل ويىڭىزدى ەش بٷكپەسٸز, جالاڭاش كٷيٸندە ايتىپ تا, جازىپ تا كەلەسٸز. بۇل مٸنەزٸڭٸز بيلٸككە ۇنامايتىن بولار دەپ توپشىلايتىن ەدٸك, بٸراق سٸز قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعىنا باسشى بولىپ سايلانعانىڭىزدا, ول ويىمىزدىڭ بەكەر ەكەنٸن تٷسٸندٸك. سٸزدٸڭ تٶراعالىعىڭىزدى قالاي قابىلداساق بولادى: بۇل قۇزىرلى مەكەمەلەردٸڭ ەركٸن ويلى ادامدارمەن ساناسۋى ما, ەلدە ٶزٸڭٸزدٸڭ بارلىق تاراپتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن ەپتٸلٸگٸڭٸز دە بار ما?
– مەن سايلانباي تۇرىپ تا كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى س.تەۋەكەلوۆ, ي.ۆوۆنيانكو تاراپىنان وداقتىڭ جۇمىسىنا ارالاسۋعا ۇسىنىستار اراگٸدٸك تٷسٸپ تۇراتىن. باس تارتىپ, شەتتەپ جٷرەتٸنمٸن. ٶيتكەنٸ ەركٸندٸكتٸ جاقسى كٶرەمٸن. كٸتاپ جازامىن. كينو تٷسٸرەمٸن. تٶراعالىققا بارعىم كەلمەگەنٸنٸڭ سەبەبٸ كٶپ بولدى. بٸر سەبەبٸ, بيلٸك قوعامدىق ۇيىمدارعا اسا نازارىن اۋدارا بەرمەيدٸ. شىعارماشىلىق وداقتاردىڭ كەڭەس كەزٸندەگٸ سيياقتى بيلٸك ساناساتىنداي بەدەلٸنەن تٷك قالماعان, كٷشٸ جوق. جازۋشىلار وداعى عيماراتىن جالعا بەرٸپ, جان باقسا, بٸز باسىمىزداعى جالعىز باسپانامىز – كينو ٷيٸنەن دە ايرىلىپ قالعانبىز. سوتتاسىپ كەلە جاتقانىمىزعا, مٸنە بٸر جارىم جىل بولدى. تٸپتٸ جينالىسىمىزدى ٶتكٸزەتٸن جەر دە جوق. بٸرەسە قازاقكونتسەرتتٸڭ ٷيٸندە ٶتكٸزەمٸز, بٸردە باسقا مەكەمەگە بارىپ جالىنامىز. قازاق كينوسىنا بٸر ادامداي ەڭبەك سٸڭٸرگەن اسانەلٸ ەشٸموۆ اعامىزدى الدىمىزعا سالىپ, مەسەلەنٸ شەشٸپ بەرۋٸن سۇراپ الماتىنىڭ جوعارى سۋدياسىنىڭ الدىنا دا باردىق. پرەزيدەنتتٸڭ قابىلداۋىندا بولعاندا دا وسى مەسەلەنٸ ايتتىم. سوندىقتان كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ تٶراعالىعىنا قىزىعاتىنداي تەتتٸ ەشنەرسە جوق. «مەنٸ تٶراعا سايلاڭدارشى» دەپ ەشكٸمگە جالىنبادىم. تٸپتٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ اشىق داۋىسىمەن تٶراعا بولىپ سايلانعاننان كەيٸن ەرٸپتەستەرٸمنەن: «جاقسىلاپ ويلاندىڭدار ما ٶزٸ?» دەپ سۇرادىم دا. قازاققا نە كەرەك: اتاق كەرەك, وردەن كەرەك, كابينەت كەرەك. «ەرمەككە دە كەرەگٸ سول ەكەن عوي» دەپ وتىرعان شىعار, بٸراق مەن مۇندايعا ەشقاشان قىزىققان ەمەسپٸن.
– سٸزدٸڭ كينەماتوگرافيستەر وداعىنا باسشى بولىپ كەلۋٸڭٸزدٸڭ تٶڭٸرەگٸندە داۋ-داماي كٶپ بولدى, ال كەز كەلگەن كيكٸلجٸڭ – ديالوگقا كەلە الماۋدىڭ سوڭعى شەگٸ. جالعىز كينو سالاسىندا ەمەس, كەز كەلگەن شىعارماشىلىق وداقتىڭ تٶراعالارىن اۋىستىرۋ بٸزدە بٷلٸكشٸلٸككە دەيٸن ۇلاسىپ, اسا تارتىستى جاعدايدا ٶتەدٸ. نەگە وداقتىڭ ٶزگە مەسەلەسٸ دەل وسىلاي تالقىلانبايدى?
– بۇل ەندٸ مٸنەزگە دە بايلانىستى بولار دەپ ويلايمىن. شىعارماشىلىق ادامدارى قوعام تٷگٸلٸ, ٶزگە تٷگٸلٸ, ٶزٸمەن ٶزٸ كەلٸسپەيدٸ, ٶزٸمەن ٶزٸ كەرٸسٸپ جٷرەدٸ. يە, مەنٸ سايلاعاندا دا ايعاي بولدى, شۋ بولدى. بٸراق ەڭگٸمەگە ارالاسپادىم, نەمەن اياقتالاتىنىن كٷتٸپ قارادىم دا وتىردىم. جالپى, مۇنداي نەرسەگە مەن بەرمەيمٸن. تٶراعا بولعاننان كەيٸن ٶمٸرٸم ٶزگەرٸپ كەتكەن جوق. سوندىقتان مەن بارلىق شىعارماشىلىق وداقتى – جىندىحانا, ال ولاردىڭ تٶراعاسىن جىندىحانانىڭ باس دەرٸگەرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن, ماعان رەنجٸسە, رەنجي بەرسٸن, ٸشتەي ٶزدەرٸ دە بۇل شىندىقتى مويىندايتىن شىعار.
– «ەرمەك تۇرسىنوۆ – وليگارح-الپاۋىتتاردىڭ رۋحاني لوببيٸ» دەگەن سٶز سٸزدٸ اشۋلاندىرا ما? ول ورتادا سٸزدٸڭ دوستارىڭىز كٶپ قوي, سٸزدەردٸ نە ورتاقتاستىرادى? ەدەتتە, باقۋات ادام كەدەيمەن دوستىققا ۇمتىلا بەرمەۋشٸ ەدٸ, ەلدە سٸز دە بايسىز با?
– يە, قالتالى, سەمٸز دوستارىمنىڭ كٶپ ەكەنٸن جاسىرمايمىن. بٸراق ولار بٸردەن بايىپ كەتكەن جوق, بەرٸمٸز جالاڭاياق, جالاڭباس جٷرگەن كەزٸمٸزدە تانىسىپ, ٶمٸردٸڭ ۇزىن جولىندا قاتال سىناقتاردان بٸرگە ٶتكەنبٸز. مەن دوستارىمدى ەشقاشان ەلەۋمەتتٸك كاتەگورييا بويىنشا بٶلگەن ەمەسپٸن. جاستاۋ كٷنٸمدە دۇرىس سٶيلەمەسەم, ٸس-ەرەكەتٸم دۇرىس بولماسا, «رەنجٸتٸپ الام با, انادان ايرىلىپ قالام با, مىنادان بٶلٸنٸپ قالام با» دەپ, ەركٸمنٸڭ كٶڭٸلٸنە بٸر قاراپ, قورقاتىن ەدٸم. قازٸر بۇل ماعان قورقىنىش ەمەس. دوستار تٷرلٸ قيىندىقتا سىنالىپ, ەكشەلٸپ شىعادى دا, سوڭىرا ەركٸم ٶز جولىن تاۋىپ كەتەدٸ. ال جانىمدا قالعاندارىنىڭ بەرٸ دە مٷمكٸندٸگٸنشە كٶمەكتەسٸپ كەلەدٸ. كٸتاپحانانى كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزدٸ, ٷيٸ جوق اكتەرگە ٷي ەپەردٸ, باسقا دا ٷندەمەي جٷرٸپ تىندىرىپ جٷرگەن ٸستەرٸ قانشاما. قازٸر ٶمٸردٸڭ ٶزٸ سىناپ سەكٸلدٸ عوي, قاسىڭداعى دوسىڭ ٶزگەرە باستاسا, جولىنا تۇرىپ, ەتەگٸنە جارماسۋدىڭ قاجەتٸ جوق. مەنٸڭ جولىم – شىندىق. مەن ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن اسا قينالمايمىن, ەشنەرسەنٸ قولدان كٷردەلەندٸرمەيمٸن, جاي عانا ٶمٸر سٷرەمٸن. كەزٸندە مەن تۋرالى نە ايتىلمادى? «حالىق جاۋى», «ساتقىن», «ٸشتەن شىققان جاۋ جامان». مٷمكٸن مەنٸ ولار وسىلاي قابىلداعان شىعار. مەيلٸ, ايتا بەرسٸن. مەن سىرتتا ون ەكٸ جىل ٶمٸر سٷردٸم: تٶرت جىل امەريكادا, ٷش جىل ەۋروپادا, سيرييا, مەسكەۋ, مىسىردا تۇرىپ كٶردٸم. سىرتتان كەلگەننەن كەيٸن كٶزٸڭ ٶتكٸر بولادى ەكەن, بۇرىن بايقاماعانىڭ بٸردەن كٶزگە تٷسەدٸ. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەيدٸ, بٸز وتىز جىلدا ٶزگەرٸپ كەتتٸك. مىناۋ باياعى قازاق ەمەس. شىداماعان سوڭ قارنىڭ اشىپ ايتاسىڭ, جىلاپ ايتاسىڭ, رەنجٸتٸپ ايتاسىڭ. ەرينە مۇنىڭ بەرٸ قازاق بولعاننان كەيٸن ٶزٸڭە رەنجٸپ ايتقانىڭ عوي. دۇرىس قابىلدامايدى.
– سٸز بۇرىن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ەمەن ەسٸگٸن كٶپ اشا بەرمەيتٸن ەدٸڭٸز. ايتاتىن داتىڭىز بولدى ما, سٸزدٸ پرەزيدەنتتٸڭ قابىلداۋىنان كٶرگەنٸمٸزدە تاڭىرقاپ قالعانىمىز راس...
– مەنٸ تولعاندىرعان بٸرٸنشٸ مەسەلە – «قازاقفيلمنٸڭ» تاعدىرى بولدى. پرەزيدەنتكە وسى جايدى ايتۋىم كەرەك دەپ شەشتٸم. «قازاقفيلم» – ۇلتتىق برەند. سونىڭ ٶزٸ كٶكپارعا تٷسٸپ, تۋلاققا اينالۋدىڭ از الدىندا تۇر. قالايدا قۇتقارۋىمىز كەرەك. ەكٸنشٸ مەسەلە – كينو ٷيٸ. سوتتان سوتقا بارىپ, نەتيجەسٸ جوق شەشٸمدەردەن شارشادىق. ٷشٸنشٸ مەسەلە – مەدەنيەت. كينو تٷسٸرۋدٸڭ قامىمەن جٷرٸپ بٷكٸل قازاق دالاسىن ارالاپ-ارالاپ, يت ارقاسى قييانداعى تانىمايتىن اۋىلعا بارىپ توقتايسىڭ. ەلدٸڭ ٸشٸندە جٷرٸپ اۋىل ادامدارىمەن سٶيلەسەمٸن, ولاردىڭ جۇتاڭ تۇرمىسىن, ٶلمەستٸڭ كٷنٸن كەشٸپ وتىرعان تٸرشٸلٸگٸن كٶرەمٸن. مەن ونى بٸرەۋدەن ەستٸپ, بولماسا ينتەرنەتتەن وقىپ العان جوقپىن. سوندا كٶزٸم كٶرگەن شىن جاعدايدى پرەزيدەنتكە جەتكٸزۋگە تىرىستىم. بٸر ساعاتتىڭ تٶڭٸرەگٸندە بولعان ەڭگٸمەدە ەكەۋمٸز ٶتە اشىق سٶيلەستٸك. مٸنە, سودان بەرٸ ەكٸ ايدان ارتىق ۋاقىت ٶتتٸ. كينو سالاسىندا كٶپتەگەن يگٸ ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر. تەجٸريبەسٸ مول, كٶزقاراسى كەڭ, كينومەن «كٶزٸ اعارعان» ارمان اسەنوۆ سيياقتى جاس جٸگٸتتەر كينوستۋدييا باسشىلىعىنا كەلدٸ. مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ ٸسٸندەگٸ باستى نەرسە ەكونوميكا دا, ساياسات تا ەمەس, ەڭ باستىسى – مەدەنيەت. مەدەنيەتسٸز ادام نە ەكونوميكادا, نە ساياساتتا جەتٸستٸككە جەتە المايدى. ول ادام نەتيجەگە ٷمٸتتەنبەي-اق قويسا دا بولادى. تٸپتٸ مۇنداي ادامداردى باسقارۋ ٸسٸنە جاقىنداتۋعا دا بولمايدى. ول ٶتە قاۋٸپتٸ ادام. مىسالى, د.قوناەۆتى, ق.سەتباەۆتى, ش.ايمانوۆتى الايىق, بٸرٸ – ساياساتكەر, بٸرٸ – عالىم, بٸرٸ – رەجيسسەر, ال بۇلاردى نە بٸرٸكتٸرەدٸ? ٷشەۋٸ دە ٶتە مەدەنيەتتٸ ادام بولعان. بٸزدٸڭ بيلٸك قولىنا قىلىشىن الىپ جەمقورلىقپەن سايىسادى دا جاتادى. جەمقورلىق دەگەن نە? جەمقورلىق دەگەن – مەدەنيەتسٸزدٸك. ۇرىدا ۇيات بولا ما? جەمقورلىق – ۇرلىقتىڭ اسقىنعان تٷرٸ. بٸز جەمقوردى قىلمىسكەر دەپ جاتامىز عوي, ەندەشە مەدەنيەتٸ تٶمەن, مەدەنيەتتٸ قۇرمەتتەمەيتٸن ادامدى دا بٸز رۋحاني قىلمىسكەر دەپ اتاۋىمىز كەرەك. بالا كەزٸنەن كٸتاپ وقىماسا, دۇرىس مۋزىكا تىڭداماسا, جٶندٸ تەربيە الماسا, ول مىڭ جەردەن وكسفورد بٸتٸرٸپ كەلسە دە, ونىڭ ٸشٸندە بەرٸبٸر جامان نەرسە قالادى. سوندىقتان بولار بٸزدە قازٸر بٸلٸمدٸ وپاسىزدار كٶپ. تٶڭٸرەكتٸ تٷگەل بٸلٸمدٸ ۇرىلار جايلاپ العان. شىعارماشىل زييالىلاردىڭ ٸشٸندە دە ساتقىندار كٶپ. بٸلٸمٸن, تالانتىن ساتادى. كٸتاپ جازادى, مۋزىكا جازادى, كينو تٷسٸرەدٸ, سپەكتاكل ساحنالايدى. مىنانى ەستەن شىعارمايىق: ەشقاشان تاپسىرىسپەن تالانتتى دٷنيە تۋمايدى. شەدەۆر ولاي جاسالمايدى.
– «قازاقفيلمگە» تاپسىرىس بەرۋشٸ دە, قارجىلاي قولداۋشى دا مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ, بۇل كينو ساپاسىنا سٶزسٸز ەسەر ەتەدٸ. قوعامدا مەسەلە ٶتە كٶپ, مۇڭىمىز دا جەتەدٸ, بٸراق سونى استارمەن جەتكٸزەتٸن كينو تٸلٸ قايدا قازٸر? بۇرىن بار ەدٸ, ال قازٸر قايدا جوعالدى?
– ايتالىق, لەوناردو دا ۆينچي «دجوكوندانى» تاپسىرىسپەن سالدى ما? «ۇلت», «ۇلتتىق» دەگەن ۇعىم اياۋسىز جانشىلىپ, ٷستٸنەن لۋپامەن قاراپ وتىرعان قىراعىلاردى تٷرلٸ كٶركەمدٸك تەسٸلمەن جەر قاپتىرىپ, ۇلتتىق بوياۋى قانىق كارتينالارىندا تاقييانى باسا كيگٸزٸپ تۇرىپ «بٸز قازاقپىز» دەگەن ويدى تۇسپالداپ جەتكٸزگەن شەكەن كٸمنٸڭ نۇسقاۋىن ورىندادى? شىعارماشىلىق زييالىلاردى جيناپ الىپ «وسىنداي تاقىرىپتى كٶتەرۋٸمٸز كەرەك» دەپ تاپسىرما بەرٸلٸپ وتىرعان جەردە شىن كٶركەم دٷنيەنٸڭ تۋاتىنىنا كٷمەنٸم بار. مينيسترلٸكتە «گەنپلان» دەگەن مەسەلە بار ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. وندا حالىقتار دوستىعى, تاريحي تۇلعا, باتىرلار بەينەسٸ, زامانداس كەلبەتٸ دەگەن سيياقتى پەلەنباي تاقىرىپ قامتىلۋى تيٸس. الايدا ناعىز سۋرەتكەرگە ەركٸندٸك بەرٸلۋٸ كەرەك. كەيبٸر ەركٸن وي بيلٸكتٸڭ كٶزقاراسىمەن ٷيلەسٸم تاۋىپ جاتسا, بٸرٸگٸپ جاساۋعا بولادى. رەجيسسەردٸڭ ويىمەن جىمداسىپ كەتكەن مۇنىڭ جاقسى ٷلگٸلەرٸ كينودا جوق ەمەس, بار. ال «قارجىنى بٸز بەرٸپ وتىرمىز, سەن بٸزدٸڭ تاقىرىبىمىزدى سۋرەتتەيسٸڭ» دەگەن تالاپ دۇرىس ەمەس, مەنٸڭشە. وندا ٶنەر «اعىلشىن گازونىنا» اينالادى. بٸردە-بٸر ارامشٶپ ٶسٸرمەي, قىلتيىپ ٶسٸپ كەلە جاتسا, جۇلىپ الىپ, ال كٶزدٸڭ جاۋىن الاتىن كٶك شٶپتٸ كٷن سايىن تەپ-تەگٸس ەتٸپ قىرقىپ وتىرۋ كٶشە كٶركٸن اشقانىمەن, بٸردەي ەتٸپ تەگٸستەپ تاستاۋ ٶنەردٸڭ بٸرەگەيلٸگٸن جويىپ, ٶزٸن بۋىندىرىپ ٶلتٸرەدٸ.
– شەتەلدٸڭ ٶتە بەدەلدٸ, مىقتى گرانتتارىن ۇتىپ الىپ, كەلٸسٸمشارتپەن جۇمىسقا كەتٸپ جاتقان عالىمداردى تٷسٸنۋگە بولار, بٸراق رۋحانيياتتاعى ٸرٸ ٶكٸلدەردٸڭ شەتەلدەن جايلى ٶمٸر ٸزدەپ كەتكەنٸن رۋحاني ديسسيدەنت ەتٸپ كٶرسەتۋ كٶزقاراسى بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى بايقالادى. بۇل دۇرىس ٷلگٸ مە?
– بٸلمەيمٸن. كەزٸندە مەن دە قازاقتان بەزٸپ كەتكەم. ول ۋاقىتتا جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنان اۋدارما القاسىن اشىپ, بٸرنەشە جىل اقسەلەۋ اعا سەيدٸمبەك ەكەۋمٸز بٸر كابينەتتە وتىردىق. ٶتە بٸلٸمدٸ, شەشەن ادام, ناعىز دالا اريستوكراتى دەرسٸز. قۇرمەتٸمدە شەك جوق. بٸراق سول جىلدارداعى جۇمىس ٷردٸسٸ قىزىق ەدٸ – كٷندە داۋ, كٷندە ايتىس. ەكەۋمٸزدٸڭ ەڭگٸمەمٸزگە باسقالار دا قوسىلىپ كەتەدٸ. قالاعاڭ, ق.مۇحامەتجانوۆ, ور-اعاڭ, و.بٶكەيلەرمەن دە وسىنداي قىزۋ ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرامىز. ول كٸسٸلەردٸ تىڭداساڭ, ەلەمنٸڭ كٸندٸگٸ – قازاقستان, بٷكٸل ٶركەنيەت پەن دامۋ قازاقتان باستالعان. سٶز نەدەن تۋاتىن ەدٸ? قازاق كٸم? ونىڭ ورنى قايدا? ول العا دامىپ كەلە مە, كەرٸ شەگٸنٸپ, قۇرىپ بارا ما? داۋ وسىدان تۋادى. مەنٸڭ ويىمشا, قازاق ەلدەقاشان ارتتا قالعان. بٸراق ونى ەشكٸم كٶرمەيدٸ. ال اناۋ بٸز تابىناتىن شەتەل, ەۋروپا دەگەنٸڭ باسقا ەلەم, ولاردى ويلاندىراتىن مەسەلە باسقا, ولاردىڭ تالقىلايتىن تاقىرىبى بٶلەك. ولاردى سەنٸڭ ۇلتىڭ ەمەس, ادام, مامان رەتٸندەگٸ جەتٸستٸگٸڭ قىزىقتىرادى. قولىڭنان ٸس كەلسە, بەرٸ قۇرمەتتەيدٸ. ال بٸزدٸڭ تالقىلايتىنىمىز «كٸم تازا قازاق? كٸم شالا قازاق?» دەگەن سۇراق, اينالىپ كەلٸپ باياعى مالتامىزدى ەزەمٸز, سودان بەرٸ ماي شىعاتىن ۋاقىتى بولدى, قانە, ۇرتىمىزدان تامعانى? ەلەمنٸڭ قانشا ەلٸندە بولدىم, بٸراق مەن ەشقاشان «شالا ەۆرەي, شالا قىتاي, شالا فرانتسۋز» دەگەن سٶزدٸ ەستٸپ كٶرمەپپٸن. دٷنيەنٸڭ بۇرىش-بۇرىشىنا تارىداي شاشىلىپ كەتكەن سول ەۆرەي ەدٸ عوي, «سەن ۋكراينادا تۋعان, سەن قازاقستاندا تۋعان ەۆرەيسٸڭ, ەندەشە سەن شالاسىڭ» دەپ نەگە ايتپايدى سولار? ون ميلليونعا جەتەر-جەتپەس قازاقتى «شالاسىڭ, تازاسىڭ» دەپ بٶلگەننەن كٸم نە ۇتادى? ماقتاناتىن تٷگٸمٸز جوق, سوسىن امال جوق, قالماقتاردى تىرقىراتىپ قۋىپ, ويراتتاردىڭ ويرانىن شىعارىپ, مٸنە, بٸز جەڭٸسكە جەتتٸك دەگەن فيلمدەر تٷسٸرٸپ, ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز الداپ, مەز بولامىز. وسى ٶتٸرٸكپەن ٶمٸر سٷرۋٸمٸزدٸ جالعاستىرا بەرسەك, بٸز ەشقاشان دامىمايمىز.
– قازاق كٶرەرمەنٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ساناسى دا, تالعامى دا حالىقتىق فيلمدەرگە نەگٸزدەلگەن ەكەن. «تاقييالى پەرٸشتە», «اتامەكەن», «شاڭىراق» تەكتەس فيلمدەردٸ اڭساي بەرەدٸ. بٷگٸنگٸ كٶرەرمەنگە دەل وسى يدەياداعى, وسى فورماتتاعى كينو قىزىق بولادى دەپ ويلايسىز با?
– جىلدىڭ سوڭىندا كينەماتوگرافيستەر وداعى باسقارما مەجٸلٸسٸن شاقىرىپ, «قانشا كينو تٷسٸرٸلدٸ, كينودا قانداي جەتٸستٸككە جەتتٸك, قالاي تٷسٸرٸلدٸ, قانداي باعىتتا دامىپ كەلەمٸز?» دەگەن سۇراقتاردىڭ تٶڭٸرەگٸندە قورىتىندى مونيتورينگ جاسايمىز. سوندا مەنٸڭ الدىما تٸزٸم تٷستٸ. پروكاتقا شىققان كينولاردىڭ سانى 74 ەكەن. مەن سەنبەدٸم. «مٷمكٸن ەمەس!» دەپ ەكٸ قايىرا تەكسەرتتٸم. «ال قانداي فيلمدەر تٷسٸرٸلدٸ?» دەپ قاراسام, «نە ەگيپتە منە موزگي», «كەلينكا-سابينكا», «كانيكۋلى ۆ تايلاندە», «سيسيتاي». بٸلەسٸز بە, بۇل كينو ەمەس, مۇنداي سۇمدىقتار ٷشٸن ارنايى تەرمين ويلاپ تابۋ كەرەك. ادامباەۆ, قويانباەۆ, ەسەنتاەۆا, تٶرەعالي, قايرات, قۇداي-اۋ, قازٸر بەرٸ كينو تٷسٸرەتٸن بولىپ كەتٸپتٸ عوي. كينونىڭ ەسٸگٸ اشىق-شاشىق, بەرٸ توپىرلاپ كٸرٸپ كەتكەن. سوندا كينو دەگەن بەرٸ باراتىن دەرەتحانا بولعانى ما? تسەنزۋرا جوق. قۋانارلىعى, فيلم سانى كٶبەيدٸ, بٸراق ساپاسى مٷلدە تٷسٸپ كەتتٸ. ال بٷگٸنگٸ كاسسا جاسايتىن نەگٸزگٸ كٶرەرمەن 12 مەن 18-دٸڭ اراسىنداعى جاسٶسپٸرٸمدەر. بٸراق كينوعا باراتىن وسى توپ مۇنىڭ كينو ەمەس ەكەنٸن بٸلمەيدٸ. ولار ايمانوۆتى, قارساقباەۆتى, قوجىقوۆتى كٶرگەن جوق, بٸلمەيدٸ. سوندىقتان ولار مىنالاردىڭ تٷسٸرگەنٸن كينو ەكەن دەپ قابىلدايدى. ال بۇلار بٷگٸنگٸ كٶرەرمەننٸڭ قاراڭعىلىعىن پايدالانىپ, قالتاسىن اقتارىپ, الداپ, اقشاسىن سۋىرىپ الىپ جاتىر. بۇل كينو ەمەس – ۋ. ەگەر مەنٸ بٸرەۋ تۇتقىنعا الىپ «پارولدٸ ايت, قۇپييانى ايت» دەپ قولىمدى بۇراپ, ۇرىپ-سوعىپ قيناسا, وعان قالايدا شىدايمىن, پارولدٸ ايتپايمىن. بٸراق ەگەر ماعان قايرات پەن تٶرەعاليدىڭ فيلمدەرٸن ەكەپ كٶرسەتسە, كٶپ بولسا بەس مينۋتقا عانا شىدامىم جەتەر, قۇپييانى ايتىپ قويار ەدٸم. مۇنداي كينونى كٶرۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل – اۋرۋ. بۇل – «پونوس». اۋرۋ قوعامنىڭ كٶرٸنٸسٸ.
– سٸزدٸڭشە, قازاقستان رەجيسسەرلەرٸ كينونىڭ قانداي جانرىن ۇمىت قالدىرىپ كەلەدٸ?
– جانردى قويا تۇرايىق, بٸزدٸڭ كينودا ەڭ نەگٸزگٸ نەرسە – شىندىق جوق. ال جاڭاعى توپ كەيٸنگٸ جىلدارى كومەدييامەن ەۋەستەنٸپ كەتتٸ. بٸراق ونى كومەدييا دەپ اتاۋعا بولمايدى. نەگە دەيسٸز بە, سەبەبٸ كٷلكٸنٸڭ دە ساپاسى بولادى: ارزان كٷلكٸ, ويلى كٷلكٸ, تەرەڭ كٷلكٸ. قازاق تابيعاتىندا قالجىڭعا جاقىن حالىق. بٸراق قالجىڭى تەرەڭ بولاتىن. بٸز وسىدان ايىرىلىپ قالدىق. بٸز قازٸر كٷلمەيمٸز – ىرجاڭدايمىز. ەستە ۇستايىق: ەكەۋٸ ەكٸ بٶلەك نەرسە. بٷگٸنگٸ كينو سالاسىندا جٷرگەن جاستاردا بٸلٸم جەتٸسپەيدٸ. ولارعا ساباق بەرەتٸن ادامداردىڭ اراسىندا مٷلدە كينودان حابارى جوق كٸسٸلەر جٷر. مەنٸ دە ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر اكادەميياسىنا ساباق بەرۋگە شاقىرعان. بٸراق مەن وندا بارمايمىن. سەبەبٸ مەنٸڭ ۇستازدىق قابٸلەتٸم جوق. ەگەر مەنەن ٷيرەنگٸڭ كەلسە, مەنٸمەن بٸرگە تٷسٸرٸلٸم الاڭىنا جٷر. قازٸر رەجيسسۋرا, كينودراماتۋرگ, وپەراتورلىق ٶنەرگە ٷيرەتەتٸن اكادەمييا, ۋنيۆەرسيتەتتەر كٶبەيٸپ كەتتٸ. كينوعا كەلگەن ادامدار بۇرىنىراقتا اسسيستەنتتٸكتەن باستايتىن, رەجيسسەرلٸككە جەتكەنشە بٸراز بۇرالاڭ جولدان ٶتەتٸن. وسىنىڭ بەرٸ قىسقاردى, قازٸر قايدا بارامىن, نە جاسايمىن دەسەڭ دە, تٶتە جولمەن باراسىڭ. سوندىقتان بەرٸ ميداي ارالاسىپ, شاتاسىپ كەتكەن. تٸپتٸ نيۋ-يورك, لوس-اندجەلەس كينو اكادەميياسىنىڭ ديپلومىن ەكەلٸپ جاتقان بالالار بار. ديپلومىن اشساڭ «رەجيسسەر», «قويۋشى وپەراتور» دەپ جازىلىپ تۇر. جاقسى. ەرتٸپ الىپ, تٷسٸرۋ الاڭىنا كەلەسٸڭ, تٷك بٸلمەيدٸ. قويشى, قىسقاشا قايىرسام, مىلتىق اتىپ كٶرمەگەن گەنەرالداردىڭ ۋاقىتى تۋدى.
– فيلمنٸڭ قانداي فينالمەن اياقتالعانىن قالايسىز?
– قال-اعامنىڭ, ق.مۇحامەتجانوۆتىڭ «قيسىق اياققا قىزىل كەبٸس نە كەرەك» دەپ جيٸ قايتالايتىن سٷيٸكتٸ بٸر سٶزٸ بار ەدٸ. ۇستازىم گ.دانەلييا ٶزٸن رەجيسسەر دەپ ەسەپتەمەگەن كٷيٸ كەتتٸ. ال قازٸر «مەن رەجيسسەرمٸن», «مەن جازۋشىمىن» دەپ وپ-وڭاي ايتا بەرەتٸن بولدىق. بەرٸ ٶزگەردٸ. ۇستازدارىم ايتاتىن: «ەرقاشان كٶرەرمەننٸڭ كينوتەاتردان قانداي كٶڭٸل كٷيمەن شىعاتىنىن ويلاڭدار. ولاردىڭ ٷمٸتٸن ٷزبەڭدەر» دەپ. اۋىر تاقىرىپتى قوزعاساڭ دا, ٷمٸتٸن قالدىر. شىندىقتى ايتقىڭ كەلسە دە, ارعى جاعىن ويلا: سەن كٶرەرمەندٸ نە ٷشٸن جىلاتىپ جاتىرسىڭ, نەگە كٷلدٸرٸپ وتىرسىڭ. ال كٶرەرمەن ويلانسىن. كينوتەاتردان شىعىپ بارا جاتىپ ٶزٸنە سۇراق قويسىن. ناعىز ٶنەر جاۋاپ بەرمەيدٸ – سۇراق قويادى. ال بٸزدٸڭ كٶرەرمەن مەن وقىرماندا «ول ماعان مٸندەتتٸ» دەگەن وي قالىپتاسقان. جازۋشى مەن رەجيسسەر شايناپ, دايىن ويدى ميىنا سالىپ بەرۋگە مٸندەتتٸ. بۇلاي بولمايدى. م.تسۆەتاەۆا ايتپايتىن با ەدٸ: «چيتاتەل – سواۆتور». كينودا دا سولاي. كٶرەرمەن – رەجيسسەردٸڭ سىرلاسى. ەگەر سۋرەتكەردٸڭ تٷپكٸ ويىن تٷسٸنسە, ەرٸ قاراي ٶزٸ دامىتىپ الادى, بٸرگە مۇڭداسادى.
– «ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ كينو سالاسىنان العان سالماقتى سىيلىعى جوق» دەگەن سٶزدٸ ەستٸدٸم. سولاي ما?
– بٷگٸنگٸ حالىقارالىق كينوفەستيۆالداردان جٷلدە الىپ جاتقان فيلمدەر نەگە بيٸك دەرەجەدە باعالانادى? سەبەبٸ ول فيلمنٸڭ رەجيسسەرلەرٸ ٶز ەلٸن قارالايدى جەنە ول بٷگٸندە سەنگە اينالدى. سٶيتٸپ ۇپاي جينايدى. امەريكا مەن اۋسترالييادان باستاپ, بٸرقاتار شەت مەملەكەتتەردە ٶتەتٸن كينوفەستيۆالداردا بولدىم. بايقاعانىم, كەز كەلگەن ەلدٸڭ رەجيسسەرٸ ٶز ەلٸن قارالاپ شىقسا – باعالانادى. «وي, قانداي قىزىق». مەنٸڭشە, بۇل دۇرىس ەمەس. قايتا ٶز ەلٸڭدٸ بيٸكتەتپەيسٸڭ بە? ەڭ ٶركەنيەتتٸ ەلدٸڭ ٶزٸنٸڭ پروبلەماسى بار. بٸراق ولار كٶرسەتكەننٸڭ جٶنٸ وسى دەپ, ٶز ەلٸن مازاققا اينالدىرمايدى. كٶرسەتسە دە, قانداي كٶڭٸلمەن بايانداپ وتىر – پايدا كٶزدەپ وتىر ما, ەلدە جانى اشىپ, مۇڭىمەن بٶلٸسٸپ وتىر ما? مٸنە, بۇل نەزٸك مەسەلە. جاقسى, كاننان دا, ۆەنەتسييادان دا جٷلدە ال. بٸراق باستىسى بۇل ەمەس. باستىسى – ٶز ەلٸڭنٸڭ باعاسى. ٶز كٶرەرمەنٸڭنٸڭ تٷسٸنگەنٸ. كٶرەرمەن «شالدى» جاقسى قابىلدادى. مەن ٸشتەي قۋاندىم. ال «كەلٸندٸ» قابىلداۋعا ەلٸ دايىن ەمەس. ول ٷشٸن رەنجٸمەيمٸن.
– قاتەلەسپەسەم, سٸز وسى ەكٸ-ٷش مەرتە «وسكارعا» ۇسىنىلدىڭىز. الا المادىڭىز. رەنجٸگەن جوقسىز با?
– وسى وقيعانىڭ باسىمنان ٶتكەنٸ دە جاقسى بولدى. داماسكٸدە تۇرعان كەزٸمدە 92-گە كەلگەن بٸر ەۋليە يمامنىڭ ايتقانى بار ەدٸ. «سەن ەشقاشان «وسىعان قايتسەم دە قول جەتكٸزۋٸم كەرەك» دەپ ٶزٸڭە ارمان بەلگٸلەمە. بٸر كٷنٸ ارمانىڭ ورىندالعاندا, زييان شەگەتٸن ٶزٸڭ بولاسىڭ. ٶيتكەنٸ سەن ٶزٸڭە شەكتٸ مٶلشەر بەلگٸلەپ قويدىڭ, قولىڭ جەتكەننەن كەيٸن بولدى, ٶمٸر ماعىناسىز بولىپ قالادى» دەگەن-دٸ. ەڭ قىزىعى – جولدىڭ ٶزٸ. سەن الدىڭدا نە كٷتٸپ تۇرعانىن بٸلمەستەن قۋالاپ جٷرە بەرەسٸڭ. ٶمٸر دەگەن – بەلگٸسٸز نەرسە. سول بەلگٸسٸزدٸگٸمەن قىزىقتى, قۇندى. «وسكار» دەگەن نە – جاي عانا جٷلدە. راس, قىزىقتىم. قۋدىم. تٸپتٸ اينانىڭ الدىندا تۇرىپ الىپ «وسكار» العاندا سٶيلەيتٸن سٶزٸمە دەيٸن جۇپتاپ, دايىندالاتىنمىن. قۇداي وڭداپ, وسىنىڭ بەرٸنەن امان-ەسەن ٶتٸپ, ٶز جولىمدى شىن تانىعانداي بولدىم. قازٸر مەن ٷشٸن بەرٸ انىق. بٶتەن ەلدەن باعا ٸزدەمە. امەريكالىقتار مەنٸڭ تۋىندىمنان, قازاقتىڭ مەسەلەسٸنەن نە تٷسٸنەدٸ? ەندەشە ونى قالاي باعالاماق? ساعان كٸم باعا بەرەدٸ? ادام با? جو-و-ق – ۋاقىت. سول سەبەپتٸ ادامنان باعا كٷتپەيمٸن. ەسٸرەسە بٷگٸنگٸ كٶرەرمەننەن. سىرتتان بارىپ جٷلدە الۋ مٸندەت ەمەس. باس تارتتىم. مەنٸڭ تٷيگەنٸم – وسى.
– سوندا كينوفەستيۆال كەسٸبي دەڭگەيدٸڭ انىقتاۋىشى بولا الماي ما?
– جوق, ەشقاشان. ەسٸرەسە ەۋروپادا بٸر مەزگٸلدە كەم دەگەندە 3-4 قالادا كينوفەستيۆال ٶتٸپ جاتادى. قازاقستاننىڭ ٶزٸندە 5-6 كينوفەستيۆال بار. ٶزٸم قانشا كينوفەستيۆالدىڭ قازىلار القاسىنىڭ مٷشەسٸ, تٶراعاسى بولدىم. ول جٷلدەلەر قالاي بەرٸلەدٸ, قانداي جولدارمەن انىقتالادى, يەسٸن قالاي تابادى – بۇل قۋلىقتاردىڭ بەرٸن بەس ساۋساقتاي بٸلەمٸن. تٸپتٸ ماقتاۋلى «وسكارىڭىزدىڭ» ٶزٸ دوس پەن تانىستىڭ اينالاسىنان الىسقا ۇزاي الماي جاتادى. سوندىقتان بيٸك دەرەجەدە بەرٸلٸپ جاتقان جٷلدەنٸڭ ٶزٸنە كٷمەنمەن قارايمىن. مۇنداي جٷلدەنٸڭ قۇنى ماعان بەس تيىن. مىنا ٸستەپ جٷرگەن ٸسٸم جٷلدە الۋ ٷشٸن ەمەس. تٸپتٸ نە ٷشٸن ەكەنٸن ٶزٸم دە بٸلمەيمٸن. بٸلەتٸنٸم, بۇل – مەنٸڭ جولىم.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن
ايگٷل احانبايقىزى,
