ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸن ويلاعان ازامات, تاريحىن تٷگەندەپ, ٶتكەنٸن ٶشٸرمەي, بابالارىن باعالاپ جٷرەدٸ. «ەل قورعانى, ەر اماناتى» - دەدٸ دانا حالقىمىز?! اماناتتى ارقالاپ, جەرٸم دەپ جەگٸلٸپ, ەلٸمدەپ ەمٸرەنٸپ ٶتۋ وتاننىڭ ۇلاندارىنا مٸندەت. يە, بٷگٸنگٸ بەيبٸت زاماندا قولعا قارۋ الىپ, جاۋعا شاباتىن كٷندٸ قۇداي باسقا سالماسىن, تەك شەكارامىزدىڭ شەتٸن كٷزەتٸپ, ەلدٸڭ تىنىشتىعىن كٷيٸتتەپ جٷرسە يگٸ.
ەل ٸرگەسٸن بەرٸك ۇستاپ, ەتەك جەڭٸمٸزدٸ جيناپ جٷرگەن ەسكەرلەرٸمٸزدٸ ەسپەتتەۋ ارتىق ەمەس. سولار ەمەس پە بەيبٸت كٷننٸڭ بەسٸگٸن تەربەتٸپ وتىرعان?! ەسپەتتەپ قانا قويماي قالىڭ ورمان حاقىمىزعا ەتكەن ەڭبەكتەرٸن كٶرسەتە بٸلگەنٸمٸز ابزال.
مٸنە وسى ماقساتتا ەلەم تانىعان ەلوردامىز استانا تٶرٸندە 2015 جىلدىڭ سوڭعى كەزدەرٸندە قر قورعانىس مينيسترلٸگنٸڭ تٸكەلەي مۇرىندىق بولىپ, ەل پريزدەنتٸنٸڭ جارلىعىمەن قارۋلى كٷشتەرٸمٸزگە ارنالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ ۇلتتىق-ەسكەري پاتريوتتىق ورتالىعى» قۇرىلدى. ورتالىقتا ەسكەري تۇلعالارىمىز ەرشٸندٸ ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەنٸنە باقانداي بٸر جىل تولدى.
دەل وسى ورتالىق قۇرامىندا تاريحىمىزدى تانيتىن, تاس دەۋٸرٸنەن باستاپ, تٷركٸنٸ تٷگەندەگەن, التىن وردا سىندى الىپ يمپەرييانىڭ قارا شاڭىراعى قازاق حاندىعىنا توقتالىپ, جاي عانا توقتالىپ قويماي تەرەڭٸنە ٷڭٸلگەن. جاڭا دەۋٸردەگٸ جارقىراعان قازاقستاننىڭ جارقىن بەينەسٸن ەيگٸلەپ, قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ قايراتىن كٶرسەتٸپ, ۇلتتىڭ ٶتكەنٸن تانىستىراتىن «قر قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ ەسكەري-تاريحي مۇرجايى» بوي كٶتەردٸ. باتىر بابالارىمىزبەن بالعىن بالالارىمىزدىڭ التىن كٶپٸرٸنە اينالعان مۇراجاي, جىل بويى تىنىمسىز تىپىرلادى, تىڭ جۇمىستاردى تىندىردى.
الىس جاقىن قالالاردان ارنايى كەلٸپ, ۇلت ۇلاندارىنىڭ تىنىس تٸرشٸلٸگٸن تانىپ, تاريحىمىزعا كٶز جٷگٸرتٸپ, تەۋٸلسٸزدٸك تاڭىمىزدىڭ قادٸرٸن تٷسٸنٸپ كەتكەن حالىقتا ەسەپ جوق! مەنٸ قۋانىتاتىنى مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاس-جەتكٸنشەكتەرٸ وسىناۋ قيلى زامانداعى قيىن كٷندەرٸمٸزدٸ ەسكە لاىپ, ەل ٸرگەسٸن بەكٸتكەن باتىرلارىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگٸمەن تانىسىپ, تاڭعالىپ, كٶزدەرٸنە ىستىق جاس الىپ, كٶكٸرەك كٶزدەرٸ اشىلىپ كەتٸپ جاتقانى.
قر قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ ەسكەري-تاريحي مۇراجايىندا قانداي قۇندى جەدٸگەرلەر قويىلعانىن, تاريحتىڭ قاي تۇسى سٸزگە كٷڭگٸرت ەكەنٸن بٸلگٸڭٸز كەلسە مارحاببات. مۇاراجاي ۇجىمى سٸزگە سوناۋ تاس دەۋٸرٸندەگٸ قازاق دالاسىن مەكەن ەتكەن حالىقتان باستاپ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن تانىستىرىپ بەرەدٸ . تاس دەۋٸرٸ مەن قولا دەۋٸرٸنٸڭ اراسىندا ٶتپەلٸ كەزەڭ ەنوەليت دەۋٸرٸندە قازاقستان دالاسىندا العاش رەت جىلقىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلگەنٸ تۋرالى بٸرٸ بٸلسە بٸرٸ بٸلمەس. ساق پاتشايىمى تۇمار حانىمنىڭ پارسىلارمەن كٷرەسٸ كٶرسەتٸلگەن ديوراما دا, كٶپ كٸسٸنٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى. تٷركٸ دالسى ۇلان قايىر القاپتى مەكەن ەتكەن بٸزدٸڭ تٷپ تامىرىمىز ەكەنٸنە شٷبا قالمايدى. قىتايدىڭ حۋانحە ٶزەنٸنەن باستاپ, كاسپي تەڭٸز اراسىنا دەيٸنگٸ القاپتى مەكەن ەتكەن تٷركٸلەر, ەر توقىم مەن زٶڭگٸنٸ العاش رەت قولدانعانىنا كۋە بولاسىز. سول زامانداعى بابالار قولدانعان اسىل مۇرالار كٶز تارتپاي قويمايدى.
التىن وردا سىندى التىن كەزەڭ بٸزدٸڭ كٷشٸمٸز تاسىعان, جارتى ەلەمدٸ جاۋلاعان تۇسىمىز ەدٸ عوي. سول التىنوردانىڭ تٸكەلەي مۇراگەرٸ, قارا ششاڭىراق قازاق حاندىعىندا باتىرلارىمىزدىڭ قولدانعان بەس-قارۋىن تاماشالاۋعا بولادى. اڭىراقاي شايقاسىن كٶرسەتكەن ديورامادا مۇراجايدىڭ كٶركٸن كٸرگٸزٸپ تۇر. الاش ارىستارى تۋرالى از ايتىلعان جوق. اۆتونومييا قۇرىپ, ەسكەر ۇستاعانى تۋرالى دەرەكتەردٸ مۇاراجايدان بٸلە الاسىز. ال ەكٸنشٸ دٷنيە جٷزٸلٸك سوعىستا, قازاق حالقى مەسكەۋدٸ قورعاپ, بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارعان سەتتەگٸ قۇندى دەرەكتەر مۇراجاي قورىندا ساقتاۋلى. اتاقتى رەيستاحقا تۋ تٸككەن باتىرىمىز راحىمجان قوشاقارباەۆقا ارنالعان ديوروما كٶپ كٷدٸكتٸ سەيٸلتەدٸ.
مٸنە وسىنداي ماڭىز كٶپ, ماعىناسى تەرەڭ جەدٸگەرلەر مۇراجاي قورىندا بارشىلىق. بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ بەت- بەينەسٸ قارۋلى كٷشتەرٸنە ارنالعان زال كەۋدەگە ماقتانىش, جٷرەككە وت بەرمەي قويمايدى. قۇرىلىق ەسكەرلەرٸمٸز قولدانعان قارۋ مەن ەۋە قورعانىس كٷشتەرٸمٸزدٸڭ قۇرال-جابدىقتارى كٶرمەگەن كٸسٸگە كٶمەسكٸ ەمەس پە? مىڭ ەستٸگەننەن بٸر كٶرگەن ارتىق دەيدٸ حالقىمىز, ۇلتقا ۇلاعاتتى, ەلگە ەلەۋلٸ قۇندىلىقتار سٸزبەن بٸزدٸڭ ٶشپەس ٶتكەنٸمٸز.
وسىنداي قۇندىلىعىمەن از ۋاقىت ٸشٸندە قاسيەتتٸ قارا شاڭىراققا اينالىپ ٷلگەرگەن ورتالىق, بٷگٸندە تىڭ يدەيالاردىڭ مەكەنٸ. ماقسات –مٷددەسٸ, بولاشاق قامى بٸر قازاقتىڭ باس سۇقپاي كەتپەيتٸن قۇبىلاسى بولا بٸلدٸ. بيىل ەلەم قازاقتارىنىڭ ورتاق تويى زۋقا باتىردىڭ 150 جىلدىق مەرەي تويى وسى ورتالىقتا ٶتكەن جوق پا? عىلىمي تالقىعا جينالىپ, باتىر كٶرمەسٸنە كٶرۋگە كەلگەن حالىقتىڭ سانىنا جەتە المادىق. ورتالىق پەن مۇراجايدى ەلگە ەڭبەك ەتە باستاعاننان بەرگٸ اتقارعان قىزمەتتەرٸنە بٸر ۋاق كٶز جٷگٸرتٸپ كٶرەيٸكشٸ.
مۇراجايدىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ جاڭالىقتارىن اۋدارىستىپ كٶرٸپ كٶز جەتكٸزگەنٸمٸز مىناۋ بولدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كٷشتەرٸ ەسكەري—پاتريوتتىق ورتالىعىنىڭ ەسكەري-تاريحي مۋزەيٸندە 1 ماۋسىم - «حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كٷنٸنە» وراي, «بالالار بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز» اتتى مەرەكەلٸك اكتسيياسى ٶتتٸ. مەرەكەلٸك اكتسييا كٷنٸ مۋزەيدە بالالارعا ارنالعان ەكسكۋرسييالار, كۆەست ويىندارى, ۆيكتورينالىق سۇراقتار, سۋرەت جارىستارى مەن اكۆاگريم, اسقان ەپتٸلٸك پەن كٷشتٸلٸككە نەگٸزدەلگەن پانتوميمالىق ويىن-ساۋىقتار مەن كلوۋننىڭ كٷلكٸلٸ ەزٸل-ەجۋالارىن قامتيتىن استانالىق تسيركٸنٸڭ ارنايى باعدارلامالارى, كونتسەرتتٸك باعدارلامالار ٶتكٸزٸلدٸ. ٸس-شاراعا قاتىسقان بالالار ٷيٸنٸڭ تەربيەلەنۋشٸلەرٸ مەن مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالارعا شىن جٷرەكتەن باقىت پەن قۋانىش سىيلاۋعا ورتالىقتىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرٸ ات سالىستى»- دەيدٸ ۆك جەلٸسٸندەگٸ پاراقشاسى. بۇل دەگەنٸمٸز مۇراجاي باسشىلىعى لەگە ەلەۋلٸ ەر مەرەكەنٸ قالت جٸبەرمەي, حالىقتىڭ تىنىس-تٸرٸشٸلٸگٸمەن بٸتە قايناسقانى ەمەس پە?
ال حالىقارالىق «مۇراجاي كٷنٸ» قارساڭىندا. مۇراجايدا قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ ويىنى – اسىق ويناتىلىپ, «شەبەرلەر اۋىلى» ٶزدەرٸنٸڭ شەبەرلٸك ٶنەرٸن كٶرسەتتٸ. سونىمەن قاتار قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى مالبەرتتە سۋرەت سالىپ, ۆيكتورينالىق ويىندارعا قاتىستى, 68665 ەسكەري بٶلٸمٸنٸڭ قۇرمەت قاراۋىل روتاسىنىڭ دەفيلەسٸن, ورتالىقتىڭ "Big Bend" دجاز وركەسترٸنٸڭ ەسەم ەۋەنٸن, ەسكەري جىلدارداعى ەندەرگە بايانمەن ورىندالعان پوپۋرريدٸ, انيماتسييالانعان مٷسٸندەردٸ تاماشالاپ, اكۆا گريم سالدىردى. №60 مەكتەپ-ليتسەي وقۋشىلارى سوعىس جىلدارىنداعى حاتتار مەن ٶلەڭ شۋماقتارىن مەنەرلەپ وقىپ, كەلگەن قوناقتاردى ەرەكشە سەزٸمگە بٶلەدٸ. دەل وسىلاي مەرەيلٸ كٷندٸ قالت جٸبەرمەي, تٷرلٸ ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىرىپ ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق مەرەكەلٸر ۇلىقتاپ كەلەدٸ.
سونىمەن بٸرگە داڭقتى جەڭٸس كٷنٸ – 9 مامىر تاريحىمىزعا نەعۇرلىم تەرەڭدەي ەنٸپ, الىستاعان سايىن ونىڭ ۇلىلىعى مەن مەن-ماعىناسى دارالانىپ, ماڭىزى ارتۋدا. جاۋىنگەرلٸك ەرلٸكتەرٸ ٷشٸن جٷزدەگەن مىڭ قازاقستاندىق مەدال-وردەندەرٸمەن ماراپاتتالسا, 500-دەي ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 100-دەن استام ادام – داڭق وردەنٸنٸڭ تولىق يەگەرٸ اتانعان. دەگەنمەندە, قازٸرگٸ ۋاقىتقا دەيٸن كٶپتەگەن باتىرلاردىڭ ەسٸمدەرٸ تاريحتا بەلگٸسٸز بولىپ وتىر. وسى ورايدا, ۇلى جەڭٸستٸڭ 71 جىلدىعى اياسىندا 2016 جىلدىڭ 13 مامىر كٷنٸ مۇراجايدا «ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قازاق باتىرلارى» اتتى عىلىمي سەمينار ٶتتٸ. سەمينار سوڭى قر قك ورتالىق انسامبلٸنٸڭ تاماشا كونتسەرتٸمەن جالعاسىن تاپتى.
باسشىلىق ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن ەسكەريلەردٸ دە ەش ۇمىتقان ەمەس. اعىمداعى جىلدىڭ 15 شٸلدەسٸندە حالىقارالىق اۆياتسييا جەنە عارىشكەرلەر كٷنٸنە وراي ەلٸمٸزدٸڭ تۇڭعىش عارىشكەر-ۇشقىشى, حالىق قاھارمانى توقتار ەۋبەكٸروۆپەن «عىلىمنان عارىشقا» اتتى كەزدەسۋ ٶتتٸ.
عارىش – كەز-كەلگەن ادام ٷشٸن ٶتە قىزىقتى تاقىرىپ. كەزدەسۋگە كەلگەن گەنەرال س. ق. نۇرماعانبەتوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق «جاس ۇلان» مەكتەبٸ, استانا قالاسىنىڭ ەسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتارى مەن ەسكەري كافەدرالارى, «جاس قىران» بالالار جەنە جاسٶسپٸرٸمدەر رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ مٷشەلەرٸ توقتار وڭعاربايۇلىنىڭ ايتقان ەڭگٸمەلەرٸن ۇيىپ تىڭداپ, ەڭبەك جولىمەن تانىسىپ, قىزىقتىرعان سۇراقتارىن قويدى. كوسموس, يننوۆاتسييا جەنە عىلىمدى مەڭگەرۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان بٷگٸنگٸ كەزدەسۋ ەر ادام ٷشٸن بەرەرٸ مول. توقتار اعامىز: «جاستارمەن مەن كەزدەسۋگە ەرقاشان دايىنمىن. ولاردىڭ قويعان سۇراقتارى ماعان كٷش قۋات بەرٸپ, شابىتتاندىرىپ, ەرتەڭٸمٸزدٸڭ باياندى بولارىنا سەنٸم ۇيالاتادى» دەپ, بٷگٸنگٸ كەزدەسۋگە كەلگەنٸنە قۋانىشتى ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ سان سالاسىن جەتٸلدٸرۋ كەرەك ەكەنٸن دە قالىس قالدىرمادى. كەزدەسۋگە كەلگەن جاستار, توقتار وڭعاربايۇلىن كەلە جاتقان 70 جىلدىق مەرەيتويىمەن, 1991 جىلى 2 قازاندا «سويۋز تم-13» كەمەسٸمەن عارىشقا ۇشقانىنا 25 جىلدىعىمەن شىن جٷرەكتەن قۇتتىقتادى.
قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق مەرەكەسٸ ناۋرىز مەيرامى دا باسشىلىق نازارىنان تىس قالمادى. مەرەكەلٸك ٸس-شارادا ەسكەري وركەستٸر مەن ورتالىق انسامبلدٸڭ تالانتتى ٶنەرپازدارىنىڭ قاتىسۋىمەن سالت-دەستٷرٸمٸزدەن سىر شەرتەتٸن قويىلىمدار قويىلىپ, كونتسەرتتٸك باعدارلاما ۇيىمداستىرىلدى, سونىمەن قاتار وڭ قولىنان ٶنەر تامعان, ينە مەن جiپتi جانىنا سەرiك ەتكەن وتاندىق ەتنوديزاينەر ىرزا تۇرسىنزادانىڭ ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇيىمدارى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى.
«ناۋرىز» مەرەكەسٸنە قر قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى مۋحتاروۆ ت.س., قر-عى 35 ەسكەري اتتاشەلەر جۇبايلارىمەن, قر قك ۇلتتىق ەسكەري-پاتريوتتىق ورتالىعىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرٸ, استانا قالاسىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتتارى قاتىستى.
مەرەكەلٸك كەش ۇلتتىق تاعامدارىمىز جايىلعان باي داستارحانمەن ٶز جالعاسىن تاۋىپ, قوناقتارعا ەرەكشە, قۋانىشتى ەسەر قالدىردى.
ٶزٸنٸڭ داڭعىل جولىن سالىپ كەلە جاتقان ورتالىق پەن مۇراجايى باسشىلىعى مەن ۇجىمى الداعى جىلدا دا تابىستى بولارىنا سەنٸمدٸ. سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز!
قر قارۋلى كٷشتەرٸ ەسكەري-تاريحي مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرٸ
قابيدەن قۋانىشبايۇلى
ۇلت پورتالى
