رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەيگە رەسمي ساپارى بارىسىندا قازاقستاندا اەس قۇرىلىسىن رەسەيلٸك تەحنولوگييامەن جٷرگٸزۋدٸ ۇسىندى. بۇل ۇسىنىس قوعامدا تٷرلٸ پٸكٸر تۋدىرىپ, قىزۋ تالقىعا تٷستٸ. قر ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ "الدىن الا داۋرىعىپ, تۇجىرىمدار جاساۋعا جەنە نەگٸزسٸز الاڭداۋعا سەبەپ جوق" دەيدٸ. دەسەك تە, قوعام بەلسەندٸلەرٸ بۇل باستامانىڭ قاجەتسٸز ەكەندٸگٸن ايتىپ, دابىل قاعۋدا. ەندەشە, ەل اۋماعىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قارسى تاراپتىڭ پٸكٸرٸنە دەن قويساق.
***
مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى رەتٸندە الماتى وبلىسى اۋماعىندا رەسەيدٸڭ اتوم ەلەكتر ستانساسىن (اەس) سالۋعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىمىن!
بۇل قۇرىلىستىڭ ەلٸمٸزگە كەلتٸرەر زييانى وراسان! بٸرٸنشٸدەن, رەسەيگە تەۋەلدٸلٸگٸمٸز قازٸرگٸدەن دە ارتا تٷسەدٸ. اەس قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقانىمەن, ٸس جٷزٸندە رەسەيدٸڭ ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, قارجىلىق مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى. سەبەبٸ, قۇرىلىستى جٷرگٸزەتٸن, قاداعالايتىن – رەسەيلٸك ماماندار. وعان قىزمەتكەرلەردٸ دايىندايتىن – رەسەي. بۇل قازاقستاندى رەسەيدٸڭ ىقپالىندا ودان ەرٸ ۇستاپ تۇرۋدىڭ بٸر ايلاسى! ەكٸنشٸدەن, مۇنىڭ ەكولوگييالىق قاتەرٸ جايلى دا ويلانۋىمىز تيٸس! ەرتەڭ تەحنوگەندٸ اپات ورىن الا قالسا, الماتى مەن الماتى وبلىسىنىڭ, قازاقستاننىڭ ەكولوگيياسىنا, ادامدارىنىڭ ٶمٸرٸنە قاتەر تٶنبەك. جاپونييادا فۋكۋسيمادا اپات ورىن العاندا, ونىڭ سالدارى قانداي اۋىر بولعانىن بٷكٸل ەلەم كٶردٸ. وسى جاعىن نەگە ويلانبايمىز? ٷشٸنشٸدەن, قازاقستان ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا كەندە, كەدەي ەل ەمەس. مۇناي مەن گاز, كەرەك دەسەڭٸز, مەندەلەەۆ كەستەسٸنٸڭ بارلىق ەلەمەنتتەرٸ قازاقستاندا بار. ولاي بولسا, بٸزگە اەس سالۋدىڭ نە قاجەتٸ بار?
مۇنداي جوبالاردى باستاماس بۇرىن بيلٸك حالىقتىڭ پٸكٸرٸن سۇراپ, قوعاممەن اقىلداسۋى تيٸس. ال بٸز بۇعان ەل ازاماتى رەتٸندە تٷبەگەيلٸ قارسى ەكەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرەيٸك.
جانبولات ماماي
***
ەاەس دەگەنگە ەرەڭ كٶنٸپ جٷرمٸز. اەس دەگەن بەلەنٸڭ ەش قاجەتٸ جوق قازاققا.
ەسٸرەسە رەسەيدٸڭ تەحنولوگيياسى ەكەنٸن ەسكەرسەك, تٸپتٸ كەرەگٸ جوق. اەس-تٸ توقتاتۋ ەاەس-تٸ توقتاتۋدان قيىن!
سوندىقتان ۇسىنىسىڭىزعا راحمەت دەپ قۇتىلا سالۋ كەرەك. شەندٸلەر حالىقتىڭ پٸكٸرٸن بٸلمەي جاتىپ, ورتاق مولانىڭ ورنىن ٸزدەگەندٸ قويسىن!
ايدوس سارىم
***
رەسەيدٸ ايتامىن-اۋ, ەلەم تۇتىناتىن iPhone شىعارا المادى. سلانەتس مۇنايى مەن گازىن ٶڭدەۋ تاعى قولىنان كەلمەدٸ. بٷگٸنٸن ەمەس, كەلەشەگٸن ويلايتىن ٶركەنيەتتٸ ەلدەر جەل, بيووتىن, كٷن ەنەرگيياسىنان ەنەرگەتيكالىق قۋات ٶندٸرۋگە باياعىدا قۇلشىنا كٸرٸسٸپ كەتتٸ. ال رەسەي بولسا, سول بۇرىننان قالعان مىقتى تەxنولوگييالىق بازاسىن پايدالانىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ارقىلى (ارنايى فەدەراتيۆتٸ باعدارلاما قابىلداپ تا قويعان) اقشا تاپقىسى كەلەدٸ. كٷلكٸلٸسٸ, بۇرىنعى شەكپەنٸنەن شىققان قورعانىس قۋاتى ەلسٸزدەۋ ەلدەردٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدا ٶزدەرٸنە تەۋەلدٸ ەتكٸسٸ كەلەدٸ. بۇل ويىننىڭ "جٷرٸسٸن" باياعىدا بالا-باقشادا ٶتٸپ كەتكەنبٸز.
يە, ادامزاتتىڭ سانى ٶسكەن سايىن جاhاننىڭ ەنەرگەتيكاعا سۇرانىسى ارتا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. بٸراق ەنەرگەتيكالىق قۋاتتىڭ پلاتسدارمى رەتٸندە جالعىز اتومدىق ەنەرگييانى كٶرۋ - بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا تٷكٸرۋ دەگەن سٶز. ۇمىتپاسام, ەلەمدە 300-دەي اتوم ەلەكتر ستانساسى بار. ولاردىڭ جارتىسىنان كٶبٸ جارامسىز. ال سول جارامسىز ستانسالاردىڭ زالالى نەشٸك? ويلاندىق پا?! سالىنعان دٷنيەنٸ زالالسىزداندىرۋ ٷشٸن قىرۋار اقشا مەن ميلليونداعان جىلدار كەرەك ەكەنٸن نەگە ۇمىتامىز?! چەرنوبىلگە باتىس قىرۋار اقشا تٶلەپ ەلەك, جاپوندار 2011-شٸ جىلعى زٸلزالادان زارداپ شەككەن اەس-تى قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن 70 ملرد اقشا جۇمسادى! تاعى ايتارىم, ەگەر اەس-ىن سالار بولساق, نەمەنەگە جەتٸسٸپ, پەلەنباي ملن دوللار شىعارىپ "بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى" اتاۋىمەن ەكسپو ٶتكٸزدٸك? قۇر ماقتان ٷشٸن بە?
مەن جەرٸمدە اەس سالىنۋىنا قارسىلىق بٸلدٸرەمٸن!
دينا ەلگەزەك
***
مەن - ەرمۇرات باپي - پۋتيندٸك رەسەيدٸڭ قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىمىن! ەگەر فرانتسۋز نەمەسە جاپون ماماندارى سالاتىن بولسا, ويلانۋعا بولار ەدٸ. ال اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ تەحنولوگيياسى جاعىنان ٶتكەن عاسىردىڭ 90-ىنشى جىلدارىندا قالعان رەسەيدٸ ەلدٸڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا جاقىنداتۋعا بولمايدى.
نەگە?
نەگەسٸ سول - بٸرٸنشٸدەن, رەسەي ۇسىنىپ وتىرعان قۇنى 10 ملرد دوللاردىڭ ماڭىنداعى اەس-تٸ يادرولىق تەحنولوگيياسى دامىعان الىڭعى قاتارلى باتىستىق كومپانييالار دا دەل وسى سوماعا سالىپ بەرە الادى. رەسەيدٸڭ كەندەلەپ قالعان اتوم ەنەرگەتيكاسى بولاشاقتا قازاقستان ٷشٸن "باس اۋرۋىنا" اينالادى.
ەكٸنشٸدەن, اەس-تٸڭ ەكولوگييالىق قاتەرٸن بىلاي قويعاندا, ونىڭ قىزىمەتٸن قامتۋ بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن ارزانعا تٷسپەيدٸ. اەس سالۋ - كٸرپٸش زاۋىتىن سالۋ ەمەس. ەگەر سالىنعان اەس-تٸڭ پايدالانۋ مەرزٸمٸ 50 جىل بولاتىن بولسا, بٸز رەسەيلٸك رەگرەسستٸ تەحنولوگييا مەن مەشەل ماماندارعا سول 50 جىل كٶلەمٸندە مۇقتاج بولامىز. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا بٸز رەسەيدٸڭ اەس-تٸ قامتۋ قىزمەتٸ ٷشٸن, كەمٸندە تاعى بٸر اەس-تٸڭ قۇنىن تٶلەيمٸز.
ٷشٸنشٸدەن, تەحنولوگييا تۋراسىندا ايتايىق. بٸردە مەن بٸر رەسەيلٸك اتوم ٶندٸرٸسٸن جابالاۋشى-كونسترۋكتورمەن بٸرگە استاناعا ۇشىپ باردىم. قاتار ورىندىقتا وتىردىق. جول قىسقارتۋدى قام قىلعان ەكەۋٸمٸز ورتاق تاقىرىپ تاۋىپ الدىق - ول اقتاۋ مەن بالقاشقا سالىنادى دەپ جٷرگەن اەس-تٸڭ تاقىرىبى بولىپ شىقتى. مەنٸ بۇل سالادا نادان دەدٸ مە, بٸراز كٶسٸلدٸ. "بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ رەاكتورلار كسرو اتوم فلوتىنىڭ نەگٸزٸندە سٷڭگۋٸر قايىقتار ٷشٸن جاسالعان, - دەدٸ ول سٶز ورتاسىندا. - ال ەسكەري قاجەتتٸلٸك ٷشٸن جاسالعان تەحنيكا ەردايىم ساپالى بولادى".
"ول قانداي سەريياداعى رەاكتورلار?" - دەپ سۇرادىم مەن.
"ۆام نيچەگو نە سكاجەت نازىۆانيە سەريي ەتيح رەاكتوروۆ" - دەپ, بٸر كەرگٸدٸ ول.
"نۋ, ۆسە-تاكي?".
"ۆسە-تاكي, چاششە ۆسەگو مى سترويم رەاكتورى مودەرنيزيروۆاننوگو ۆاريانتا سەريي "ۆم" ي "ۆن".
"ەسلي نە سەكرەت, نا كاكيح اتومنىح پودۆودنىح لودكاح وني ۋستانوۆلەنى?" - دەپ سۇرادىم مەن فلوتتان ماقۇرىم ادامنىڭ كەيپٸمەن.
"زناەتە, بىلا تاكايا زنامەنيتايا اپل "لەنينسكيي كومسومولەتس"?
"كونەچنو زنايۋ, نا سەۆەرنوم پوليۋسە ۆسپلىۆال يز تولششي لدوۆ...".
"تاك ۆوت, رەاكتورى ەتيح "كيتوۆ" دو سيح پور يسپولزۋەتسيا نامي ۆ مودەرنيزيروۆاننوم ۆيدە"
...بۇدان ارىعا مىجىپ, مازاڭىزدى المايىن. "كيت" دەپ اتالاتىن 627-شٸ جوباداعى اپل-دىڭ ەنەرگەتيكا قوندىرعىسىنا بايلانىستى ۆيكيپەدييا نە جازادى - سونى وقىڭىز: بٸراز مەسەلەگە قانىق بولارىڭىز انىق.
مٸنەكي:
ۆ رەزۋلتاتە سوزدانييا اتومنىح پودۆودنىح لودوك پروەكتا 627 سسسر ستال ۆتوروي ۆ ميرە دەرجاۆوي, يمەيۋششەي اتومنىي پودۆودنىي فلوت. كورابلي پروەكتا 627—627ا يمەلي سۋششەستۆەننىە نەدوستاتكي.
ۆسەگو, س 1957 پو 1963 گودى, ۆ ستروي ۆستۋپيلي 13 سۋبمارين, پروحوديۆشيح سلۋجبۋ نا سەۆەرنوم ي تيحووكەانسكوم فلوتاح. ودنا سۋبمارينا, ك-8 — پوگيبلا, وستالنىە بىلي سپيسانى ۆ ناچالە 1990 گودوۆ.
ەنەرگەتيچەسكايا ۋستانوۆكا:
رەاكتور سەريي ۆم, ۆودو-ۆوديانوي يادەرنىي رەاكتور نا تەپلوۆىح نەيتروناح, رازمەششاليس نا پودۆودنىح لودكاح. ۆ كاچەستۆە يادەرنوگو توپليۆا يسپولزۋەتسيا ۆىسوكووبوگاششيوننايا پو 235-مۋ يزوتوپۋ دۆۋوكيس ۋرانا. تەپلوۆايا موششنوست — 70…90 مۆت.
رەاكتورى ۆم ۋستاناۆليۆاليس نا پەرۆىح سوۆەتسكيح اپل (پروەكت 627 «كيت»)".
مەن فلوتتا ٷش جىل قىزمەت قىلعان ەسكەري تەڭٸزشٸ رەتٸندە ايتايىن: سوۆەتتەر وداعى كەزٸندە "كيت" جوباسىنداعى قايىقتاردا بولعان اتوم اپاتتارى قۇپييا ساقتالدى. 1977-80 جىلدار ارالىعىندا عانا كامچاتكا فلوتيليياسىندا ٷش اپل-دىڭ رەاكتورىندا "چپ" بولعانىن بٸلەم. ال بۇل قايىقتار پايدالانىلعان 1960-90 جىلدار ارالىعىندا قانشا اپات بولدى - ول ستاتيستيكا بٸر قۇدايعا عانا مەلٸم.
ەرمۇرات بەپي
***
قازاقتىڭ ەر وتباسىنىڭ ەربٸر جەكە ادامى ٶزٸندەگٸ باردى قاناعات تۇتادى, جوققا سابىر قىلادى. بٸرەۋدەن ٸلگەرٸ, بٸرەۋدەن كەيٸن ٶمٸر سٷرگەنٸ ٷشٸن دە شٷكٸرلٸك ەتەتٸن تەۋبەشٸل xالىقپىز. بۇل - بٸزدٸڭ قازاققا تەن مٸنەز. ال تۇتاس ۇلتقا كەلگەندە وسىنداي بەيقامدىق تانىتۋعا بولا ما? جوق! ۇلتتىق مٷددە جايلى سٶز بولعاندا, ۇلتقا تيەتٸن كەسٸر مەن كەلەشەك ۇرپاققا كەلتٸرەر زالال جايلى سٶز بولعاندا ەر قازاقتىڭ الاڭسىز جٷرۋگە قاقىسى جوق! ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە قولى جەتٸپ, ەگەمەندٸگٸن العان مەملەكەتتٸڭ سىناق الاڭىنا اينالۋىنا, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ تەجٸريبە الاڭىنا اينالدىرا بەرۋگە ەشكٸمنٸڭ قاقىسى جوق! ٶيتكەنٸ ول جەردٸڭ كيەسٸمەن بٸرگە قازاق دەيتٸن يەسٸ بار! قازاق xالقىنىڭ باتىر ۇلدارى ورىس xالقىنىڭ اتامەكەنٸن قورعادى, بٸراق قييانات جاساپ كٶرگەن جوق. ەڭ الدىمەن, سول xالىقتىڭ بٸزدٸ ۇلت رەتٸندە قۇرمەتتەۋٸن قالايمىن جەنە جەرٸمٸزگە اەس سالىنۋىنا ەل ازاماتى رەتٸندە تٷبەگەيلٸ قارسىمىن.
بەكجان تۇرىس
***
دليا روسسيي سترويتەلستۆو اەس ەتو نە تولكو ەكونوميچەسكيي, نو ي پوليتيچەسكيي ۆوپروس, تاك كاك تو گوسۋدارستۆو, كوتوروە پروتالكيۆاەت سۆوي اتومنىي رەاكتور درۋگومۋ گوسۋدارستۆۋ راسسچيتىۆاەت پريۆيازات سۆوەگو پارتنەرا نا دولگيە گودى رازنىمي وبيازاتەلستۆامي, گوتوۆيا سپەتسياليستوۆ تولكو ۆ روسسيي, زاكۋپايا تەحنيكۋ تولكو روسسييسكۋيۋ ي منوگولەتنەە تەحنيكو-سەرۆيسنوە وبسلۋجيۆانيە تولكو پري ۋچاستيي روسسيي. ي تو, چتو روسسييا پرەدلاگاەت قازاقستانۋ, ونا ۋجە رەاليزۋەت ۆ ۋزبەكيستانە, گدە سترويتەلستۆو پەرۆوي اتومنوي ەلەكتروستانتسيي س ۋچاستيەم روسسيي دولجنو ناچاتسيا نە رانەە 2022 گودا. كاك وتمەچايۋت ەكسپەرتى, روسسييا پرەدلاگاەت ۋزبەكيستانۋ پوسترويت تاكۋيۋ جە اەس, كاكۋيۋ ونا سترويت ۆ بانگلادەش. پري ەتوم, ستويموست موجەت بىت وكولو $11 ملرد. ي وسنوۆنۋيۋ چاست راسحودوۆ حوچەت ۆزيات نا سەبيا روسسييسكايا ستورونا, كوتورايا گوتوۆا پرەدوستاۆيت ۋزبەكيستانۋ كرەديت, سدەلاۆ نا دولگيە گودى سۆويم دولجنيكوم. نو ۆ سلۋچاە س ۋزبەكيستانوم موتيۆ ەششە پونياتەن. ۋزبەكي حوتيات ۋۆەليچيت ەكسپورت گازا, سوكراتيۆ ەگو ۆنۋترەننەە پوترەبلەنيە زا سچەت پوياۆلەنيە اتومنوي ەلەكتروستانتسيي. نو ۆ سلۋچاە س قازاقستانوم ۆوزنيكاەت وششۋششەنيە, چتو كتو-تو تسەلەناپراۆلەننو لوببيرۋەت ەتۋ نەپرودۋماننۋيۋ يدەيۋ, ۆ توم چيسلە پروتالكيۆايا يمەننو روسسييسكيي يادەرنىي رەاكتور. حوتيا بولەە لوگيچنىم بىلا بى ۋسكورەننايا گازيفيكاتسييا سترانى ۆ توم چيسلە ي ۆىرابوتكا ەلەكتروەنەرگيي زا سچەت گازا, تاك كاك ۆ وتليچيە وت ۋزبەكيستانا ناش وسنوۆنوي ەكسپورتنىي پرودۋكت, ەتو ۆسە-تاكي نەفت. وتسەنوچنىە زاپاسى پريرودنوگو گازا ۆ قازاقستانە سوستاۆليايۋت وكولو 3,3 ترلن. م3, ا پوتەنتسيالنىە رەسۋرسى دوستيگايۋت 6-8 ترلن. م3. نو دو سيح پور بولشايا چاست دوبىۆاەموگو ۆ قازاقستانە گازا, ەتو پوپۋتنىي گاز نا نەفتيانىح مەستوروجدەنيياح, كوتورىي ليبو يسپولزۋەتسيا دليا وبراتنوي زاكاچكي ۆ پلاست, ليبو سجيگاەتسيا نانوسيا كولوسسالنىي ۆرەد ەكولوگيي. ي ناشەمۋ پراۆيتەلستۆۋ دۋمات نادو نە و سترويتەلستۆە اەس, ا و ناۆەدەنيي پوريادكا ۆ توي جە گازوۆوي وتراسلي, گدە زاكاچيۆاەتسيا ي سجيگاەتسيا تو, چتو موگلو بى پويتي نا بلاگو ليۋدەي ي نا رازۆيتيە ەكونوميكي بەز ريسكا دليا زدوروۆيا گراجدان سترانى ي وكرۋجايۋششەي سرەدى.
دوسىم سەتباەۆ
پٸكٸرلەردٸ توپتاستىرعان: ۇلت پورتالى
