بٷگٸندە «ەكسترەميزم», «تەرروريزم», «دٸني لاڭكەستٸك» دەگەن سٶزدەردٸ بٸلمەيتٸندەر كەمدە كەم. باسپاسٶز بەن ينتەرنەت كٶزدەرٸندە ٶزگە مەملەكەتتەر مەن ەلٸمٸزدەگٸ دٸن سالاسىنا, ەسٸرەسە, ەكسترەمالدىق, تەرروريستٸك وقيعالارعا نەگٸزدەلگەن اقپاراتتار بارشىلىق. بۇل اتالعان تاقىرىپتىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كٷن تەرتٸبٸندە ەكەنٸن ايعاقتايدى.
قازاقستاننىڭ جەر بەتٸندەگٸ ەلدەرگە كٶپ كونفەسسييالى جەنە كٶپ ۇلتتى مەملەكەت رەتٸندە تانىلعانى بەلگٸلٸ. دەسە دە, دٸني لاڭكەستٸك وقيعالارىنىڭ ايماعىمىزدا بٸرنەشە رەت ورىن العانىن جاسىرا المايمىز.
قازٸرگٸ تاڭدا دٸني ەكسترەمالدىق, تەررورلىق ۇعىمنىڭ اسىل دٸنمٸزگە تەلٸنگەن قارا كٷيە ەكەندٸگٸن بٸلەمٸز. مۇنى ٶكٸنٸشپەن مويىنداۋىمىزعا تۋرا كەلەدٸ. ٷستٸمٸزدەگٸ جٷز جىلدىقتىڭ العاشقى كەزەڭٸندە اۋعانىستاننىڭ, يراكتىڭ, يزرايلدٸڭ, پالەستينانىڭ شەكارالارىندا ورىن العان تٶتەنشە جاعدايلاردى تٷرلٸ تەرٸس اعىمداردىڭ اللانىڭ اق دٸنٸنٸڭ اتىن جامىلىپ, مويىنداۋلارى وريەنتاليست باعىتىنداعى توپتاردىڭ «يسلام تەرروريزمٸ» ۇعىمىن جانداندىرا تٷستٸ. بۇل احۋال ەل اۋماعىنداعى دٸني ەكسترەميزم تٷسٸنٸگٸن قالىپتاستىرا بەردٸ. سەبەبٸ, ەگەمەندٸك جىلدارىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ, كٶپشٸلٸكتٸڭ قۇبىلاعا قاراپ تٸزە بٷگۋٸ تٶل دٸنٸمٸزگە دەگەن ايرىقشا ۇمتىلىستى اڭعارتتى. كەڭەس زامانىنداعى اتەيستٸك يدەولوگييا, سوعان سەيكەس كەرەك ماماننىڭ تاپشىلىعى باعىتى جات, ۇلتى بٶلەك, ٶزگە سەنٸمدەگٸ ميسسيونەرلەر مەن ۋاعىز-ناسيحات جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ شەكارامىزدان ەنۋٸنە سەبەپ بودى. ولاردىڭ دەنٸ راديكال ويداعى, لاڭكەستٸك پيعىلداعى («حيزبۋت تاحرير», «تابليعي جاماعات», سەلافيزم ت.ب.) اعىمداردىڭ كٶشباسشىلارى ەدٸ.
سالالىق كٸتاپتاردا يسلام يەرروريزمٸ «ٶزگە دٸندٸ ۇستاۋشىلار مەن دٸن ۇستامايتىندارعا تٶزٸمسٸز بولۋ, ولارعا ٶزدەرٸنٸڭ اعىمىنىڭ اياسىنداعى قاعيداتپەن, كٶزقاراسپەن قاراۋ, ساياسي جەنە باسقا دا مٷددەگە جەتۋ جولىندا قانداي دا بٸر ەرەجەنٸ نەگٸزگە الىپ, زالالىن تيگٸزۋ» دەپ جازىلادى. بۇل سيپاتتاردى باسشىلىققا الاتىن بولساق, جاڭاعىنداي تٷسٸنٸكتەگٸ توپتاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸن راديكاليستٸك رەتٸندە باعالامداۋعا ەبدەن نەگٸز بار. قازاقستاندا بۇل توپتاردىڭ مەكەن ەتكەن ٶڭٸرلەرٸ دە ەر قالاي. عالىمداردىڭ سٶزٸنە قاراساق, جيھادقا جەتەلەيتٸن تەرروريستٸك ۇيىمدار مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باتىس ايماعىندا كٶپ. ٶيتكەنٸ, ول ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكاسى قۋاتتى, ياعني تەرٸس پيعىلدىلار مۇنايعا قىزىعادى (اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ شيكٸزات قۇبىرلارىنان مۇناي ۇرلاندىعىن راستايتىن دەرەكتەر بار), رەسەي فەدەراتسيياسىمەن شەكارالاس, ەسٸرەسە, «عالامدىق جيھاد» تەرروريستٸك ۇيىمى مەكەندەيتٸن استراحان ٶڭٸرٸنە تيٸپ تۇر, سونىمەن قاتار ەل بابالارىمىز ۇستانعان اسىل دٸنٸمٸزدەن حابارسىز.
جالپى يسلام تەرروريزمٸنٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا تارالۋىنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸن اتاۋعا بولادى. بٸپٸنشٸ, يسلامي بٸلٸمسٸزدٸك. اسىل دٸنٸمٸزگە دەستٷرلٸ تٷسٸنٸكپەن قاراماۋ سونداي بٸلٸمسٸزدٸكتەن ورىن الادى. مۇندا اباي ٸلٸمٸندەگٸ يماننىڭ «يەكيني», «تاحليدي» دەپ بٶلەك قاراستىرىلۋىن ٶزەك ەتۋٸمٸز كەرەك. بۇنىڭ العاشقى ايتىلعانى – تانىم مەن اقىل دەلەلٸ تۋعىزاتىن شىنايى يمان. سوڭعىسى – ٶزٸڭ ەشتەڭە ۇقپاي, ەشنەرسە جايىندا تولعانباي, دٸنشٸلدەردٸڭ جەتەگٸندە كەتٸپ, «كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي» دەگەن ناداندىققا تەن سوقىر نانىم, ٷستٸرت سەنٸم. مۇنى بٷگٸنگٸ قوعامداعى دٸني بٸلٸمسٸزدٸكتٸڭ كەيپٸ, راديكاليزمگە ٸلەسۋدٸڭ العىشارتى دەۋگە بولادى.
كٶپشٸلٸكتٸڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە كەيٸنگٸ بۋىننىڭ اراسىندا ٶزگەگە ەرۋشٸلٸك, ەلٸكتەۋشٸلٸك قاندايدا بٸر ۇيىمنىڭ جەتەگٸندە كەتۋگە ەكەپ سوعادى. بۇل – جالعان سەنٸمنٸڭ ٸرگەتاسى, جات پيعىلدى مويىنداۋدىڭ العىشارتى. بۇل – راديكاليزمگە جەتكٸزەتٸن داڭعىل, سەبەبٸ لاڭكەستٸك پيعىلدا ٶزٸڭنٸڭ ۇستانىمىڭ عانا تۋرا, اقيقي جەنە شىن بولىپ سانالادى. وسىندايدان بارىپ باسقا دٸني سەنٸمگە تٶزبەۋ, قىسىم جاساۋ سىندى پيعىل مەن نيەت پايدا بولادى. بۇل ٶز سەنٸمٸڭدٸ, كٶزقاراسىڭدى بارىنشا ناسيحاتتاۋ, كەرەك بولسا كٷشپەن كٶندٸرۋگە جەتكٸزەدٸ. ٸلە-شالا لاڭكەستٸك بەلگٸلەرٸ مەن ٶكٸنٸشتٸ وقيعالارى كٶرٸنٸس تابۋى مٷمكٸن.
ينتەرنەت كٶزدەرٸندەگٸ تەرروريستٸك ويلارعا جەتەلەيتٸن پاراقشالاردىڭ, بەتتەردٸڭ كٶپتٸگٸ دە اتاپ ايتارلىق سەبەپتٸڭ بٸرەگەيٸ. بۇنداي عالامتور كٶزدەرٸن ەكٸ باعىتقا بٶلۋگە بولادى. مەسەلەن, قايبٸر ينتەرنەت پاراقشالارى مۇسىلمان جۇرتىنىڭ قىسىم كٶرگەنٸن, اقش-تاعى, ەۋروپاداعى, يزرايلدەگٸ دٸندەستەرٸمٸز تۋرالى جايىنداعى اقپاراتتاردى, قان-جوسا بولعان مۇسىلمانداردىڭ فوتولارىن, ۆيدەوتاسپالاردى ۇسىنىپ, جەر بەتٸندەگٸ اللانىڭ دٸنٸندەگٸلەرگە دۇشپان قىلىپ ەشكەرەلەۋدٸ كٶزدەيدٸ. سونىمەن قاتار كٶسەمدەرٸنٸڭ ۋاعىز-ناسيحاتتارى ۆيدەو, اۋديو جازبالارمەن جارييالانادى. وندا زايىرلىلىققا نەگٸزدەلگەن قوعامنىڭ اقيقات دٸنگە قاستىعى, ونداي ەلدٸ باسقارۋشىلار, دٸني قىزمەتشٸلەرٸ «كەپٸرلەر» دەگەن يدەيا بارىنشا دەلەلمەن جەتكٸزٸلٸپ, ونداي قوعامدا ٶمٸر سٷرمەۋگە, باعىنىشتى بولماۋعا ٷگٸتتەلەدٸ. ونداي جارييالانىمدار بٸلٸمٸ تاياز, بٸراق ٶزٸن اللانىڭ اق دٸنٸندە سانايتىن مۇسىلمانعا قىسىمدا جٷرگەن دٸندەسٸنە جەردەمدەسۋ, حاليفات مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن قالاۋعا اتسالىسۋ, كەرەك جاعدايدا قۇربانىنا اينالۋ سيياقتى وي تۋعىزادى. ولار وسى پيعىلدارىن سول اقپارات كٶزٸندەگٸ جيھادقا قاتىسۋ, شاحيدتىق مۇسىلمان اتانۋ جايىنداعى ناسيحاتتارمەن نىعارلاپ, عۇمىرلىق ۇستانىمدارىنا, فەنيلٸك ماقساتتتارىنا اينالدىرادى.
ال ينتەرنەتتەگٸ كەيبٸر اقپارات كٶزدەرٸ وقىرمانىن تەز ارادا جيھادقا شاقىرىپ, زايىرلىلىققا نەگٸزدەلگەن قوعامدى قۇلدىراتۋعا ٷندەمەيدٸ.
نەمەسە زايىرلىلىققا نەگٸزدەلگەن مەملەكەت پەن باسقا دٸندەر جايىندا سىن جازبالار قالدىرمايدى. بۇل عالامتور پاراقشالارىنىڭ ديزاينى تازا, مويىندالعان دٸني اقپارات تاراتاتىن سيياقتى بولۋى دا عاجاپ ەمەس. بٸراق ولاردىڭ مٷددەسٸ سول ەلدەگٸ سان جىلدار بويىنا قالىپتاسىپ, پٸسٸپ ٷلگەرگەن دەستٷرلٸ يسلامدى ىدىراتۋدى كٶزدەيدٸ. ايتالىق, ونداي سايتتار «رامازان ايىندا ورازا تۇتۋدىڭ مٸندەتتٸ ەكەنٸن مويىنداماعان مۇسىلمان كەپٸر بولاتىنىنا, ياعني دٸننەن شىعاتىنىنا عالىمدار بٸر اۋىزدان كەلٸسكەن» دەپ «پەتۋا» تاراتۋى مٷمكٸن. ال بۇل دەستٷرلٸ حانافي مەزھابىنا قايشى, سەبەبٸ ورازا ۇستاماعان ادام دٸننەن شىقپايدى. وسى سيياقتى, «بەتاشار, سەلەم سالۋ, دومبىرا تارتۋ سىندى سالت-دەستٷرلەردٸ ورىنداعاندار اللاعا سەرٸك قوسادى» دەپ سەندٸرەتٸن عالامتور پاراقشالارى دا جاماعات اراسىندا بٶلٸنۋشٸلٸك تۋدىرىپ, دٸني فاناتيزمگە سوقتىرادى.
اتالعان اقپارات كٶزدەرٸ «تاۋھيد – شىنايى سەنٸم, ال جيھاد – ونى ٸسكە اسىرۋ جولى, جيھاد – ەر مۇسىلماننىڭ مٸندەتٸ» دەگەن مٷددەنٸ كٶزدەيدٸ. وسىنداي ويعا كەيدە اشىق تٷردە, كەيدە جاسىرىن تٷردە, بارىنشا بەلسەنە كٸرٸسەدٸ. قوعامىمىزدا ارابتاردىڭ ۇلتتىق كيٸمدەرٸن كيگەندەر مەن اللانىڭ ٷيٸنە قوس قۇلاعىنا قۇلاققاپ ٸلٸپ باراتىنداردىڭ كٶبەيگەنٸن وسىنىڭ نەتيجەسٸ دەپ پايىمداۋعا ەبدەن بولادى. سونداي-اق جات توپىراققا جيھادقا كەتٸپ, اجالعا اسىققاندار مەن تۋعان جەرٸندە لاڭكەستٸك, راديكاليستٸك ويلاردى ناسيحاتتاپ تەمٸر تورعا تٷسكەندەردٸڭ دە قاتارى جيٸلەدٸ.
ينتەرنەتتەگٸ تەرروريزمگە ٷندەيتٸن اقپارات كٶزدەرٸنٸڭ سالدارىنان ٶزگە مەملەكەتتەن ٸلٸم ٸزدەپ, جالعان شەيحتاردىڭ, ٶتٸرٸك عالىمداردىڭ ۋاعىزىنا ۋلانعان «احيلار» مەن «ۋحتيلاردان», «برات», «سەسترالاردان» جاساقتالعان توپتان قانشا جاس جاپا شەگٸپ, كەيٸنگٸ بۋىننىڭ دەستٷرٸمٸزدەن, دٸلٸمٸزدەن بەزٸنۋٸ الاڭداتادى. سوندىقتان بۇل پروبلەمانىڭ تٷيٸنٸن تارقاتۋ – ۇلت ۇپايىن تٷگەندەۋدٸڭ بٸردەن-بٸر جولى. قايبٸر حالىقتىڭ دٸني توپتارعا بٶلٸنۋٸنٸڭ سوڭى بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸڭ شاڭىراعىنىڭ شايقالۋىنا ەكەلٸپ سوققانىن ۋاقىت كٶرسەتكەن. سوندىقتان بۇل پروبلەماعا سەلقوس قاراماي, شەشۋ جولدارىن ٸزدەۋ ۋاقىت تالابى بولىپ تۇر.
وسى جولدا زاڭ نورمالارى جٸتٸ سٷزگٸدەن ٶتٸپ, تولىقتىرىلعانىنان, تٸپتٸ ارنايى مەكەمەلەردٸڭ ٸرگەسٸ قالانعانىنان حاباردارمىز. ٶڭٸر-ٶڭٸرگە اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارى جۇمىلدىرىلىپ, تٷسٸندٸرۋ شارالارىنىڭ كٷشەيتٸلگەنٸ دە ٷلكەن شارۋا. دەگەنمەن, دٸني لاڭكەستٸكپەن, تەرروريزممەن كٷرەسۋدە سالماقتى رٶل اتقاراتىنى دٸني بٸلٸمدٸلٸك دەر ەدٸم. بۇل ماقساتتا قاندايدا بٸر مەدرەسەنٸ, مەكتەپتٸ وقۋ مٸندەتتٸ ەمەس. يمامنان دا ساۋات اشۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. دٸني بٸلٸمدٸلٸك ۇلتتىڭ تاريحىن, دەستٷرٸن بٸلۋمەن بٸرگە, ەلەم دەڭگەيٸندەگٸ جاڭالىقتاردى, وقيعالاردى قاداعالاپ, وقۋدان تۇرادى. ياعني, وتانىڭدى سٷيٸپ, دەستٷرٸڭدٸ قۇرمەتتەۋ, تاريحىڭا تاعزىم ەتٸپ, قاسيەت تۇتۋ دا سول دٸني بٸلٸمدٸلٸكتٸڭ بٸر بەلگٸسٸ. سەبەبٸ, ۇلتىمىزدىڭ ٶتكەنٸن وقىپ, شەجٸرەسٸن تانىساڭ, بابالارىمىزدىڭ باسقا مەملەكەتتٸ سەبەپسٸز جاۋلاپ, جات ۇلتتى, ۇلىستى نەمەسە دٸندٸ كەمسٸتكەنٸن اڭعارمايسىڭ. سونىمەن قاتار قازاق سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ قاعيداتتارى مەن شاريعاتىنا ەش ٷيلەسپەي قالعان تۇسىن كٶرمەيسٸڭ. كەرەك بولسا, بٸر-بٸرٸمەن قابىسىپ جاتاتىندىعىن كٶرۋ ٷشٸن دە سونداي بٸلٸمنٸڭ قاجەتٸ شامالى.
نەگٸزٸ دٸني بٸلٸمدٸ بولۋ دەگەن سٶز جالپى ساۋاتتىلىق قاسيەتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولعانى جٶن. جەر بەتٸندەگٸ عالامدىق, دەستٷرلٸ نەمەسە ەندٸ عانا ٸرگە قالاعان دٸني اعىمنىڭ شەجٸرەسٸن, باعىتىن, قۇندىلىقتارىن ۇعىنىپ, بٸلٸپ, ٶتٸرٸك ۇيىمداردىڭ, تەرروريستٸك پيعىلداعى اعىمداردىڭ اق-قاراسىن اجىراتا الاتىن ادام راديكاليزمگە بوي الدىرمايدى, الدانبايدى. وسى ورايدا كەيٸنگٸ بۋىن ٸشٸندە دٸني بٸلٸمدٸ كەڭ تاراتۋ ٷشن «دٸنتانۋ» كۋرسىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتا بەرەدٸ. ورتا بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردە ون شاقتى جىلدان بەرٸ وقىتىلاتىن بۇل پەندٸ بٷگٸندە جاڭارتىپ, تولىقتىرا تٷسكەن دۇرىس. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ دٸني احۋالدى كەشەگٸمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ, كٷردەلەنٸپ كەتكەن.
دٸني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ شارۋالارى ورتا بٸلٸم وشاقتارىمەن شەكتەلمەي, ارناۋلى ورتا جەنە جوعارعى وقۋ ورىندارىندا جالعاسقانى ابزال. ستۋدەنتتەر ٸشٸندە دٸنتانۋدىڭ سالماعى كەم, قاجەتٸ شامالى, ەيتەۋٸر باعالانۋ ماقساتىندا وقىتىلاتىن پەن سيياقتى بولمماۋىن قاداعالاعان جٶن.
بۇل شارۋالار ەل جاستارىنىڭ دٸني ەكسترەميزم مەن راديكاليزمنەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالىپ, ۇرىنباۋلارىنا كەپٸل بولارى سٶزسٸز. سوندىقتان وسى ٸسكە قوعام بولىپ جۇمىلعاننىڭ كەمدٸگٸ جوق.
اسحات قويشىعارا
