Búginde «ekstremizm», «terrorizm», «dini lańkestik» degen sózderdi bilmeitinder kemde kem. Baspasóz ben internet kózderinde ózge memleketter men elimizdegi din salasyna, ásirese, ekstremaldyq, terroristik oqiǵalarǵa negizdelgen aqparattar barshylyq. Bul atalǵan taqyryptyń álemdik deńgeidegi kún tártibinde ekenin aiǵaqtaidy.
Qazaqstannyń jer betindegi elderge kóp konfessiialy jáne kóp ultty memleket retinde tanylǵany belgili. Dese de, dini lańkestik oqiǵalarynyń aimaǵymyzda birneshe ret oryn alǵanyn jasyra almaimyz.
Qazirgi tańda dini ekstremaldyq, terrorlyq uǵymnyń asyl dinmizge telingen qara kúie ekendigin bilemiz. Muny ókinishpen moiyndaýymyzǵa týra keledi. Ústimizdegi júz jyldyqtyń alǵashqy kezeńinde Aýǵanystannyń, Iraktyń, Izraildiń, Palestinanyń shekaralarynda oryn alǵan tótenshe jaǵdailardy túrli teris aǵymdardyń Allanyń aq dininiń atyn jamylyp, moiyndaýlary orientalist baǵytyndaǵy toptardyń «islam terrorizmi» uǵymyn jandandyra tústi. Bul ahýal el aýmaǵyndaǵy dini ekstremizm túsinigin qalyptastyra berdi. Sebebi, egemendik jyldaryndaǵy rýhani jańǵyrý, kópshiliktiń qubylaǵa qarap tize búgýi tól dinimizge degen airyqsha umtylysty ańǵartty. Keńes zamanyndaǵy ateistik ideologiia, soǵan sáikes kerek mamannyń tapshylyǵy baǵyty jat, ulty bólek, ózge senimdegi missionerler men ýaǵyz-nasihat júrgizýshilerdiń shekaramyzdan enýine sebep body. Olardyń deni radikal oidaǵy, lańkestik piǵyldaǵy («Hizbýt Tahrir», «Tabliǵi jamaǵat», sálafizm t.b.) aǵymdardyń kóshbasshylary edi.
Salalyq kitaptarda islam ierrorizmi «Ózge dindi ustaýshylar men din ustamaityndarǵa tózimsiz bolý, olarǵa ózderiniń aǵymynyń aiasyndaǵy qaǵidatpen, kózqaraspen qaraý, saiasi jáne basqa da múddege jetý jolynda qandai da bir erejeni negizge alyp, zalalyn tigizý» dep jazylady. Bul sipattardy basshylyqqa alatyn bolsaq, jańaǵyndai túsiniktegi toptardyń is-áreketterin radikalistik retinde baǵalamdaýǵa ábden negiz bar. Qazaqstanda bul toptardyń meken etken óńirleri de ár qalai. Ǵalymdardyń sózine qarasaq, jihadqa jeteleitin terroristik uiymdar memleketimizdiń batys aimaǵynda kóp. Óitkeni, ol óńirdiń ekonomikasy qýatty, iaǵni teris piǵyldylar munaiǵa qyzyǵady (aǵym ókilderiniń shikizat qubyrlarynan munai urlandyǵyn rastaityn derekter bar), Resei Federatsiiasymen shekaralas, ásirese, «ǵalamdyq jihad» terroristik uiymy mekendeitin Astrahan óńirine tiip tur, sonymen qatar el babalarymyz ustanǵan asyl dinimizden habarsyz.
Jalpy islam terrorizminiń memleketimizdiń aýmaǵynda taralýynyń birneshe sebebin ataýǵa bolady. Bipinshi, islami bilimsizdik. Asyl dinimizge dástúrli túsinikpen qaramaý sondai bilimsizdikten oryn alady. Munda Abai ilimindegi imannyń «iákini», «tahlidi» dep bólek qarastyrylýyn ózek etýimiz kerek. Bunyń alǵashqy aitylǵany – tanym men aqyl dáleli týǵyzatyn shynaiy iman. Sońǵysy – óziń eshteńe uqpai, eshnárse jaiynda tolǵanbai, dinshilderdiń jeteginde ketip, «Kóppen kórgen uly toi» degen nadandyqqa tán soqyr nanym, ústirt senim. Muny búgingi qoǵamdaǵy dini bilimsizdiktiń keipi, radikalizmge ilesýdiń alǵysharty deýge bolady.
Kópshiliktiń ishinde, ásirese keiingi býynnyń arasynda ózgege erýshilik, elikteýshilik qandaida bir uiymnyń jeteginde ketýge ákep soǵady. Bul – jalǵan senimniń irgetasy, jat piǵyldy moiyndaýdyń alǵysharty. Bul – radikalizmge jetkizetin dańǵyl, sebebi lańkestik piǵylda ózińniń ustanymyń ǵana týra, aqiqi jáne shyn bolyp sanalady. Osyndaidan baryp basqa dini senimge tózbeý, qysym jasaý syndy piǵyl men niet paida bolady. Bul óz senimińdi, kózqarasyńdy barynsha nasihattaý, kerek bolsa kúshpen kóndirýge jetkizedi. Ile-shala lańkestik belgileri men ókinishti oqiǵalary kórinis tabýy múmkin.
Internet kózderindegi terroristik oilarǵa jeteleitin paraqshalardyń, betterdiń kóptigi de atap aitarlyq sebeptiń biregeii. Bundai ǵalamtor kózderin eki baǵytqa bólýge bolady. Máselen, qaibir internet paraqshalary musylman jurtynyń qysym kórgenin, AQSh-taǵy, Eýropadaǵy, Izraildegi dindesterimiz týraly jaiyndaǵy aqparattardy, qan-josa bolǵan musylmandardyń fotolaryn, videotaspalardy usynyp, jer betindegi Allanyń dinindegilerge dushpan qylyp áshkereleýdi kózdeidi. Sonymen qatar kósemderiniń ýaǵyz-nasihattary video, aýdio jazbalarmen jariialanady. Onda zaiyrlylyqqa negizdelgen qoǵamnyń aqiqat dinge qastyǵy, ondai eldi basqarýshylar, dini qyzmetshileri «kápirler» degen ideia barynsha dálelmen jetkizilip, ondai qoǵamda ómir súrmeýge, baǵynyshty bolmaýǵa úgitteledi. Ondai jariialanymdar bilimi taiaz, biraq ózin Allanyń aq dininde sanaityn musylmanǵa qysymda júrgen dindesine járdemdesý, halifat memlekettiń irgesin qalaýǵa atsalysý, kerek jaǵdaida qurbanyna ainalý siiaqty oi týǵyzady. Olar osy piǵyldaryn sol aqparat kózindegi jihadqa qatysý, shahidtyq musylman ataný jaiyndaǵy nasihattarmen nyǵarlap, ǵumyrlyq ustanymdaryna, fánilik maqsatttaryna ainaldyrady.
Al internettegi keibir aqparat kózderi oqyrmanyn tez arada jihadqa shaqyryp, zaiyrlylyqqa negizdelgen qoǵamdy quldyratýǵa úndemeidi.
Nemese zaiyrlylyqqa negizdelgen memleket pen basqa dinder jaiynda syn jazbalar qaldyrmaidy. Bul ǵalamtor paraqshalarynyń dizainy taza, moiyndalǵan dini aqparat taratatyn siiaqty bolýy da ǵajap emes. Biraq olardyń múddesi sol eldegi san jyldar boiyna qalyptasyp, pisip úlgergen dástúrli islamdy ydyratýdy kózdeidi. Aitalyq, ondai saittar «Ramazan aiynda oraza tutýdyń mindetti ekenin moiyndamaǵan musylman kápir bolatynyna, iaǵni dinnen shyǵatynyna ǵalymdar bir aýyzdan kelisken» dep «pátýa» taratýy múmkin. Al bul dástúrli Hanafi mázhabyna qaishy, sebebi oraza ustamaǵan adam dinnen shyqpaidy. Osy siiaqty, «Betashar, sálem salý, dombyra tartý syndy salt-dástúrlerdi oryndaǵandar Allaǵa serik qosady» dep sendiretin ǵalamtor paraqshalary da jamaǵat arasynda bólinýshilik týdyryp, dini fanatizmge soqtyrady.
Atalǵan aqparat kózderi «Taýhid – shynaiy senim, al jihad – ony iske asyrý joly, jihad – ár musylmannyń mindeti» degen múddeni kózdeidi. Osyndai oiǵa keide ashyq túrde, keide jasyryn túrde, barynsha belsene kirisedi. Qoǵamymyzda arabtardyń ulttyq kiimderin kigender men Allanyń úiine qos qulaǵyna qulaqqap ilip baratyndardyń kóbeigenin osynyń nátijesi dep paiymdaýǵa ábden bolady. Sondai-aq jat topyraqqa jihadqa ketip, ajalǵa asyqqandar men týǵan jerinde lańkestik, radikalistik oilardy nasihattap temir torǵa túskenderdiń de qatary jiiledi.
Internettegi terrorizmge úndeitin aqparat kózderiniń saldarynan ózge memleketten ilim izdep, jalǵan sheihtardyń, ótirik ǵalymdardyń ýaǵyzyna ýlanǵan «ahilar» men «ýhtilardan», «brat», «sestralardan» jasaqtalǵan toptan qansha jas japa shegip, keiingi býynnyń dástúrimizden, dilimizden bezinýi alańdatady. Sondyqtan bul problemanyń túiinin tarqatý – ult upaiyn túgendeýdiń birden-bir joly. Qaibir halyqtyń dini toptarǵa bólinýiniń sońy birtutas memlekettiń shańyraǵynyń shaiqalýyna ákelip soqqanyn ýaqyt kórsetken. Sondyqtan bul problemaǵa selqos qaramai, sheshý joldaryn izdeý ýaqyt talaby bolyp tur.
Osy jolda zań normalary jiti súzgiden ótip, tolyqtyrylǵanynan, tipti arnaiy mekemelerdiń irgesi qalanǵanynan habardarmyz. Óńir-óńirge aqparattyq-nasihat toptary jumyldyrylyp, túsindirý sharalarynyń kúsheitilgeni de úlken sharýa. Degenmen, dini lańkestikpen, terrorizmmen kúresýde salmaqty ról atqaratyny dini bilimdilik der edim. Bul maqsatta qandaida bir medreseni, mektepti oqý mindetti emes. Imamnan da saýat ashýdyń qajeti shamaly. Dini bilimdilik ulttyń tarihyn, dástúrin bilýmen birge, álem deńgeiindegi jańalyqtardy, oqiǵalardy qadaǵalap, oqýdan turady. Iaǵni, Otanyńdy súiip, dástúrińdi qurmetteý, tarihyńa taǵzym etip, qasiet tutý da sol dini bilimdiliktiń bir belgisi. Sebebi, ultymyzdyń ótkenin oqyp, shejiresin tanysań, babalarymyzdyń basqa memleketti sebepsiz jaýlap, jat ultty, ulysty nemese dindi kemsitkenin ańǵarmaisyń. Sonymen qatar qazaq salt-dástúrleriniń asyl dinimizdiń qaǵidattary men shariǵatyna esh úilespei qalǵan tusyn kórmeisiń. Kerek bolsa, bir-birimen qabysyp jatatyndyǵyn kórý úshin de sondai bilimniń qajeti shamaly.
Negizi dini bilimdi bolý degen sóz jalpy saýattylyq qasiettiń bir bóligi bolǵany jón. Jer betindegi ǵalamdyq, dástúrli nemese endi ǵana irge qalaǵan dini aǵymnyń shejiresin, baǵytyn, qundylyqtaryn uǵynyp, bilip, ótirik uiymdardyń, terroristik piǵyldaǵy aǵymdardyń aq-qarasyn ajyrata alatyn adam radikalizmge boi aldyrmaidy, aldanbaidy. Osy oraida keiingi býyn ishinde dini bilimdi keń taratý úshn «Dintaný» kýrsynyń ózektiligi arta beredi. Orta bilim beretin mektepterde on shaqty jyldan beri oqytylatyn bul pándi búginde jańartyp, tolyqtyra túsken durys. Sebebi, búgingi dini ahýaldy keshegimen salystyrýǵa kelmeidi, kúrdelenip ketken.
Dini saýattylyqty arttyrý sharýalary orta bilim oshaqtarymen shektelmei, arnaýly orta jáne joǵarǵy oqý oryndarynda jalǵasqany abzal. Stýdentter ishinde dintanýdyń salmaǵy kem, qajeti shamaly, áiteýir baǵalaný maqsatynda oqytylatyn pán siiaqty bolmmaýyn qadaǵalaǵan jón.
Bul sharýalar el jastarynyń dini ekstremizm men radikalizmnen irgesin aýlaq salyp, urynbaýlaryna kepil bolary sózsiz. Sondyqtan osy iske qoǵam bolyp jumylǵannyń kemdigi joq.
Ashat Qoishyǵara
