دۋلات يسابەكوۆ: ماقتانعانىم ەمەس, پرەزيدەنت الدىندا ٶتكٸر پٸكٸردٸ مەن عانا ايتتىم

بەلگٸلٸ جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ ٶزٸنٸڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ايتقان ٶتكٸر مەسەلەلەرٸنٸڭ تەلەۆيزييادا كٶرسەتٸلمەي قالعانىن مەلٸمدەدٸ. وسىدان كەيٸن ەل اراسىندا "يسابەكوۆ پرەزيدەنتتٸڭ الدىندا تٷك ايتپادى" دەگەن ەڭگٸمە شىققان.

جازۋشى "ەدەبيەت پورتالىنا" بەرگەن سۇحباتىندا وسى ەڭگٸمەگە قاتىستى سۇراققا جاۋاپ بەرٸپتٸ. 

– دۋلات اعا, جاقىندا ەلباسى قازاق زييالىلارىمەن كەزدەستٸ. اراسىندا سٸز دە بارسىز. ۆيدەونى كٶردٸك. كٶپ دٷنيەنٸ پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸنە تٸكەلەي ايتۋعا مٷمكٸندٸگٸڭٸز بولدى عوي. تالاي ويدى ٸركٸپ قالعانداي كٶرٸندٸڭٸز. ەلدە حالىقتى تولعاندىرىپ جٷرگەن مەسەلەلەر سٶز بولىپ, مونتاجدالعان كەزدە قىسقارىپ كەتتٸ مە?

– گازەت-جۋرنالداردان «يسابەكوۆ پرەزيدەنتتٸڭ الدىندا تٷك ايتپادى عوي» دەگەن پٸكٸردٸ مەن دە وقىدىم. قارسى جاۋاپ تا بەردٸم. ايتۋىن ايتتىق قوي, ونىڭ بەرٸ كٶرسەتٸلمەدٸ... ەكٸ جارىم ساعاتقا سوزىلعان ەڭگٸمەدە نە ايتىلمادى دەيسٸڭ, بەرٸ ايتىلدى. ماقتانعانىم ەمەس, ٶتكٸر پٸكٸردٸ مەن عانا ايتتىم. بەكسۇلتان ٶز اۋىلىنداعى وربۇلاقتى, قاستەەۆتٸ, جاركەنتتەگٸ كٶشەلەردٸڭ اتتارىن ٶزگەرتۋ سيياقتى جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ عانا كٶتەردٸ. سماعۇل ياسساۋي, سوپىلىق تۋرالى ەڭگٸمە قوزعادى. ال مەن بولسام: «بۇرىن ٶزٸڭٸزگە ايتقان مەسەلەنٸ قايتالاپ ايتامىن. ەلٸمٸزگە قىتاي كٶپ كەلٸپ جاتىر. بٸزگە رەسەيدەن گٶرٸ قىتاي قاۋٸپتٸ. حالقىنىڭ سانى 145 ميلليوندى قۇرايتىن رەسەيمەن ارالاسىپ جٷرگەنٸمٸزگە 300-400 جىل بولدى. ال حالقى 1,5 ملرد قىتاي – سوعىسسىز, كٷلكٸمەن عانا باسىپ الاتىن مەملەكەت. قازاق ٶز جەرٸندە وتىرىپ مۇنايىمىزعا كەلگەن قىتايدىڭ قۇلىنا اينالىپ بارا جاتىر. ولارعا كەڭدٸكتٸ كٶپتەپ بەرٸپ قويعانبىز. ەكٸنشٸدەن, دەموگرافييا – ۋشىعىپ تۇرعان مەسەلە. ٶزبەكتەر 32 ملن. بولدى. ٶزبەكتەي بولماساق تا, 20 ملن-عا جەتسەك, قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸ ٶزٸنەن-ٶزٸ شەشٸلٸپ كەتەر ەدٸ. ٶزبەكتەر بٸزدٸڭ تٸل مەسەلەسٸن كٶتەرە بەرەتٸنٸمٸزگە تاڭعالادى», – دەدٸم. سودان كەيٸن, لاتىن تٸلٸ تۋرالى كٶبٸرەك ايتىلدى. ٶتۋ كەرەك پە, جوق پا? «سٸزدٸڭ يدەياڭىزدى قوستايىق, بٸراق ونىڭ ارعى جاعىندا نە تۇر? 100 جىل ٸشٸندە ورىس الفاۆيتٸمەن تالاي تاريحىمىز جازىلىپ قالدى. ونىڭ بەرٸن كٸم كٶشٸرٸپ بەرەدٸ? بۇل دا قيىن مەسەلە. سودان سوڭ, اۋىلعا دەپ جىل سايىن بٸرنەشە ملرد اقشا بٶلٸنەدٸ. مەنٸڭ اۋىلىم سول كٷيٸنشە, نۇرەكە. جىلىنا ەكٸ-ٷش رەت بارامىن, ەشقانداي ٶزگەرٸس جوق. قىرعىزدا ەشنەرسە جوق دەيمٸز, بٸراق تٸرشٸلٸگٸمٸز بٸردەي. نەگە بەنزين قىرعىزستاندا قازاقستانعا قاراعاندا ارزان? ولار استىق ٶندٸرمەيدٸ, بٸراق نانى بٸزدٸكٸنەن ارزان. بٸشكەگٸندە دە بٸر باعا, قارابالتا دەگەن شالعاي ٶڭٸرٸندە دە بٸر باعا. نارىق, جەكە مەنشٸك دەيمٸز, اراسى 150 مەترلٸك ەكٸ زاپراۆكادا ەكٸ تٷرلٸ باعا. مۇنىڭ بەرٸ قانداي جٷگەنسٸزدٸك? سٸز بازاردى ارالاعاندا بەرٸن ارزان ەتٸپ قويادى, سٸز كەتكەن سوڭ باياعى قىمبات باعاعا ٶزگەرتەدٸ. سٸزگە جالعان اقپارات بەرەتٸن شتاتتاعىلاردان ٶزگە تۇراقتى قوعامدىق كوميسسييا قۇرۋ كەرەك. ورتاشا جالاقى دەگەندٸ قايدان شىعارىپ الدىق? ەگەر ورتاشا جالاقىعا سەنەر بولساق, ەر ادامنىڭ جالاقىسى 250-300 مىڭ بولار ەدٸ. مەنٸڭ ايلىعىم – 110 مىڭ. كەلٸنٸم – عىلىم كانديداتى, 90 مىڭ الادى. ال ورتاق جالاقىنى بانكيرلەر مەن دەپۋتاتتاردىڭ, سامۇرىق قازىنادا ٸستەيتٸندەردٸڭ ايلىعىنان شىعارادى. بۇل ناعىز ٶتٸرٸكتٸڭ ٶزٸ عوي! نەگە ٶز ەلٸمٸزدە ەمدەلمەي شەتەلدە ەمدەلەمٸز? قازاقستان ٷلگٸلٸ مەملەكەت دەيمٸز, وسى جاعىنان نەگە ٷلگٸ المايمىز? نەگە جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸ دامىتپايمىز? نەگە ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ بەرٸ شەتەلدٸكتەردٸڭ قولىندا? بۇرىن كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە شەتەلدەن كٶشٸپ كەلگەن قازاقتار مال باعاتىن. قازٸر ونداي مال جوق. «ديپلوممەن اۋىلعا» دەگەن ۇران قۇلاعىما كٸرمەيدٸ. ال مىسالى, مەن بٸتٸردٸم. ديپلوممەن اۋىلعا بارامىن, ول جەردە نە ٸستەيمٸن? مەنٸڭ اۋىلىمدا 8000 ادام تۇرادى. اۋدان ورتالىعىمەن بٸردەي. جۇرتتىڭ بارلىعى جەكەمەنشٸك فەرمەرلٸك شارۋاشىلىقپەن اينالىسىپ جاتىر. سىرتتان بارعان ادامعا ايلىق كەرەك, جاعداي كەرەك. ونى الىپ نە ٸستەيدٸ? اۋىلداعى مۇعالٸمدەردٸڭ ٶزٸ مەكتەپكە ەرەڭ ورنالاسادى. اشىعىن ايتايىن, ٶزٸم بٸر ادامدى ورنالاستىرۋ ٷشٸن, ابىرويىمدى سالدىم. مەنەن ۇيالعانىنان ەرەڭ الدى. بٸراق ماعان ايتپا دەپ, ورنالاستىرعان ادامىمنان 400 مىڭ تەڭگە الىپتى. مٸنە, وسىندايلاردىڭ بەرٸ ۇلتىمىزدى بۇزادى», – دەدٸم.

– بۇل ايتقاندارىڭىزعا پرەزيدەنت قالاي جاۋاپ بەردٸ?

– بەرٸنە دۇرىس جاۋاپ بەرەدٸ عوي. «قىتايلىقتاردان قورقۋعا بولمايدى, ولاردىڭ ەربٸر ادامى مەنٸڭ بلوكنوتىمدا جازىلعان. جۇمىستارىن بٸتٸرەدٸ دە, كەتە بەرەدٸ», – دەدٸ. سوسىن مەن: «نۇرەكە, قازاقتىڭ بەرٸ باستىق بولعىسى كەلەدٸ. بٸر ٷيدەگٸ بەس بالانىڭ بەسەۋٸ دە اكادەميياعا تٷسەدٸ, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقۋعا تاپسىرادى. سوڭىندا بەرٸ جۇمىسسىز جٷرەدٸ, ساۋدا جاسايدى. سوندىقتان كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندەگٸدەي تٷرلٸ ماماندىق الىپ شىعاتىن ۋچيليششە, كوللەدجدەردٸ كٶبەيتۋٸمٸز كەرەك. مونتەر, ەلەكتريك سەكٸلدٸ ماماندىقتار بەرەتٸن ايلىق, جىلدىق كۋرستار اشۋ كەرەك. جۇمىسشى تابى قالىپتاسپاي, مەملەكەت بولمايمىز. قازٸر تەلەديدارىڭ بۇزىلىپ, مامان شاقىرساڭ, ورىس كەلەدٸ. توڭازىتقىش جٶندەۋگە دە ورىس كەپ تۇرادى. وسىنىڭ بەرٸن قازاق ٷيرەنەتٸن كەز كەلدٸ. سودان سوڭ سىرتتان كەلگەن قازاقتاردى ورنالاستىرۋ مەسەلەسٸن قولعا الۋ كەرەك. بۇرىن جاقسى ەدٸ, قازٸر بۇل مەسەلە توقتاپ قالدى. كٶپتەگەن قازاق وسىندا جٷرٸپ-جٷرٸپ, مال قورا تابا الماي, كۆوتاسىن الا الماي, جيناپ ەكەلگەن اقشاسىنىڭ بەرٸن جەپ قويىپ, موڭعوليياعا قايتىپ كەتٸپ جاتىر. قايتا مونعوليياعا راحمەت, ولارعا ازاماتتىعىن قايتا بەردٸ. ال ازاماتتىعىن بەرمەسە قايتەدٸ? مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ شەشٸمٸن تابۋى تيٸس مەسەلە. شەتەلدەگٸ قازاقتارىمىزدى وڭتٷستٸككە قونىستاندىرا بەرمەي, 2 ملن ەگٸستٸك جەرٸ بار پاۆلودار سەكٸلدٸ ايماقتارعا ورنالاستىرۋ قاجەت. ولاردى جان-جاققا شاشىپ-شاشىپ تاستاماي بٸرگە قونىستاندىرعان جٶن. سولاي ٷيرەنٸسٸپ, كٸرٸگۋٸ كەرەك. ەيتپەسە, جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار اراسىنا بارسا, قىتايدان كەلگەندٸ «قىتاي» دەپ, موڭعولييادان كەلگەن قازاقتى «موڭعول» دەپ ەستەرٸن شىعارادى, مازاقتايدى. باياعىدا يراننان كٶشٸپ كەلگەن قازاقتارتىڭ تٷركٸستاندىقتارمەن ارالاسىپ كەتكەنٸ ەسٸمدە. ٶزدەرٸ ورىسشا بٸلمەيتٸن, ونىمەن قويماي بٸزدٸڭ قازاقتىڭ كٶرسەتپەگەنٸ جوق, كٸلەمدەرٸن ۇرلاپ, بازارعا بارسا ساباپ, زاتتارىن تارتىپ الىپ جٷردٸ. ەيتەۋٸر, قيىندىققا كٶنٸپ, قازاقتىڭ بٸر ەلٸ بولىپ كەتتٸ عوي. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ كەزٸندە, 1962 جىلى, مىنا قابدەش جۇمادٸلوۆ بٸر ايدا 200 مىڭ قازاقتى باستاپ ٶتتٸ. سسسر-دىڭ كگب-سى قانداي قاتال? سونداي قاتالدىققا قاراماستان, ولارعا سەنٸم ارتتى, قولدارىنا جۇمىس بەردٸ. ال بٸز باسىمىزدا ەگەمەندٸگٸمٸز بولا تۇرا, ولارعا جانسىز دەپ قارايتىن سيياقتىمىز. قازٸر ازاماتتىق الۋ ٷشٸن 4 جىل بويى جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك ەكەن. تٶرت جىل قالاي كٷن كٶرەدٸ? بٸر عانا كۆوتامەن بەرٸلگەن بٸر 50-60 مىڭ تەڭگە نەگە جەتەدٸ? سٸز 17 ملن قازاققا عانا ەمەس, سىرتتا جٷرگەن 11 ملن قازاققا دا پرەزيدەنتسٸز. سولاردىڭ بەرٸن باۋىرعا باسۋ كەرەك, ٸشكە تارتۋ كەرەك. بٸزدە ۇلتتىق كادرلار نەگە جوق? اناۋ يليا يليندٸ ايتامىز, وعان مەن قۋانبايمىن. ٶيتكەنٸ, ول مەنٸڭ قانىم ەمەس. مەن قازاقتان شىققان دەۋلەت تۇرلىحانوۆقا, بەكزات ساتتارحانوۆقا قۋانام. سٸز وعان رەنجٸمەڭٸز. مەن سولاي جارالعانمىن. سٸز دە ٸشٸڭٸزدەن سٶيتٸپ ويلايتىن شىعارسىز», – دەپ ويىمداعىنىڭ بەرٸن ايتتىم. ەلباسىنىڭ ٶزٸ دە «سىرتتا كٷڭكٸلدەگەننەن گٶرٸ وسىندا ويلارىڭدى اشىق ايتىڭدار, ٷشەۋٸڭدٸ سول ٷشٸن شاقىرتتىم», – دەپ باسىنان ەسكەرتكەن ەدٸ.

ايتا كەتەيٸك, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگٸلٸ جازۋشىلار بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, دۋلات يسابەكوۆ جەنە سماعۇل ەلۋباەۆپەن بيىل 20 سەۋٸردە كەزدەسكەن بولاتىن.