ٶتكەن عاسىردىڭ 80-شٸ جىلدارىنان باستاپ دٸننٸڭ قوعامعا جەنە ەلەمدٸك ساياساتقا قايتا ورالۋ ٷردٸسٸن بايقاۋعا بولادى. وعان دەلەل رەتٸندە دٸني تٷسٸنٸكتەرگە نەگٸزدەلگەن ەتنو-كونفەسسيونالدىق قاقتىعىستاردى, اقش-تاعى حريستياندىق قۇقىقتاردىڭ كٶتەرٸلۋٸن, لاتىن امەريكاسىنداعى ەركٸندٸك تەولوگيياسى قوزعالىسىنىڭ پايدا بولۋىن, يسلام ەلەمٸندەگٸ دٸني-ساياسي يدەولوگييالاردىڭ قالىپتاسۋىن, دٸني دەسترۋكتيۆتٸ اعىمدار مەن يدەولوگييالاردىڭ جەنە لاڭكەستٸك ەرەكەتتەردٸڭ ارتۋىن, كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيٸنگٸ بۇرىنعى وداقتاس مەملەكەتتەردەگٸ دٸني جاعدايدىڭ كٷرت ٶزگەرۋٸن ايتۋعا بولادى.
جاھاندانۋ, كٶشٸ-قوننىڭ ارتۋى, تاياۋ شىعىستاعى جاعداي, ازييا مەن افريكاداعى ساياسي ٷردٸستەر, ەسكەري-ساياسي ٷردٸستەردٸڭ سەرپٸنٸ گەوساياسي كارتاداعى اۋقىمدى ٶزگەرٸستەرگە ەكەپ سوعۋدا. سونىڭ سالدارىنان, ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ قالپىن ٶزگەرتەتٸن, تەرٸس پيعىلدى دٸني ۇرانداردى جامىلىپ, زاماناۋي اقپاراتتىق جەنە كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ادامزاتقا قارسى بەلسەندٸ قولدانا وتىرىپ, ۇلتتىق جەنە دٸني دەستٷرلەردٸ جاڭا جات ەلەمەنتتەرمەن تولىقتىرىلۋدا.
دٸننٸڭ قوعامدا ٶز ٷلەسٸنٸڭ بولۋىن تالاپ ەتۋٸ قازٸرگٸ تاڭدا «دٸننٸڭ دەپريۆاتيزاتسيياسى», «دەسەكۋلياريزاتسييا», «پوستسەكۋلياريزم», «دٸننٸڭ قايتا جاندانۋى» سىندى ۇعىمداردى تۋىنداتتى.
قازٸرگٸ تاڭدا جالپى زايىرلى مەملەكەتتٸڭ تابيعاتى مەن قاعيداتتارى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپتى تاريحي, ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني كونتەكست تۇرعىسىندا قاراستىرۋ قاجەت.
قازٸرگٸ جاھاندانۋ ٷردٸستەرٸنٸڭ ىقپالىمەن ەلەم مەملەكەتتەرٸندە دٸن سالاسىندا قاراما-قايشىلىقتار ورىن الىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. بٸر جاعىنان, زايىرلى قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردىڭ كٷشەيۋ ٷدەرٸسٸ بايقالسا, ەكٸنشٸ جاعىنان قوعامدىق كەڭٸستٸكتە دٸنشٸلدٸكتٸڭ ٶسۋٸ, دٸندەردٸڭ قوعامدىق كەڭٸستٸكتە ٶزدەرٸنە تيسەلٸ ورىندارى مەن قۇقىقتارىن تالاپ ەتۋدە.
جالپى شەتەلدٸك عىلىمي ەدەبيەتتەردە «سەكۋلياريزم» تەرمينٸنە بەرٸلگەن انىقتامالار ٶتە كٶپ, جەنە ونىڭ ەمبەباپ نۇسقاسى جوق. كلاسسيكالىق «سەكۋلياريزم تەورييالارى», قوعام مودەرنيزاتسييالانعان سايىن دٸننٸڭ قوعامداعى ماڭىزى مەن ورنى تٶمەندەي تٷسەدٸ, حالىق تەحنيكالىق جەنە عىلىمي تۇرعىدان دامي تٷسكەن سايىن ٶمٸردٸڭ مەنٸن تٷسٸندٸرۋ بويىنشا دٸنگە جٷگٸنۋٸن توقتاتادى دەسە كەيبٸر عالىمدار كەرٸسٸنشە سەكۋلياريزم تەوريياسىن مٷلدە سەتسٸز ەكەندٸگٸن مويىنداۋ كەرەك دەپ سىنايدى.
باستاپقىدا سەكۋليارلىق تٷسٸنٸگٸ لاتىن تٸلٸنەن ەنگەن «saeculum» سٶزٸ – «عاسىر» نەمەسە «كەزەڭ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸردٸ. ورتا عاسىرلاردا سەكۋليارلىق ۇعىمى شٸركەۋ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ موناستٸرلٸك ٶمٸردەگٸ قىزمەتٸنەن كەتٸپ, زايىرلى ٶمٸردەگٸ دٸني قىزمەتتٸ اتقارۋمەن بايلانىستى قولدانىلدى. ولار ٶتكەن دٸني ٶمٸرٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس وسى ٶمٸردەگٸ ەرەجەلەردٸ ٷيلەستٸرە وتىرىپ ٶمٸر سٷرۋٸ تيٸس بولدى.
سەكۋلياريزم تەرمينٸنٸڭ ماعىناسى رەفورماتسييالىق كەزەڭدە ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. بۇل كەزەڭدە, قوعامدىق-ساياسي ورتادا شٸركەۋدٸڭ مٷلٸكتەرٸ مەن جەرلەرٸن, قىزمەتتەرٸن مەملەكەت راتسيونالدى جەنە تيٸمدٸ تٷردە باسقارۋ دەگەندٸ بٸلدٸردٸ.
سەكۋلياريزم باتىس ەۋروپا مەدەنيەتٸندە مەملەكەت پەن حريستيان شٸركەۋٸ اراسىنداعى كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸندە پايدا بولعان جەنە قازٸرگٸ تاڭدا كٶپتەگەن مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸندە ورىن العان قۇبىلىس. الايدا يسلام ەلەمٸندە بۇل قۇبىلىستاردىڭ ٶزگەشە شىراي تاپقانىن اتا كەتكەن جٶن.
ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ سەكۋليارلىقتىڭ فورماسى اقش-تان ايىرماشىلىعى دٸن مەملەكەتتە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكپەن دەستٷرلٸ مەدەنيەتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى. سوندىقتان ەۋروپالىق مەملەكەتتەر وسى كٷنگە دەيٸن حريستيان شٸركەۋمەن قوعامدىق سالالاردا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, قارجىلىق جەنە تاعى باسقا قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا حالقىمىزدىڭ زايىرلى قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ مەن مەدەني-تاريحي ەرٸ رۋحاني كودتارىن جانداندىرۋدا, مەملەكەت پەن دٸن اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن جاساۋدا:
- ۇلتتىق جەنە مەدەني-تاريحي ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, رۋحاني, مورالدىق جەنە ەتيكالىق قۇندىلىقتارعا سٷيەنۋٸ;
- ەسكٸرگەن دوگمالاردى قايتا قاراۋ, ولاردى قازٸرگٸ زامانعا ساي لايىقتاپ بەيٸمدەۋ;
- دٸني سەنٸمدٸ جەكە ٸشكٸ دٷنيە دەپ قابىلداۋ;
- ٶزگە دٸني كٶزقاراستاعىلارعا دەگەن مەيٸرٸمدٸلٸك پەن تٶزٸمدٸلٸك, دٸني سەنٸمٸنە قاراماستان ەر ازامات مەملەكەتتٸڭ زايىرلىق قۇقىقتارىن قاتاڭ ۇستانۋ جەنە قۇرمەتتەۋگە نەگٸزدەلۋٸ ابزال.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا اتاپ ٶتكەندەي, زايىرلى دەستٷرلەر – قازاقستاننىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان مۇراسى.
ەلٸمقۇلوۆا س.ب.
