Ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan bastap dinniń qoǵamǵa jáne álemdik saiasatqa qaita oralý úrdisin baiqaýǵa bolady. Oǵan dálel retinde dini túsinikterge negizdelgen etno-konfessionaldyq qaqtyǵystardy, AQSh-taǵy hristiandyq quqyqtardyń kóterilýin, Latyn Amerikasyndaǵy erkindik teologiiasy qozǵalysynyń paida bolýyn, islam álemindegi dini-saiasi ideologiialardyń qalyptasýyn, dini destrýktivti aǵymdar men ideologiialardyń jáne lańkestik áreketterdiń artýyn, Keńes odaǵy taraǵannan keiingi burynǵy odaqtas memleketterdegi dini jaǵdaidyń kúrt ózgerýin aitýǵa bolady.
Jahandaný, kóshi-qonnyń artýy, Taiaý Shyǵystaǵy jaǵdai, Aziia men Afrikadaǵy saiasi úrdister, áskeri-saiasi úrdisterdiń serpini geosaiasi kartadaǵy aýqymdy ózgeristerge ákep soǵýda. Sonyń saldarynan, adamdardyń ómir súrý qalpyn ózgertetin, teris piǵyldy dini urandardy jamylyp, zamanaýi aqparattyq jáne kommýnikatsiialyq tehnologiialardy adamzatqa qarsy belsendi qoldana otyryp, ulttyq jáne dini dástúrlerdi jańa jat elementtermen tolyqtyrylýda.
Dinniń qoǵamda óz úlesiniń bolýyn talap etýi qazirgi tańda «dinniń deprivatizatsiiasy», «desekýliarizatsiia», «postsekýliarizm», «dinniń qaita jandanýy» syndy uǵymdardy týyndatty.
Qazirgi tańda jalpy zaiyrly memlekettiń tabiǵaty men qaǵidattary qandai bolý kerek degen saýalǵa jaýapty tarihi, saiasi, áleýmettik, mádeni kontekst turǵysynda qarastyrý qajet.
Qazirgi jahandaný úrdisteriniń yqpalymen álem memleketterinde din salasynda qarama-qaishylyqtar oryn alyp jatqanyn baiqaýǵa bolady. Bir jaǵynan, zaiyrly qundylyqtar men qaǵidattardyń kúsheiý úderisi baiqalsa, ekinshi jaǵynan qoǵamdyq keńistikte dinshildiktiń ósýi, dinderdiń qoǵamdyq keńistikte ózderine tiseli oryndary men quqyqtaryn talap etýde.
Jalpy sheteldik ǵylymi ádebietterde «sekýliarizm» terminine berilgen anyqtamalar óte kóp, jáne onyń ámbebap nusqasy joq. Klassikalyq «sekýliarizm teoriialary», qoǵam modernizatsiialanǵan saiyn dinniń qoǵamdaǵy mańyzy men orny tómendei túsedi, halyq tehnikalyq jáne ǵylymi turǵydan dami túsken saiyn ómirdiń mánin túsindirý boiynsha dinge júginýin toqtatady dese keibir ǵalymdar kerisinshe sekýliarizm teoriiasyn múlde sátsiz ekendigin moiyndaý kerek dep synaidy.
Bastapqyda sekýliarlyq túsinigi latyn tilinen engen «saeculum» sózi – «ǵasyr» nemese «kezeń» degen maǵynany bildirdi. Orta ǵasyrlarda sekýliarlyq uǵymy shirkeý qyzmetkerleriniń monastirlik ómirdegi qyzmetinen ketip, zaiyrly ómirdegi dini qyzmetti atqarýmen bailanysty qoldanyldy. Olar ótken dini ómiriniń zańdylyqtaryna sáikes osy ómirdegi erejelerdi úilestire otyryp ómir súrýi tiis boldy.
Sekýliarizm termininiń maǵynasy Reformatsiialyq kezeńde ózgeriske ushyrady. Bul kezeńde, qoǵamdyq-saiasi ortada shirkeýdiń múlikteri men jerlerin, qyzmetterin memleket ratsionaldy jáne tiimdi túrde basqarý degendi bildirdi.
Sekýliarizm Batys Eýropa mádenietinde memleket pen hristian shirkeýi arasyndaǵy kúrestiń nátijesinde paida bolǵan jáne qazirgi tańda kóptegen memleketterdiń tájiribesinde oryn alǵan qubylys. Alaida islam áleminde bul qubylystardyń ózgeshe shyrai tapqanyn ata ketken jón.
Eýropa elderindegi sekýliarlyqtyń formasy AQSh-tan aiyrmashylyǵy din memlekette ulttyq biregeilikpen dástúrli mádeniettiń bir bóligi retinde qarastyrylady. Sondyqtan eýropalyq memleketter osy kúnge deiin hristian shirkeýmen qoǵamdyq salalarda tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, qarjylyq jáne taǵy basqa qoldaý kórsetip keledi.
Búgingi tańda halqymyzdyń zaiyrly qundylyqtaryn nyǵaitý men mádeni-tarihi ári rýhani kodtaryn jandandyrýda, memleket pen din arasyndaǵy qarym-qatynastyń qazaqstandyq úlgisin jasaýda:
- ulttyq jáne mádeni-tarihi erekshelikterin eskere otyryp, rýhani, moraldyq jáne etikalyq qundylyqtarǵa súienýi;
- eskirgen dogmalardy qaita qaraý, olardy qazirgi zamanǵa sai laiyqtap beiimdeý;
- dini senimdi jeke ishki dúnie dep qabyldaý;
- ózge dini kózqarastaǵylarǵa degen meiirimdilik pen tózimdilik, dini senimine qaramastan ár azamat memlekettiń zaiyrlyq quqyqtaryn qatań ustaný jáne qurmetteýge negizdelýi abzal.
Prezident Nursultan Nazarbaev «Rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda atap ótkendei, zaiyrly dástúrler – Qazaqstannyń erteden kele jatqan murasy.
Álimqulova S.B.
