بٷگٸن ادام مەن قوعامنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تٸرشٸلٸككە ماڭىزدى ىقپال ەتەتٸن دٸندٸ ەڭ باستى فەنومەن رەتٸندە قابىلداۋ شارت. ال ەگەر دٸندٸ قاجەتسٸز نەمەسە قولدان جاسالعان نەرسە سيياقتى قابىلداۋ, دٸننٸڭ اقيقات ەكەندٸگٸن جويا المايدى. ونى باسقا ەمەس, كەشەگٸ كەڭەستٸك اتەيستٸك يدەولوگييانى باستان ٶتكٸزگەن بٸزدٸڭ قوعام جاقسى تٷسٸنەدٸ. دٸن تۋرالى كەشەگٸ تەورييالار, بٷگٸنگٸ قوعامدىق ٶزگەرٸستەرگە جاۋاپ بەرە المادى. سوندىقتان دٸندٸ جەكە فەنومەن رەتٸندە, مەملەكەتتٸلٸك تۇرعىدان دا, مەدەنيەتٸمٸز تۇرعىسىنان دا قابىلداعانىمىز جٶن.
بٷگٸن ادام مەن قوعامنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تٸرشٸلٸككە ماڭىزدى ىقپال ەتەتٸن دٸندٸ ەڭ باستى فەنومەن رەتٸندە قابىلداۋ شارت. ال ەگەر دٸندٸ قاجەتسٸز نەمەسە قولدان جاسالعان نەرسە سيياقتى قابىلداۋ, دٸننٸڭ اقيقات ەكەندٸگٸن جويا المايدى. ونى باسقا ەمەس, كەشەگٸ كەڭەستٸك اتەيستٸك يدەولوگييانى باستان ٶتكٸزگەن بٸزدٸڭ قوعام جاقسى تٷسٸنەدٸ. دٸن تۋرالى كەشەگٸ تەورييالار, بٷگٸنگٸ قوعامدىق ٶزگەرٸستەرگە جاۋاپ بەرە المادى. سوندىقتان دٸندٸ جەكە فەنومەن رەتٸندە, مەملەكەتتٸلٸك تۇرعىدان دا, مەدەنيەتٸمٸز تۇرعىسىنان دا قابىلداعانىمىز جٶن.
كەزٸندە عىلىمدى دٸن رەتٸندە دەرٸپتەگەن پوزيتيۆيزمنٸڭ دامۋى ارقىلى ادامزاتتىڭ بولاشاقتا دٸنگە قاجەتتٸلٸگٸ قالمايدى دەگەن كٶزقاراسى, بٷگٸنگٸ بٸلٸم مەن تەحنولوگييانىڭ شاپشاڭدىعىنا ٸلەسە الماي قالدى. عىلىم دامىعان سايىن دٸنگە دەگەن سۇرانىس تا جوعارىلاي تٷستٸ. راس بٷگٸن دەۋٸرٸمٸز عىلىم, اقپارات, بٸلٸم مەن تەحنيكا ارقىلى جاڭا ٶركەنيەتتٸك تالاپتار الدىندا ٶزگەرۋگە مەجبٷر. ۋاقىت, ەلەم ٶزگەرٸپ جاتىر. ادام دا وسى ٶزگەرٸستەرمەن ٷندەسۋگە تىرىسۋدا. يندۋسترييالانۋ, ۋربانيزاتسييا, بٸلٸم بەرۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگييا سيياقتى بٸرنەشە ٷدەرٸستەردٸڭ ديناميكاسىنا شىداي الماي, جاڭا فورمالارعا اۋىسىپ, پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تٸرشٸلٸكتٸڭ ورتالىعىنداعى دٸن قۇبىلىسىنىڭ دا مۇنداي ٶزگەرٸستەرگە ٷندەسپەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. بٸر جاعىنان قوعامدى ىقپالىندا ۇستاپ, ٶمٸردٸڭ كٶپتەگەن سالاسىندا كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىرعان ماتەريالدى, رۋحاني تەڭسٸزدٸكتەر, لاڭكەستٸك, زورلىق, مورالدىق ازعىندىق, سترەسس, رۋحاني اۋىتقۋلار, ادامدى دٸنگە, رۋحانيياتقا بەت بۇرۋىنا ەسەر ەتۋشٸ باستى فاكتور رەتٸندە سەزٸندٸرە تٷسۋدە. سوندىقتان ادام مەن دٸن جەنە قوعام قاتىناسىنان الىپ قاراعاندا ٶمٸردٸڭ بارلىق قىرىن تۇتاستىققا, بٸرلٸككە شاقىراتىن, تەپە-تەڭدٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتەتٸن, كەز كەلگەن قوعامدىق دامۋلار مەن ٶزگەرٸستەرگە جول اشاتىن مەندەگٸ دٸن يسلامنىڭ دۇرىس ۇعىنىلۋى, تانىلۋى ٶتە ماڭىزدى بولىپ وتىر.
قازٸر قوعامدا دٸني تانىمعا قاتىستى اقىل مەن بٸلٸم ەمەس, سۋبەكتيۆتٸ, يدەولوگييالىق تەندەنتسييالاردىڭ باسىمدىعى نەگٸزٸندە پايداسىز پٸكٸرتالاستار, مەنسٸز قاقتىعىستار, جاماعاتقا بٶلٸنۋشٸلٸك, مۇسىلمانداردىڭ ٸشكٸ قۋاتىن, ەرەكەتشٸل قابٸلەتتەرٸن سارقىپ, ولاردىڭ ەلەمگە اشىلۋىنا, بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا ساي بولۋلارىنا كەدەرگٸ جاساپ كەلەدٸ. سوندىقتان, ٷلكەن رۋحاني اۋىتقۋشىلىقتارعا تاپ بولىپ, ادام مەن قوعامدى تەك بٸر قىرىنان عانا قاراستىراتىن يدەاليستٸك نەمەسە ماتەرياليستٸك فيلوسوفييالاردىڭ, دٷنيەتانىمداردىڭ, ناداندىق پەن دٸني فاناتيزمنٸڭ كەلتٸرگەن زاردابى مەن پروبلەمالارىنان قۇتىلۋ, سونداي اق ادامشا ٶز ٶركەنيەتتٸك كٶكجيەگٸن اشۋ ٷشٸن ٸزدەنٸستەر جولىنا تٷسٸپ, ٶز مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸن تانۋ ەرٸ ٶمٸرگە قولدانۋعا تىرىسىپ جاتقان كەزەڭدە, اللا مەن ادام, ەلەمدٸ تۇتاس قاراستىراتىن, ادامعا ەڭ ۇلى مەرتەبە بەرٸپ, جٷيەلٸ, ايان, اقىل, سەزٸم, ٸشكٸ تانىم ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرٸپ, ەرقايسىسىن ٶز ورنى مەن اقيقاتىن ناقتىلاپ كٶرسەتكەن يسلام دٸنٸ جاڭادان قايتا تۇجىرىمدالىپ, تٸرشٸلٸك كٶزٸ رەتٸندە ادامزاتقا قايتا ۇسىنىلۋى تيٸس دەپ ويلايمىز. سەبەبٸ قۇران - نەگٸزٸ قۇدايلىق تانىم, ادامداردى تانىمعا, باقىتقا جەتەلەۋشٸ رەتٸندە تٷسكەن, ەشقانداي جالعاندىق جەتپەيتٸن, تابيعات پەن اقيقاتقا ساي, مەنٸندە ەشقانداي قايشىلىق جوق ەڭ سوڭعى كٸتاپ. قۇران - يسلام دٸنٸنٸڭ جەنە ونىمەن بايلانىستى ويلاۋ جٷيەمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ دەرەككٶزٸ, قاينار بۇلاعى. بٸراق ادام شەكتەۋلٸ بولمىس. ونىڭ ۇعىنۋ, تانۋ قابٸلەتٸ دە, تانىمعا جەتۋ قۇرالدارى (كٶرۋ, ەستۋ سيياقتى) دا شەكتەۋلٸ. سونىمەن قاتار ادام بٸرنەشە ەسەر ەتۋشٸ فاكتورلاردىڭ ىقپالىندا قالىپ وتىر. قۇدايلىق تانىم وبەكتٸسٸ - قۇران, ال قۇراندا پايعامباردىڭ ۋاحي (ايان) نەگٸزٸندە تٷسٸندٸرٸپ, مازمۇنىن ناقتىلاپ كەتكەن ۇعىمداردان باسقا كٶپتەگەن ۇعىمدار ماعىنا جاعىنان كەڭەيٸپ نەمەسە ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋىن دٸني تەجٸريبە تاريحىنان كٶرٸپ وتىرمىز. سەبەبٸ, يسلام عىلىمىنداعى تافسيردٸڭ سانى, تافسير مەكتەبٸنٸڭ كٶپتٸگٸ بۇعان دەلەل بولا الادى. قۇران ادامدى ٶزٸن, ٶمٸردٸ, ەلەمدٸ مۇقييات زەرتتەۋگە, ٶمٸردٸڭ, بولمىستىڭ مەنٸن ويلاۋعا شاقىرادى. ال, ويسىز, ەۋەيٸلەردٸ, نەپسٸقۇمار, بٸلٸمگە ەمەس جالعان حابارعا بەرٸلگەن, ناداندار رەتٸندە تانىتىپ, ولاردى اۋىسپالى ماعىنادا «كەرەڭ», «مىلقاۋ», «سوقىر» قاتارىنا قويادى. بٸراق, قۇران قۇدايلىق تانىم وبەكتٸسٸ بولسا دا, ونىڭ وقىلۋى, تٷسٸندٸرٸلۋٸ ارقىلى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە قولدانىلۋى ادامعا تەن سيپات, قاسيەت.
بٷگٸن كەشەگٸ مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ عاسىرلار بويى قولدانعان مەتودولوگييالىق دەستٷرلەرٸنٸڭ كٶمەگٸمەن (ولاردى جوققا شىعارماي, ۋاحابيزم سيياقتى) قۇقىق, ەكونوميكا, ساياسات, فيلوسوفييا, پسيحولوگييا, سوتسيولوگييا, تاريح, دٸن جەنە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن دا قامتىپ, ادامزاتتىق قوردى يەلەنٸپ, بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا ساي سٷزٸپ, قايتا تٷسٸنٸپ, تٷسٸندٸرۋدٸ, ٶمٸرگە قولدانۋدى قاجەت ەتەدٸ. سوندا عانا يسلام ەلەمگە نۇر بولىپ كٶرٸنەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ يسلام تەرروريست, سوعىسشىل, ۇرداجىق, «قاۋعا ساقالدى», «قىسقا بالاقتى» تيپ قالىپتاستىراتىن دٸن رەتٸندە تانىلىپ, قۇبىجىق كٷيگە تٷسٸپ وتىر.
كەشە, ۇلى مۇسىلمان ويشىلدارى يسلام ۋاحي (ايان) رۋحىنا ساي ەسكٸ گرەك مۇراسىن الىپ, بٸلٸم مەن فيلوسوفييانى ەرٸ قاراي دامىتىپ, ادامزاتتىڭ جالپى ميراسى رەتٸندە باتىس ەلەمٸنە ۇسىندى. سونىڭ نەگٸزٸندە باتىستا رەفورمالارعا, رەنەسسانستەرگە جول اشىلدى.
مىسالى, ورتا عاسىرلاردا يسلام ەلەمٸ قۇرانعا نەگٸزدەلگەن ويلاۋ جٷيەسٸ, دٷنيەتانىمدىق كٶكجيەگٸ مەن فيلوسوفيياسى قالىپتاسپاي تۇرىپ, ەربٸر سالادا بوي كٶرسەتكەن ٶزگەرٸستەر مەن دامۋلاردىڭ ىقپالىمەن باي مەدەني ترانسفورماتسيياسىن باسىنان ٶتكەردٸ. ەرتٷرلٸ مەدەنيەتتەردٸڭ ىقپالى مەن فيلوسوفييالىق, دٷنيەتانىمدىق قىسىمىنا تاپ بولدى. يسلام تاريحىندا وسى ۋاقىتتا ساياسي تۇراقسىزدىقتار نەگٸزٸندە بٸرنەشە مەملەكەتتەرگە بٶلٸندٸ. بٸراق از ۋاقىت ٸشٸندە, جوعارىداعى اعىمداردىڭ ۇستانىمدىق, يدەيالىق باعىتتارى زەردەلەنٸپ, قۇرامدىق تۇعىر نەگٸزٸندە رەنەسسانستىق تٷلەۋگە قول جەتكٸزدٸ. مىسالى, ماتۋريديدٸڭ (944), عازاليدٸڭ (1111), رازيدٸڭ (1208), فارابيدٸڭ (950), يبن رۋشدتىڭ (1199) جەنە باسقا دا يسلام ويشىلدارىنىڭ ٶسٸپ جەتٸلۋٸنە جوعارىداعى قاجەتتٸلٸك پەن قىسىم, فيلوسوفييالىق مول مۇرالاردىڭ ىقپالى جوعارى بولدى. ولار سول بٶتەن ۇستانىمدار مەن مەتودولوگييالىق نەگٸزدەردٸ قۇران تۇعىرى ارقىلى سٷزٸپ, ٷيلەسٸمدٸلٸككە, بٸرلٸككە ۇمتىلدى.
بٷگٸنگٸ تاڭداعى قوعامدا بولىپ جاتقان دٸنگە قاتىستى مەسەلەلەردٸڭ ساياسي سيپات الۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعاندىعىن جاسىرۋعا بولماس. جالپى دٸن فەنومەنٸ مەملەكەتتٸلٸك تاريحىندا ەرەكشە ورىن العاندىقتان بٷگٸن رەسپۋبليكالىق جٷيەدەگٸ زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ رٶلٸ ايرىقشا. تاريحتا ساياسي ماڭىزعا يە دٸني ٷدەرٸستەر بولعان. سول سيياقتى ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ دە دٸني مەندە ٶزٸن كٶرسەتەتٸن تۇستارى جوق ەمەس. دەمەك, دٸن مەن ساياسات ٶزارا تىعىز بايلانىستى. مٸنە وسى بايلانىستى ٷزۋ ٷشٸن ەبدەن شٸركەۋدٸڭ ەزگٸسٸمەن, كٶكتەگٸ قۇدايمەن ٷركٸتٸپ ٷكٸم بەرٸپ ەلدٸ باسقارعان باتىس ەلەمٸندە لايتسيزم, سەكۋلياريزم ۇستانىمدارىنا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن تالاي تەر تٶگٸلٸپ, قان اققانى تاريحتان مەلٸم. زايىرلىلىق ۇستانىمىن ورنىقتىرۋ ٷشٸن حريستيان تاريحىنان باستاۋعا تۋرا كەلەدٸ. سەبەبٸ «دەموكراتييا» «رەسپۋبليكا», «لايتسيزم» ۇعىمدارى سول ەلدٸڭ ويلاۋ تاريحى مەن تەجٸريبەسٸنەن الىنعان. دٸني سيۋجەتتەردٸ, يدەيالاردى, ۇرانداردى ساياسي مازمۇنمەن تولتىرۋ, ساياسي ٸس-ەرەكەتتەردٸ دە دٸني نەگٸزدە باعىتتاپ قويۋ ٶزارا تەڭ قۇبىلىس. ال ەندٸ وسى دٸني جەنە ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ توقايلاسۋى كٶبٸنە قاسيەتتٸ سوعىس, كرەست جورىقتارى كەزٸندە كٶرٸنٸس بەردٸ دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. بٸراق يسلامدا دٸني جەنە دٷنيياۋي ٸستەر ەكٸ بٶلەك بولسا دا, نەگٸزٸنەن ساياسات تا, دٸن دە ٶزارا تىعىز بايلانىستى.
دٸندٸ بۇرىس تٷسٸنۋدەن تۋىنداعان بٸرنەشە پروبلەمالاردىڭ ەڭ باسىندا كەلەتٸنٸ وسى ساياسات مەسەلەسٸ. دٸن جەنە ساياسات بايلانىسىنان تۋىنداعان كەيبٸر مەسەلەلەردٸڭ تاريحتا دا, بٷگٸندە دە ٶزەكتٸلٸگٸ جالعاسىپ كەلەدٸ. دٸن جەنە ساياسات اراسىندا دٸن جەنە ساياسات قاتىناسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸڭ بولماۋى تەك مۇسىلماندار ٷشٸن عانا ەمەس, بارلىق دٸندەردە كەزدەسەدٸ. مىسالى, مۇسا پايعامبارعا جٸبەرگەن شىنايى دٸن كەيٸننەن كەيبٸرەۋلەر تاراپىنان راسيزم مەن سيونيزمگە اينالدى, يساعا جٸبەرٸلگەن دٸن ەلليندٸك دەستٷر نەگٸزٸندە ماتەريالدىق پايدا, وتارشىلدىق رۋحىنا اينالىپ, كرەست جورىقتارى, كەيٸننەن فاناتيزمگە, ەۆروپوتسەنتريزمگە اپارعانىن بٸلەمٸز. ال يسلام تاريحىندا دٸن ٸشٸ پٸكٸرتالاستار, ەسٸرەسە, دٸن جەنە ساياسات توعىسىندا پايدا بولعان قايشىلىقتاردان اناعۇرلىم از بولدى. ال, ساياسي قاقتىعىستار باسقا دٸندەر اراسى تالاستارعا قاراعاندا اناعۇرلىم كٶپ بولدى. مٸنە, يسلام تاريحىنداعى ەڭ باستى قاسٸرەت بەلگٸلٸ بٸر شاريعاتتى يدەولوگيياعا اينالدىرىپ, ونى يسلاممەن تەڭەستٸرٸپ, اقيقات رەتٸندە دەرٸپتەۋ مەسەلەسٸ. بۇل بٷگٸنگٸ قازاقستانداعى ۋاحابي جاقتاستارىنىڭ يدەولوگييالىق ەرەكەتٸنە مىسال بولا الادى.
امانات, ياعني, ەربٸر ٸستٸ سول سالانىڭ مامانىنا بەرۋ (ليياقات), ەدٸلدٸك, كەڭەسۋ, انتتاسۋ سيياقتى نەگٸزگٸ ۇستانىمدار بەرٸلگەن سوڭ, ۋاقىت ٸشٸندەگٸ ادام مەن قوعام شىندىعىنا وراي جٷيەلەۋ (كوممەنتاريي جاساۋ) ادامنىڭ ەركٸنە بەرٸلگەن ٸس. ياعني, قۇراندا بەرٸلگەن ۋنيۆەرسالدى ۇستانىمدار نەگٸز رەتٸندە الىنىپ, ەرتٷرلٸ ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتە, مەدەنيەتتەر مەن قوعامدارعا قاراي ٶزارا ٶزگەشە جٷيەلەر قالىپتاسۋى مٷمكٸن. مىسالى, ەگٸن شارۋاشىلىعى مەن يندۋستريالدى قوعامنىڭ شارتتارى ەر تٷرلٸ بولاتىندىعى سيياقتى, يندۋسترييالى قوعام مەن عىلىم قوعامىنىڭ شارتتارى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸ دە بٸردەي بولا قويماس.
وسى تۇرعىدان العاندا قازاقستاندا دٸن جەنە مەملەكەت قاتىناسى مەن دٸن جەنە قۇقىق بايلانىسى تٶڭٸرەگٸندەگٸ مەسەلەلەر تالقىلانعاندا ەكٸ تٷرلٸ قاتەلٸكتەرگە بوي الدىرىپ جاتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. بٸرٸنشٸسٸ بۇرىنعى كەڭەستٸك جٷيەدەن قالعان قۇقىقتىق سانا جالعاسىپ وتىرعاندىعى (دٸن تۇرعىسىنان), ەكٸنشٸسٸ قازاق دەستٷرٸ مەن سالتىن جوققا شىعارىپ, قۇران مەن سۋنناعا ورالۋ اعىمى بەلەڭ الىپ وتىر.
بٸرٸنشٸ مەسەلە بويىنشا قاتەلٸك, نەگٸزٸنەن, دٸن قۇبىلىسىنىڭ قوعامداعى ورنى مەن رٶلٸنە عىلىمي باعا بەرٸلمەۋٸنەن, ساباقتاستىقتى دەستٷرلٸ دٸني تەجٸريبەگە سٷيەنگەن دٸني تانىم مەن قازاق مۇسىلماندىق تٷسٸنٸگٸنٸڭ نەگٸزدەرٸ مەن ەرەكشەلٸكتەرٸنە مەن بەرمەۋشٸلٸكتەن تۋىنداپ وتىر. ال ەكٸنشٸ مەسەلەگە قاتىستى, مازحابتى جوققا شىعارۋ تۇرعىسىنان ٶتە ىقپالدى جاقتاستارى بار ساياسيلانعان اعىمعا اينالىپ, تاقىر جەرگە قايتادان يسلامدانۋدى نەگٸزگە العان «يسلامدى تاراتۋ تۇجىرىمداماسى».
قۇران مەن سۋنناعا ورالۋدى جاقتاۋشىلار تەك قانا دۇرىس سۋننانىڭ نەگٸز بولۋىن سىلتاۋراتىپ, شىنايى دٸندارلاردىڭ ساناسىنا سىزات تٷسٸرٸپ, دٸني تەجٸريبەسٸن مۇقاتىپ, سۋننانى تازالاۋدى ماقسات ەتٸپ وتىر. بۇنى دا جەتكٸلٸكتٸ كٶرمەي, سۋنناعا دا ەمەس, «قۇراندا بار ما» دەگەن سۇراقتار سۇراۋ ٷيرەنشٸكتٸ جاعداي الىپ وتىر. بۇل سۇراقتىڭ قويىلۋى دۇرىس پا, بۇرىس پا ونى كەيٸنگە قالدىرا تۇرايىق. ال «قۇراندا بار بولۋ, بولماۋدىڭ» دەستٷرلٸ تانىمدا قانداي ماعىناعا كەلەتٸندٸگٸنە دە كٶڭٸل بٶلٸنبەي وتىر. بۇل جەردە مارتين ليۋتەر سيياقتى دٸني تەجٸريبە تاريحىنداعى ەۋليەلەر مەن مازحاب قۇرۋشىلارىن جوققا شىعارىپ, ياعني بٷكٸل تاريحتى مانسۇقتاپ, ەربٸر مۇسىلماننىڭ اللانىڭ كٸتابىنا تٸكەلەي جٷگٸنۋٸ ناسيحاتتالىپ جاتىر. نەتيجەدە, سٶزدٸك ماعىناسىمەن اۋدارىلعان مەتٸندەردە ٶزدەرٸنە «قاجەتتٸ» سٶز الىنىپ, بولماسا وعان ٷستەمە ماعىنا جٷكتەلٸپ, رۋحاني ۇستاز, مازحاب ۇستىندارىن ەلەمەي, قۇراننان تٸكەلەي ٷكٸم شىعارۋ, فاتۋا بەرۋ, يجتيحاد ەركٸندٸگٸ موداعا اينالدى. ابايشا ايتقاندا «باس باسىنا مٷفتي بولۋ» بەلەڭ الىپ بارادى. مۇنداي يسلامداعى رەۆوليۋتسيياشىل پسيحولوگييانىڭ ەڭ باستى مەسەلەنٸ ۇمىتقاندىعى كٶرٸنٸپ تۇر. ول بٸرٸنشٸدەن, باتىس پەن شىعىس مەسەلەسٸ. ەكٸنشٸدەن, ليۋتەر رەفورماسىنىڭ نەتيجەسٸندە شٸركەۋ دەموكراتييالاندى, كورولدٸك دٸن ەركٸندٸككە جەتتٸ, ٸنجٸل ەركٸن تۇجىرىمدالدى. بٸراق مۇسىلمانداردا دەل وسى باتىستاعىداي تاريحي تەجٸريبەلەر, ياعني, ليۋتەردٸڭ رەفورمالارىنىڭ سٷيەنگەن نەگٸزدەرٸ, ۇعىمدارى مەن ينستيتۋتتارى جوق بولاتىن. سونداي-اق مۇسىلماندار دا, دەموكراتييالانۋى تيٸس شٸركەۋ نەمەسە دٸننٸڭ «بيلٸگٸندەگٸ» كورولدٸك دە قۇراننىڭ ەركٸن زەرتتەلۋٸندە دە ەشقانداي كەدەرگٸ جوق. ياعني, باتىستاعى ەربٸر قۇبىلىستى ونىڭ مازمۇنىنا ٷڭٸلمەي كٶشٸرە سالۋ ەشقانداي ساليقالى ويعا ساي ەرەكەت ەمەس. مٸنە وسىنداي ەرەكەتتەر دٸنٸمٸزگە, بٷكٸل قوعامعا زييان كەلتٸرۋدە.
ەكسترەميست, فۋندامەنتاليستەردٸڭ شىعۋى مەن يسلامنىڭ ساياسيلانۋىنىڭ وپپوزيتسييالىق ۇرانعا اينالۋىندا, دەستٷردەن ايرىلىپ قالۋ, سۋفيزموفوبييا, ۋاقىتقا ساي ناقتى مەتودولوگييالىق ۇستانىمسىز قۇرانعا, سۋنناعا جٷگٸنۋدٸڭ دە ەسەرٸ بار. يسلامنىڭ تاريحي قالىپتاسۋ تاريحىندا حانافي, ماليكي جەنە شافيعي مەكتەپتەرٸندە ەكسترەميستٸك ويداعى فاكيحتەر بولعان ەمەس. حانبالي مازحابىندا بولعان. ال حانبالي مازحابىنىڭ قۇرۋشىسى احمەت بين حانبال كەزٸندە ساياسي-دوكترينالىق مەندەگٸ پٸكٸرتالاستارمەن كٶزگە تٷسۋٸ, فيكحتا دا «حاديسشٸلٸك» قىرىنىڭ ٷستەمدٸگٸ سيياقتى سەبەپتەردٸڭ, كەيٸننەن پايدا بولعان كەلەڭسٸزدٸكتەرگە ىقپال ەتكەندٸگٸ داۋسىز.
بۇل جەردە ايتپاقشى بولعان ويىمىز, دەستٷردٸ جوققا شىعارىپ تٸكەلەي قۇرانعا جٷگٸنۋ, بٷگٸنگٸ ۇعىمدار مەن تەورييالاردى قۇرانعا اپارىپ تەلۋ مەسەلەمٸزدٸ شەشۋگە جەتپەيتٸندٸگٸ سيياقتى, دەستٷردٸ دە بٷگٸنگە تىقپالاۋ شەشٸم ەمەس. بولۋى تيٸس مەسەلە, دەستٷردٸ سول كٷيٸنشە ۇعىنىپ, تٷسٸندٸرٸپ, سونىڭ نەگٸزٸندە قۇراننىڭ باستى ۇستانىمدارى مەن ماقساتى باعىتىندا, بٷكٸل زامان تالابىنا ساي قايتادان تۇجىرىمداۋ. دٸن مەن مەملەكەت قاتىناسىن جەنە سول سيياقتى مەسەلەلەردٸ پروبلەما قىلماي, قوعامعا پايدالى شەشٸم ۇسىنۋ كەرەك بولسا, وندا دەستٷر, قۇران جەنە بٷگٸنگٸ زامان شارتتارى ٷشتٸگٸن نەگٸزگە الۋ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا بٷگٸنگٸ قوعام تٸرشٸلٸگٸنەن بەيحابار تٷسٸندٸرمەلەر حالىقتى مەزٸ قىلا بەرەدٸ. بۇل دٸني تانىمدىق جٸككە, نەتيجەدە قوعامنىڭ بٶلٸنۋٸنە اپارىپ سوعادى.
اللا جەكە ادامعا نەمەسە قوعامعا ٶزٸنٸڭ ادامدارعا دەگەن قۇقىن ەشكٸمگە, نە توپقا امانات رەتٸندە بەرمەگەن. قۇراندا, پايعامباردىڭ دا ادامداردى كٷشتەپ, قىسىممەن باسقارا المايتىندىعى كٶرسەتٸلگەن (10/99). بۇل جەردە بيلٸكتٸڭ تەك قانا حالىققا تەن ەكەندٸگٸن ايتقان. ونتولوگييالىق بيلٸكتەن تىس, بيلٸكتٸڭ اللانىڭ قولىندا بولۋى دەگەن سٶز, حالىقتىڭ مەملەكەتكە بيلٸك جٷرگٸزۋٸندە جاتىر.
بٸزدە دٸني, ساياسات, قۇقىقتىق نەگٸز جەنە زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ فۋنكتسييالارىنىڭ ناقتى انىقتاماسى جاسالىنباعان. ال قوعامدا ادامدار سٶز بەن ۋەجدەر ارقىلى ويلانادى. ناقتى مەملەكەتتٸك تەجٸريبە, ينستيتۋت بولماعاندىقتان ەر توپ ٶزٸنەن ٷستەم, بيلٸككە ٶتٸمدٸ توپتىڭ الدىندا ەزٸلۋدەن قۇتىلا المايدى. تاريحتا ومايا حاليفاسى حيشام بين ابدۋلماليك جاد بين ديرحامدى «قۇران جاراتىلعان» دەگەنٸ ٷشٸن باۋىزداتىپ تاستاعان. بۇل ەگويزمنٸڭ, ۇستانىمسىز كوممەنتاري ەركٸندٸگٸنٸڭ جەمٸسٸ. بٷگٸنگٸ قازاقستانداعى «سوپىلار ٸسٸ» قۇبىلىسىنان دا جوعارىداعى ومايا حاليفاتى كەزٸندەگٸدەي جٷيەسٸز قيسىن ەركٸندٸگٸن كٶرۋگە بولادى.
دٸن جەنە مەملەكەت بايلانىسىندا مۇقييات بولۋى تيٸس نەرسە - ەربٸر وي, تەورييا جەنە پراكتيكانىڭ ارتىندا قۇندىلىقتار جٷيەسٸ مەن راتسيونالدى شىندىق بازاسىنىڭ جاتقاندىعى.
قۇرانداعى اللانىڭ ۇستانىمىنا نازار اۋدارايىق: «ەگەر اللا قالاسا جەر بەتٸندەگٸلەردٸڭ بارلىعى بٸردەن يمانعا كەلەر ەدٸ. ولاي بولسا مۋمين بولسىن دەپ ادامداردى مەجبٷرلەۋگە بولمايدى. قالاعان يمانعا كەلسٸن, قالاسا جوققا شىعارسىن». بۇل جەردە كٶزقاراسىنا قاراپ بٸرەۋلەردٸ جازالاۋ, جويۋ مەسەلەسٸ جوق. ال ەكٸنشٸ جاقتىڭ ەرەكەتٸنە قۇراندا بىلاي دەيدٸ: «ەرتٷرلٸ دٸن يەلەرٸنٸڭ باسقالارعا زييان تيگٸزۋٸ مٷمكٸن ەمەس, اللاعا دا زييان كەلتٸرە المايدى. وسى ويمەن باسقالارعا قىسىم, مەجبٷرلەۋگە رۇقسات جوق. بۇل قازٸرگٸ قوعامداعى كەيبٸر مۇسىلمانداردىڭ - ٶزدەرٸن اللانىڭ دٸنٸنٸڭ قورعاۋشىلارى سيياقتى سەزٸنۋلەرٸنە جاۋاپ. ياعني اللانىڭ دٸنٸن ەشكٸم يەلٸك ەتٸپ ٶز مونوپوليياسىنا الا المايدى. اللانى ەركٸمنٸڭ ٶز دەرەجەسٸندە تانىپ, قۇلشىلىق جاساۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸلۋ كەرەك. ال بٷگٸنگٸ «سوپىلار ٸسٸ» وسىنداي. «اللا دٸنٸنە دەگەن قامقورلىقتان» تۋعان سۋبەكتيۆتٸ پسيحولوگييالىق توپتىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ىقىلاسىنان تۋىنداپ وتىرعاندىعى مەلٸم. بۇلار تەوكراتييالىق تەندەنتسييانىڭ جەتەگٸندە كەتكەندەر. ال تەوكراتييالىق دوگمادا اللا اتىنان بيلٸك جٷرگٸزۋ حاراكتەرٸ بولادى. بۇل يسلام دٸنٸنٸڭ رۋحىنا ساي ەمەس. سونىمەن قاتار بٷگٸنگٸ زايىرلىلىق ۇستانىمىمەن ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى.
يسلامنىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى بويىنشا حالىقتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋى, ادام قۇقى, وي ەركٸندٸگٸ قامتىلعان. قۇران ادامداردىڭ اللا ەركٸنە ساي تٸرشٸلٸك ەتۋٸ ٷشٸن نەگٸزگٸ ۇستانىمدار مەن نورمالاردى كٶرسەتكەن. ال بۇل ۇستانىم مەن نورمالار ەر كەڭٸستٸككە قاراي ادام ەركٸنە قالدىرىلعان. بايقاپ قاراساڭىز يسلام قۇقىعى فۋنكتسييالار جيىنتىعى سيياقتى. وسى جەردە تاريحي وقيعانى مىسال ٷشٸن ەسكەرتە كەتكەندٸ جٶن سانايمىز. پايعامبار يامانعا ەكٸم رەتٸندە تاعايىنداعان مۋاز بين جابالعا ول جەردە قاي ٶلشەممەن ٷكٸم بەرەتٸندٸگٸن سۇرايدى. ول دا قۇراندى نەگٸزگٸ ٶلشەم رەتٸندە الاتىندىعىن ايتادى. ال قۇراندا بولماسا شە دەگەندە, وندا سۋنناعا قارايمىن دەيدٸ. قۇراندا دا سۋننادا دا جوق بولسا شە دەگەندە, ٶز تۇجىرىمىمدى قولدانامىن دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. بۇل وقيعا پايعامبار مەن ساحابالارىنىڭ ورتاسىندا ٶتكەن سۇحباتتى كٶرسەتەدٸ. قۇراندا بار ما, جوق پا? - دەگەن سۇراق پايعامبار كەزٸندە ەبەس ەمەس ەدٸ. دەلەلٸڭ بار ما? قۇراندا نە بار? جەنە ت.ب. سۇراقتار قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا نەگٸزگٸ ٶلشەمگە اينالدى. ولاردىڭ وسى سۇراعىنىڭ ٶزٸ ولاردىڭ دٸني تانىمدىق ەرەكشەلٸكتەرٸن كٶرسەتەدٸ. ياعني قازاق مۇسىلماندىق تٷسٸنٸگٸنٸڭ نەگٸزٸندەگٸ حانافي فيكح مەكتەبٸنٸڭ مەتودى, ۇستانىمى مەن يدەياسىنا ساي ەمەس دەگەن سٶز. بولۋى تيٸس سۇراق, قۇراندا بار ما جوق پا ەمەس, قۇرانعا ساي ما, تەرٸس پە دەسەڭٸز, بۇل ناعىز حانافي مازحابىنىڭ مەتودىنا ساي بولعانىڭىز.
تٷيٸندەي كەلە, بٷگٸنگٸ مەسەلەلەردٸ سوتسيولوگييالىق پەرسپەكتيۆا تۇرعىسىنان قاراستىرۋ قاجەت. يسلام دٸنٸ دە ٷكٸم بەرگەندە قوعامداعى قۇبىلىس ارقىلى ەرەكەت ەتۋدٸ ۇستانىم رەتٸندە قابىلدايدى. پايعامبار دا ەربٸر قۇبىلىستىڭ سەبەپ-سالدار بايلانىسىن نەگٸز رەتٸندە العان. مىسالى, قوعامداعى كەلەڭسٸز احۋالعا بٸرنەشە بولىمسىز سەبەپتەر ٷدەرٸس ارقىلى تاپ بولسا, ول ەگەر انىقتالسا, وندا سول بولىمسىز سەبەپتەردٸ ٶزگەرتۋ كەرەك ەكەندٸگٸ ٶزدٸگٸنەن ورتاعا شىعادى.
قۇرانداعى «قوعام ٶزٸ ٶزگەرمەيٸنشە, اللا ول قوعامدى ٶزگەرتپەيدٸ» (13/11) ۇستانىمىنا نازار اۋدارساق, قوعام مورالدىق, ساياسي قۇندىلىقتارى جەنە قۇرىلىمدىق تۇرعىدان قانداي جاعدايدا بولسا, مەملەكەتتٸڭ دە, دٸننٸڭ دە قۇرىلىمى سول قوعامعا ٷيلەسٸمدٸ بولادى. سالداردىڭ ٶزگەرۋٸ - سەبەپتٸڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى. ال مەملەكەت - ماقساتى جاعىنان قوعامدىق جٷيەنٸڭ, ەدٸلەتتٸڭ, قوعامداعى يگٸلٸكتەردٸڭ ٷستەمدٸك ەتۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن ساياسي, ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىم. دەمەك, مەملەكەت فۋنكتسيياسى جاعىنان پروفاندى, ياعني وسى دٷنيەگە قاتىستى. بٸراق سول مەملەكەت ٶزٸنٸڭ قۇرۋشى ازاماتتارىنىڭ تۇلعا رەتٸندە اقيرەتپەن قاتىستى سەنٸمدەرٸنٸڭ وسى دٷنيەدەگٸ كٶرٸنٸستەرٸمەن اينالىسۋعا مەجبٷر.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت (ەگەر ول ۇلتتىق بولسا) ٶز قۇرۋشىلارىنىڭ سەنٸمٸ, مەدەنيەتٸ مەن بولمىستىق قۇندىلىقتارىن ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸڭ جٷيەلەنۋٸندە نەگٸز رەتٸندە الۋى تيٸس. ولاي بولماعان جاعدايدا مەملەكەت قۇرۋشى ەلەمەنتتەر ەلەۋمەتتٸك جٷيەدەن تابا الماعان قۇرىلىمدى اڭساۋمەن, مەملەكەتكە قارسى توپ قۇرۋعا بەت الادى. بۇل - مەملەكەت, قۇندىلىق جەنە ساياسات تەورييالارىندا بار تۇجىرىم. وسى پسيحولوگييا ەسكەرٸلمەسە ورنىن مەملەكەتتەن تىس كٷشتەر الىپ قويۋى ىقتيمال.
دوساي كەنجەتاي,
فيلوسوفييا جەنە تەولوگييا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى
