Búgin adam men qoǵamnyń rýhani ómiriniń negizin quraityn psihologiialyq jáne áleýmettik tirshilikke mańyzdy yqpal etetin dindi eń basty fenomen retinde qabyldaý shart. Al eger dindi qajetsiz nemese qoldan jasalǵan nárse siiaqty qabyldaý, dinniń aqiqat ekendigin joia almaidy. Ony basqa emes, keshegi keńestik ateistik ideologiiany bastan ótkizgen bizdiń qoǵam jaqsy túsinedi. Din týraly keshegi teoriialar, búgingi qoǵamdyq ózgeristerge jaýap bere almady. Sondyqtan dindi jeke fenomen retinde, memlekettilik turǵydan da, mádenietimiz turǵysynan da qabyldaǵanymyz jón.
Búgin adam men qoǵamnyń rýhani ómiriniń negizin quraityn psihologiialyq jáne áleýmettik tirshilikke mańyzdy yqpal etetin dindi eń basty fenomen retinde qabyldaý shart. Al eger dindi qajetsiz nemese qoldan jasalǵan nárse siiaqty qabyldaý, dinniń aqiqat ekendigin joia almaidy. Ony basqa emes, keshegi keńestik ateistik ideologiiany bastan ótkizgen bizdiń qoǵam jaqsy túsinedi. Din týraly keshegi teoriialar, búgingi qoǵamdyq ózgeristerge jaýap bere almady. Sondyqtan dindi jeke fenomen retinde, memlekettilik turǵydan da, mádenietimiz turǵysynan da qabyldaǵanymyz jón.
Kezinde ǵylymdy din retinde dáriptegen pozitivizmniń damýy arqyly adamzattyń bolashaqta dinge qajettiligi qalmaidy degen kózqarasy, búgingi bilim men tehnologiianyń shapshańdyǵyna ilese almai qaldy. Ǵylym damyǵan saiyn dinge degen suranys ta joǵarylai tústi. Ras búgin dáýirimiz ǵylym, aqparat, bilim men tehnika arqyly jańa órkeniettik talaptar aldynda ózgerýge májbúr. Ýaqyt, álem ózgerip jatyr. Adam da osy ózgeristermen úndesýge tyrysýda. Indýstriialaný, ýrbanizatsiia, bilim berý, aqparattyq tehnologiia siiaqty birneshe úderisterdiń dinamikasyna shydai almai, jańa formalarǵa aýysyp, psihologiialyq jáne áleýmettik tirshiliktiń ortalyǵyndaǵy din qubylysynyń da mundai ózgeristerge úndespeýi múmkin emes. Bir jaǵynan qoǵamdy yqpalynda ustap, ómirdiń kóptegen salasynda kórinis berip otyrǵan materialdy, rýhani teńsizdikter, lańkestik, zorlyq, moraldyq azǵyndyq, stress, rýhani aýytqýlar, adamdy dinge, rýhaniiatqa bet burýyna áser etýshi basty faktor retinde sezindire túsýde. Sondyqtan adam men din jáne qoǵam qatynasynan alyp qaraǵanda ómirdiń barlyq qyryn tutastyqqa, birlikke shaqyratyn, tepe-teńdikterdi qamtamasyz etetin, kez kelgen qoǵamdyq damýlar men ózgeristerge jol ashatyn mándegi din islamnyń durys uǵynylýy, tanylýy óte mańyzdy bolyp otyr.
Qazir qoǵamda dini tanymǵa qatysty aqyl men bilim emes, sýbektivti, ideologiialyq tendentsiialardyń basymdyǵy negizinde paidasyz pikirtalastar, mánsiz qaqtyǵystar, jamaǵatqa bólinýshilik, musylmandardyń ishki qýatyn, áreketshil qabiletterin sarqyp, olardyń álemge ashylýyna, búgingi zaman talabyna sai bolýlaryna kedergi jasap keledi. Sondyqtan, úlken rýhani aýytqýshylyqtarǵa tap bolyp, adam men qoǵamdy tek bir qyrynan ǵana qarastyratyn idealistik nemese materialistik filosofiialardyń, dúnietanymdardyń, nadandyq pen dini fanatizmniń keltirgen zardaby men problemalarynan qutylý, sondai aq adamsha óz órkeniettik kókjiegin ashý úshin izdenister jolyna túsip, óz mádenieti men órkenietin taný ári ómirge qoldanýǵa tyrysyp jatqan kezeńde, Alla men adam, álemdi tutas qarastyratyn, adamǵa eń uly mártebe berip, júieli, aian, aqyl, sezim, ishki tanym erekshelikterin eskerip, árqaisysyn óz orny men aqiqatyn naqtylap kórsetken islam dini jańadan qaita tujyrymdalyp, tirshilik kózi retinde adamzatqa qaita usynylýy tiis dep oilaimyz. Sebebi Quran - negizi qudailyq tanym, adamdardy tanymǵa, baqytqa jeteleýshi retinde túsken, eshqandai jalǵandyq jetpeitin, tabiǵat pen aqiqatqa sai, máninde eshqandai qaishylyq joq eń sońǵy kitap. Quran - islam dininiń jáne onymen bailanysty oilaý júiemizdiń negizgi derekkózi, qainar bulaǵy. Biraq adam shekteýli bolmys. Onyń uǵyný, taný qabileti de, tanymǵa jetý quraldary (kórý, estý siiaqty) da shekteýli. Sonymen qatar adam birneshe áser etýshi faktorlardyń yqpalynda qalyp otyr. Qudailyq tanym obektisi - Quran, al Quranda paiǵambardyń ýahi (aian) negizinde túsindirip, mazmunyn naqtylap ketken uǵymdardan basqa kóptegen uǵymdar maǵyna jaǵynan keńeiip nemese ózgeriske ushyraýyn dini tájiribe tarihynan kórip otyrmyz. Sebebi, islam ǵylymyndaǵy tafsirdiń sany, tafsir mektebiniń kóptigi buǵan dálel bola alady. Quran adamdy ózin, ómirdi, álemdi muqiiat zertteýge, ómirdiń, bolmystyń mánin oilaýǵa shaqyrady. Al, oisyz, áýeiilerdi, nápsiqumar, bilimge emes jalǵan habarǵa berilgen, nadandar retinde tanytyp, olardy aýyspaly maǵynada «kereń», «mylqaý», «soqyr» qataryna qoiady. Biraq, Quran qudailyq tanym obektisi bolsa da, onyń oqylýy, túsindirilýi arqyly kúndelikti ómirge qoldanylýy adamǵa tán sipat, qasiet.
Búgin keshegi musylman oishyldarynyń ǵasyrlar boiy qoldanǵan metodologiialyq dástúrleriniń kómegimen (olardy joqqa shyǵarmai, ýahabizm siiaqty) quqyq, ekonomika, saiasat, filosofiia, psihologiia, sotsiologiia, tarih, din jáne jaratylystaný ǵylymdaryn da qamtyp, adamzattyq qordy ielenip, búgingi zaman talabyna sai súzip, qaita túsinip, túsindirýdi, ómirge qoldanýdy qajet etedi. Sonda ǵana islam álemge nur bolyp kórinedi. Búgingi kúni islam terrorist, soǵysshyl, urdajyq, «qaýǵa saqaldy», «qysqa balaqty» tip qalyptastyratyn din retinde tanylyp, qubyjyq kúige túsip otyr.
Keshe, uly musylman oishyldary islam ýahi (aian) rýhyna sai eski grek murasyn alyp, bilim men filosofiiany ári qarai damytyp, adamzattyń jalpy mirasy retinde Batys Álemine usyndy. Sonyń negizinde batysta Reformalarǵa, Renessansterge jol ashyldy.
Mysaly, orta ǵasyrlarda islam álemi Quranǵa negizdelgen oilaý júiesi, dúnietanymdyq kókjiegi men filosofiiasy qalyptaspai turyp, árbir salada boi kórsetken ózgerister men damýlardyń yqpalymen bai mádeni transformatsiiasyn basynan ótkerdi. Ártúrli mádenietterdiń yqpaly men filosofiialyq, dúnietanymdyq qysymyna tap boldy. Islam tarihynda osy ýaqytta saiasi turaqsyzdyqtar negizinde birneshe memleketterge bólindi. Biraq az ýaqyt ishinde, joǵarydaǵy aǵymdardyń ustanymdyq, ideialyq baǵyttary zerdelenip, quramdyq tuǵyr negizinde renessanstyq túleýge qol jetkizdi. Mysaly, Matýrididiń (944), Ǵazalidiń (1111), Razidiń (1208), Farabidiń (950), Ibn Rýshdtyń (1199) jáne basqa da islam oishyldarynyń ósip jetilýine joǵarydaǵy qajettilik pen qysym, filosofiialyq mol muralardyń yqpaly joǵary boldy. Olar sol bóten ustanymdar men metodologiialyq negizderdi Quran tuǵyry arqyly súzip, úilesimdilikke, birlikke umtyldy.
Búgingi tańdaǵy qoǵamda bolyp jatqan dinge qatysty máselelerdiń saiasi sipat alýy alańdaýshylyq týdyryp otyrǵandyǵyn jasyrýǵa bolmas. Jalpy din fenomeni memlekettilik tarihynda erekshe oryn alǵandyqtan búgin respýblikalyq júiedegi zaiyrlylyq ustanymynyń róli airyqsha. Tarihta saiasi mańyzǵa ie dini úderister bolǵan. Sol siiaqty saiasi úderisterdiń de dini mánde ózin kórsetetin tustary joq emes. Demek, din men saiasat ózara tyǵyz bailanysty. Mine osy bailanysty úzý úshin ábden shirkeýdiń ezgisimen, kóktegi qudaimen úrkitip úkim berip eldi basqarǵan Batys áleminde laitsizm, sekýliarizm ustanymdaryna qol jetkizý úshin talai ter tógilip, qan aqqany tarihtan málim. Zaiyrlylyq ustanymyn ornyqtyrý úshin hristian tarihynan bastaýǵa týra keledi. Sebebi «demokratiia» «respýblika», «laitsizm» uǵymdary sol eldiń oilaý tarihy men tájiribesinen alynǵan. Dini siýjetterdi, ideialardy, urandardy saiasi mazmunmen toltyrý, saiasi is-áreketterdi de dini negizde baǵyttap qoiý ózara teń qubylys. Al endi osy dini jáne saiasi úderisterdiń toqailasýy kóbine qasietti soǵys, krest joryqtary kezinde kórinis berdi desek qatelespeimiz. Biraq islamda dini jáne dúniiaýi ister eki bólek bolsa da, negizinen saiasat ta, din de ózara tyǵyz bailanysty.
Dindi burys túsinýden týyndaǵan birneshe problemalardyń eń basynda keletini osy saiasat máselesi. Din jáne saiasat bailanysynan týyndaǵan keibir máselelerdiń tarihta da, búginde de ózektiligi jalǵasyp keledi. Din jáne saiasat arasynda din jáne saiasat qatynasyndaǵy tepe-teńdiktiń bolmaýy tek musylmandar úshin ǵana emes, barlyq dinderde kezdesedi. Mysaly, Musa paiǵambarǵa jibergen shynaiy din keiinnen keibireýler tarapynan rasizm men sionizmge ainaldy, Isaǵa jiberilgen din Ellindik dástúr negizinde materialdyq paida, otarshyldyq rýhyna ainalyp, Krest joryqtary, keiinnen fanatizmge, evropotsentrizmge aparǵanyn bilemiz. Al islam tarihynda din ishi pikirtalastar, ásirese, din jáne saiasat toǵysynda paida bolǵan qaishylyqtardan anaǵurlym az boldy. Al, saiasi qaqtyǵystar basqa dinder arasy talastarǵa qaraǵanda anaǵurlym kóp boldy. Mine, islam tarihyndaǵy eń basty qasiret belgili bir shariǵatty ideologiiaǵa ainaldyryp, ony islammen teńestirip, aqiqat retinde dáripteý máselesi. Bul búgingi Qazaqstandaǵy ýahabi jaqtastarynyń ideologiialyq áreketine mysal bola alady.
Amanat, iaǵni, árbir isti sol salanyń mamanyna berý (liiaqat), ádildik, keńesý, anttasý siiaqty negizgi ustanymdar berilgen soń, ýaqyt ishindegi adam men qoǵam shyndyǵyna orai júieleý (kommentarii jasaý) adamnyń erkine berilgen is. Iaǵni, Quranda berilgen ýniversaldy ustanymdar negiz retinde alynyp, ártúrli ýaqyt pen keńistikte, mádenietter men qoǵamdarǵa qarai ózara ózgeshe júieler qalyptasýy múmkin. Mysaly, egin sharýashylyǵy men indýstrialdy qoǵamnyń sharttary ár túrli bolatyndyǵy siiaqty, indýstriialy qoǵam men ǵylym qoǵamynyń sharttary men erekshelikteri de birdei bola qoimas.
Osy turǵydan alǵanda Qazaqstanda din jáne memleket qatynasy men din jáne quqyq bailanysy tóńiregindegi máseleler talqylanǵanda eki túrli qatelikterge boi aldyryp jatqandyǵyn baiqaýǵa bolady. Birinshisi burynǵy keńestik júieden qalǵan quqyqtyq sana jalǵasyp otyrǵandyǵy (din turǵysynan), ekinshisi qazaq dástúri men saltyn joqqa shyǵaryp, Quran men sýnnaǵa oralý aǵymy beleń alyp otyr.
Birinshi másele boiynsha qatelik, negizinen, din qubylysynyń qoǵamdaǵy orny men róline ǵylymi baǵa berilmeýinen, sabaqtastyqty dástúrli dini tájiribege súiengen dini tanym men qazaq musylmandyq túsiniginiń negizderi men erekshelikterine mán bermeýshilikten týyndap otyr. Al ekinshi máselege qatysty, mazhabty joqqa shyǵarý turǵysynan óte yqpaldy jaqtastary bar saiasilanǵan aǵymǵa ainalyp, taqyr jerge qaitadan islamdanýdy negizge alǵan «islamdy taratý tujyrymdamasy».
Quran men sýnnaǵa oralýdy jaqtaýshylar tek qana durys sýnnanyń negiz bolýyn syltaýratyp, shynaiy dindarlardyń sanasyna syzat túsirip, dini tájiribesin muqatyp, sýnnany tazalaýdy maqsat etip otyr. Buny da jetkilikti kórmei, sýnnaǵa da emes, «Quranda bar ma» degen suraqtar suraý úirenshikti jaǵdai alyp otyr. Bul suraqtyń qoiylýy durys pa, burys pa ony keiinge qaldyra turaiyq. Al «Quranda bar bolý, bolmaýdyń» dástúrli tanymda qandai maǵynaǵa keletindigine de kóńil bólinbei otyr. Bul jerde Martin Liýter siiaqty dini tájiribe tarihyndaǵy áýlieler men mazhab qurýshylaryn joqqa shyǵaryp, iaǵni búkil tarihty mansuqtap, árbir musylmannyń Allanyń kitabyna tikelei júginýi nasihattalyp jatyr. Nátijede, sózdik maǵynasymen aýdarylǵan mátinderde ózderine «qajetti» sóz alynyp, bolmasa oǵan ústeme maǵyna júktelip, rýhani ustaz, mazhab ustyndaryn elemei, Qurannan tikelei úkim shyǵarý, fatýa berý, ijtihad erkindigi modaǵa ainaldy. Abaisha aitqanda «Bas basyna múfti bolý» beleń alyp barady. Mundai islamdaǵy revoliýtsiiashyl psihologiianyń eń basty máseleni umytqandyǵy kórinip tur. Ol birinshiden, Batys pen Shyǵys máselesi. Ekinshiden, Liýter reformasynyń nátijesinde shirkeý demokratiialandy, koroldik din erkindikke jetti, Injil erkin tujyrymdaldy. Biraq musylmandarda dál osy Batystaǵydai tarihi tájiribeler, iaǵni, Liýterdiń reformalarynyń súiengen negizderi, uǵymdary men institýttary joq bolatyn. Sondai-aq musylmandar da, demokratiialanýy tiis shirkeý nemese dinniń «biligindegi» koroldik de Qurannyń erkin zerttelýinde de eshqandai kedergi joq. Iaǵni, Batystaǵy árbir qubylysty onyń mazmunyna úńilmei kóshire salý eshqandai saliqaly oiǵa sai áreket emes. Mine osyndai áreketter dinimizge, búkil qoǵamǵa ziian keltirýde.
Ekstremist, fýndamentalisterdiń shyǵýy men islamnyń saiasilanýynyń oppozitsiialyq uranǵa ainalýynda, dástúrden airylyp qalý, sýfizmofobiia, ýaqytqa sai naqty metodologiialyq ustanymsyz Quranǵa, Sýnnaǵa júginýdiń de áseri bar. Islamnyń tarihi qalyptasý tarihynda Hanafi, Maliki jáne Shafiǵi mektepterinde ekstremistik oidaǵy fakihter bolǵan emes. Hanbali mazhabynda bolǵan. Al Hanbali mazhabynyń qurýshysy Ahmet bin Hanbal kezinde saiasi-doktrinalyq mándegi pikirtalastarmen kózge túsýi, fikhta da «hadisshilik» qyrynyń ústemdigi siiaqty sebepterdiń, keiinnen paida bolǵan keleńsizdikterge yqpal etkendigi daýsyz.
Bul jerde aitpaqshy bolǵan oiymyz, dástúrdi joqqa shyǵaryp tikelei Quranǵa júginý, búgingi uǵymdar men teoriialardy Quranǵa aparyp telý máselemizdi sheshýge jetpeitindigi siiaqty, dástúrdi de búginge tyqpalaý sheshim emes. Bolýy tiis másele, dástúrdi sol kúiinshe uǵynyp, túsindirip, sonyń negizinde Qurannyń basty ustanymdary men maqsaty baǵytynda, búkil zaman talabyna sai qaitadan tujyrymdaý. Din men memleket qatynasyn jáne sol siiaqty máselelerdi problema qylmai, qoǵamǵa paidaly sheshim usyný kerek bolsa, onda dástúr, Quran jáne búgingi zaman sharttary úshtigin negizge alý kerek. Olai bolmaǵan jaǵdaida búgingi qoǵam tirshiliginen beihabar túsindirmeler halyqty mezi qyla beredi. Bul dini tanymdyq jikke, nátijede qoǵamnyń bólinýine aparyp soǵady.
Alla jeke adamǵa nemese qoǵamǵa óziniń adamdarǵa degen quqyn eshkimge, ne topqa amanat retinde bermegen. Quranda, paiǵambardyń da adamdardy kúshtep, qysymmen basqara almaityndyǵy kórsetilgen (10/99). Bul jerde biliktiń tek qana halyqqa tán ekendigin aitqan. Ontologiialyq bilikten tys, biliktiń Allanyń qolynda bolýy degen sóz, halyqtyń memleketke bilik júrgizýinde jatyr.
Bizde dini, saiasat, quqyqtyq negiz jáne zaiyrlylyq ustanymynyń fýnktsiialarynyń naqty anyqtamasy jasalynbaǵan. Al qoǵamda adamdar sóz ben ýájder arqyly oilanady. Naqty memlekettik tájiribe, institýt bolmaǵandyqtan ár top ózinen ústem, bilikke ótimdi toptyń aldynda ezilýden qutyla almaidy. Tarihta Omaia halifasy Hisham bin Abdýlmalik Jad bin Dirhamdy «Quran jaratylǵan» degeni úshin baýyzdatyp tastaǵan. Bul egoizmniń, ustanymsyz kommentari erkindiginiń jemisi. Búgingi Qazaqstandaǵy «Sopylar isi» qubylysynan da joǵarydaǵy Omaia halifaty kezindegidei júiesiz qisyn erkindigin kórýge bolady.
Din jáne memleket bailanysynda muqiiat bolýy tiis nárse - árbir oi, teoriia jáne praktikanyń artynda qundylyqtar júiesi men ratsionaldy shyndyq bazasynyń jatqandyǵy.
Qurandaǵy Allanyń ustanymyna nazar aýdaraiyq: «Eger Alla qalasa jer betindegilerdiń barlyǵy birden imanǵa keler edi. Olai bolsa mýmin bolsyn dep adamdardy májbúrleýge bolmaidy. Qalaǵan Imanǵa kelsin, qalasa joqqa shyǵarsyn». Bul jerde kózqarasyna qarap bireýlerdi jazalaý, joiý máselesi joq. Al ekinshi jaqtyń áreketine Quranda bylai deidi: «Ártúrli din ieleriniń basqalarǵa ziian tigizýi múmkin emes, Allaǵa da ziian keltire almaidy. Osy oimen basqalarǵa qysym, májbúrleýge ruqsat joq. Bul qazirgi qoǵamdaǵy keibir musylmandardyń - ózderin Allanyń dininiń qorǵaýshylary siiaqty sezinýlerine jaýap. Iaǵni Allanyń dinin eshkim ielik etip óz monopoliiasyna ala almaidy. Allany árkimniń óz dárejesinde tanyp, qulshylyq jasaýyna múmkindik berilý kerek. Al búgingi «sopylar isi» osyndai. «Alla dinine degen qamqorlyqtan» týǵan sýbektivti psihologiialyq toptyń saiasi belsendiliginiń yqylasynan týyndap otyrǵandyǵy málim. Bular teokratiialyq tendentsiianyń jeteginde ketkender. Al teokratiialyq dogmada Alla atynan bilik júrgizý harakteri bolady. Bul Islam dininiń rýhyna sai emes. Sonymen qatar búgingi zaiyrlylyq ustanymymen úsh qainasa sorpasy qosylmaidy.
Islamnyń negizgi ustanymy boiynsha halyqtyń ózin-ózi basqarýy, adam quqy, oi erkindigi qamtylǵan. Quran adamdardyń Alla erkine sai tirshilik etýi úshin negizgi ustanymdar men normalardy kórsetken. Al bul ustanym men normalar ár keńistikke qarai adam erkine qaldyrylǵan. Baiqap qarasańyz islam quqyǵy fýnktsiialar jiyntyǵy siiaqty. Osy jerde tarihi oqiǵany mysal úshin eskerte ketkendi jón sanaimyz. Paiǵambar Iamanǵa ákim retinde taǵaiyndaǵan Mýaz bin Jabalǵa ol jerde qai ólshemmen úkim beretindigin suraidy. Ol da Qurandy negizgi ólshem retinde alatyndyǵyn aitady. Al Quranda bolmasa she degende, onda sýnnaǵa qaraimyn deidi. Quranda da Sýnnada da joq bolsa she degende, óz tujyrymymdy qoldanamyn dep jaýap beredi. Bul oqiǵa paiǵambar men sahabalarynyń ortasynda ótken suhbatty kórsetedi. Quranda bar ma, joq pa? - degen suraq paiǵambar kezinde ábes emes edi. Dáleliń bar ma? Quranda ne bar? jáne t.b. suraqtar qazirgi tańda Qazaqstanda negizgi ólshemge ainaldy. Olardyń osy suraǵynyń ózi olardyń dini tanymdyq erekshelikterin kórsetedi. Iaǵni qazaq musylmandyq túsiniginiń negizindegi Hanafi fikh mektebiniń metody, ustanymy men ideiasyna sai emes degen sóz. Bolýy tiis suraq, Quranda bar ma joq pa emes, Quranǵa sai ma, teris pe deseńiz, bul naǵyz Hanafi Mazhabynyń metodyna sai bolǵanyńyz.
Túiindei kele, búgingi máselelerdi sotsiologiialyq perspektiva turǵysynan qarastyrý qajet. Islam dini de úkim bergende qoǵamdaǵy qubylys arqyly áreket etýdi ustanym retinde qabyldaidy. Paiǵambar da árbir qubylystyń sebep-saldar bailanysyn negiz retinde alǵan. Mysaly, qoǵamdaǵy keleńsiz ahýalǵa birneshe bolymsyz sebepter úderis arqyly tap bolsa, ol eger anyqtalsa, onda sol bolymsyz sebepterdi ózgertý kerek ekendigi ózdiginen ortaǵa shyǵady.
Qurandaǵy «qoǵam ózi ózgermeiinshe, Alla ol qoǵamdy ózgertpeidi» (13/11) ustanymyna nazar aýdarsaq, qoǵam moraldyq, saiasi qundylyqtary jáne qurylymdyq turǵydan qandai jaǵdaida bolsa, memlekettiń de, dinniń de qurylymy sol qoǵamǵa úilesimdi bolady. Saldardyń ózgerýi - sebeptiń ózgerýine bailanysty. Al memleket - maqsaty jaǵynan qoǵamdyq júieniń, ádilettiń, qoǵamdaǵy igilikterdiń ústemdik etýin qamtamasyz etetin saiasi, áleýmettik qurylym. Demek, memleket fýnktsiiasy jaǵynan profandy, iaǵni osy dúniege qatysty. Biraq sol memleket óziniń qurýshy azamattarynyń tulǵa retinde aqiretpen qatysty senimderiniń osy dúniedegi kórinisterimen ainalysýǵa májbúr.
Sonymen qatar, memleket (eger ol ulttyq bolsa) óz qurýshylarynyń senimi, mádenieti men bolmystyq qundylyqtaryn áleýmettik ómirdiń júielenýinde negiz retinde alýy tiis. Olai bolmaǵan jaǵdaida memleket qurýshy elementter áleýmettik júieden taba almaǵan qurylymdy ańsaýmen, memleketke qarsy top qurýǵa bet alady. Bul - memleket, qundylyq jáne saiasat teoriialarynda bar tujyrym. Osy psihologiia eskerilmese ornyn memleketten tys kúshter alyp qoiýy yqtimal.
Dosai Kenjetai,
filosofiia jáne teologiia ǵylymdarynyń
doktory
