قوعامدا تٷرلٸ كٶزقاراستاردىڭ قالىپتاسۋى زامان ٶتە ادامداردىڭ قالىپتى داعدىسىنا اينالىپ, تۇرمىسى جەنە ەدەبٸمەن استاسىپ وتىرادى. قالىپتاسقان قاعيدالار ەلەكتەن ٶتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ٶمٸرلٸك مەنٸنە, ال وسى قاعيدالاردىڭ وزىعى عانا سالت پەن ساناعا, دەستٷر مەن عۇرىپقا اينالادى.
تۇرمىس-تٸرشٸلٸكتٸڭ تۇتاستاي بٶلٸگٸ بولعان سالت-دەستٷر ەر حالىقتىڭ ٶزٸندٸك بولمىسىنا ساي, ۇلتتىق سيپاتىنا نەگٸزدەلەدٸ. سونىمەن بٸرگە, سەنٸم تۇرعىسىنان تٷرلٸ زاڭدىلىقتاردىڭ قالىپتاسۋى دا ورىندى. ادامزات تاريحىندا بٸر اللاعا تابىنعان, وت پەن سۋعا سيىنعان, جانۋار مەن جانسىز دٷنيەلەرگە باس ۇرعان تٷرلٸ قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ٶتتٸ. دەگەنمەن, اقيقات تۇرعىسىنان حاق تاعالاعا سىيىنۋ اقىل يەلەرٸنٸڭ ٸسٸ.
جالپى, دٸن دەگەندە ٶزٸمٸزدٸڭ تٷپ-تامىرىزدان كەلە جاتقان يسلام دٸنٸ قانداي دا بٸر حالىقتىڭ سالت-دەستٷرٸنە قانداي كٶزقاراستا? دٸن دەستٷرگە قارسى ما? دەستٷر مەن دٸن بٸر جەردە كٶرٸنٸس تاۋىپ, ٷندەسە الۋى مٷمكٸن بە? مٸنە, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندە وسىنداي سۇراقتاردىڭ تۋىنداپ وتىراتىنى مەلٸم.
بٸرٸنشٸدەن, قاسيەتتٸ قۇراندا اللا تاعالا: «عافۋ جولىن ۇستا, عۇرىپپەن ەمٸر ەت جەنە نادانداردان تەرٸس اينال», – دەپ بۇيىرعان. ياعني, اللا ەلشٸسٸنە پايعامبارلىق تٷسكەن ۋاقىتتا دا ارابتاردىڭ ٶمٸرٸندە تٷرلٸ سالتتار مەن دەستٷرلەر جەتٸپ ارتىلدى. ادامدىق سيپاتتان ادا قىز بالانى تٸرٸلەي كٶمۋ سەكٸلدٸ سۇمدىق عۇرىپتار ٶرشٸپ تۇردى. سول سەبەپتٸ يسلام دٸنٸ بەيبٸتشٸلٸك ەرٸ مەيٸرٸم دٸنٸ بولعاندىقتان مۇنداي وزبىر نەرسەلەرگە تىيىم سالدى. وسى ورايدا, ابدۋللا يبن احماد ەن-نەسەفيدٸڭ: «عۇرىپ پەن ەدەت دەگەنٸمٸز ادامداردىڭ كٶڭٸلدەرٸندە اقىلعا قونىمدى بولىپ ورنىققان, ادام تابيعاتى قابىل الاتىن نەرسەلەر,» دەگەن سٶزٸ وسى مەسەلەگە تۇزدىق بولادى. ەكٸنشٸدەن, ٶزگەلەر ەمەس ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق حالقىنىڭ سالت جورالعىلارىنا اسا مەن بەرٸپ قاراساق, تۇنىپ تۇرعان اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ شاريعاتى. دەمەك, دٸن-دەستٷردٸڭ ٶزەگٸ دەۋٸمٸزگە نەگٸز بار. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن قاراپايىم عانا اۋىز ەدەبيەتٸمٸزدٸ مىسال ەتسەك, ەدەتتە بٸر ماقال- مەتەلدٸڭ ٶزٸندە كٶپ استارلى وي جاتادى. ال, بۇل دەگەنٸمٸز – از سٶزگە كٶپ ماعىنا سىيعىزۋ دەگەن ارداقتى مۇحاممەد پايعامبارىمىزدان (س.ا.س) قالعان ٶنەگە. مەسەلەن, «كٸمدە-كٸم ريزىعى ارتىپ, ٶمٸرٸنٸڭ ۇزارعانىن قالاسا, تۋىستارمەن قارىم-قاتىناسىن ٷزبەسٸن» دەگەن حاديستٸ الساق, وعان سىڭار بولىپ «اعايىن تاتۋ بولسا ات كٶپ, ابىسىن تاتۋ بولسا اس كٶپ» دەگەن ماقال شىعا كەلەدٸ. نەمەسە «اللاعا جەنە اقىرەت كٷنٸنە سەندٸم دەگەن ادام كٶرشٸسٸن سىيلاسىن...» دەگەن حاديسپەن «كٶرشٸ اقىسى تەڭٸر حاقىسى» دەگەن ماقال ٷندەسە كەتەدٸ. وسى سەكٸلدٸ كٶپتەگەن مىسالداردى كەلتٸرە بەرۋگە بولادى. ٷشٸنشٸدەن, ۇلتتىق بولمىسىمىزداعى باسىم قاسيەتتەردٸڭ بەرٸ دٸنٸمٸزدٸڭ قاينار بۇلاعىنان. اتالعان قاسيەتتەرگە توقتالساق, بٸرٸنشٸ – ٸلٸم-بٸلٸمگە ىنتالى بولۋ ٷشٸن بالاسىن جاستاي مولداعا بەرٸپ, ەر قازاق اۋىلىندا مەشٸت-مەدرەسەلەر دٸڭگەگٸنٸڭ بولۋى قازاق قوعامىنداعى «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى» دەگەن قاعيدانىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ال ەكٸنشٸسٸ – قازاق حالقىنىڭ «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, ارىم جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ار-ۇيات مەسەلەسٸنە مەن بەرۋٸ دە «ۇيالماساڭ بٸلگەنٸڭدٸ ٸستە» دەپ كەلەتٸن پايعامبار مەكتەبٸنەن دەسەك بولادى. ودان ٶزگە ٷشٸنشٸ قاعيدا – ۇلتىمىز ەل مەن جەردٸڭ اماندىعى ٷشٸن قاسىق قانىن قييۋى, اماناتقا قييانات جاساماي اللا ەلشٸنٸڭ ٷيرەتكەن «وتاندى سٷيۋ—يماننان» دەگەن ٷلكەن تەلٸمٸنەن دەسەك بولادى. مٸنەكەي, وسى سەكٸلدٸ تولاسسىز مىسالدار كەلتٸرە بەرسەك دٸنٸمٸز بەن دەستٷرٸمٸزدٸڭ قاينارى اعىلا شىعا بەرمەك. دەگەنمەن دە, اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ قاعيدالارىنا قارسى كەلەر ەدەت-عۇرىپتار سول زاماندا-اق, سٷزگٸدەن ٶتٸپ وتىرعان. «دەستٷردٸڭ وزىعى بار,توزىعى بار» دەپ بابالار سول مەزەتتەن-اق ۇرپاعىنا ۇعىندىرىپ وتىرعان. ال, وزىق دەستٷر مەن توزعان دەستٷردٸ اجىراتا بٸلۋ ٷشٸن ەلبەتتە بٸز دٸنٸمٸزدٸ بٸلۋٸمٸز قاجەت.
بٷگٸنگٸ تاڭدا, بٸلٸمسٸزدٸك سالدارىنان دەستٷردٸ دٸنگە قارسى قويىپ, دۇرىس نەرسەنٸ بۇرمالاۋ ارقىلى قيسىق پٸكٸر قالىپتاستىرىپ جٷرگەن جاندار دا جوق ەمەس. ونىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ —جاستار. سەبەپ, ۇلتتىق دەستٷر-سالتىمىزدىڭ نەگٸزٸنەن حابارى جوق بولعان سوڭ, ەكٸ اۋىز سٶزدٸڭ سوڭىنان ەرٸپ, ەدەت-عۇرپىمىزدىڭ ناعىز تەرەڭٸن ەمەس, بەتٸندەگٸ كٶرٸنگەن جەرٸن ٶز تٷيسٸكتەرٸنە سالىپ قارالاۋعا تٷسٸپ قالۋدا. بۇل دا, سوناۋ وتارلىق ەزگٸنٸڭ بٷگٸنگە دەيٸن جەتٸپ كەلە جاتقان سالدارىنىڭ دا ەسەرٸ بار دەسەك قاتەلٸك بولماس. «دٸندٸ بٸلمەگەن دىمدى بٸلمەيدٸ» دەگەن دانالار دەستٷرلٸ يسلام دٸنٸمٸزدٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن ۇرپاعىنا جاستايىنان ۇقتىرعان. دٸن —ادامدى رۋحاني ٶسٸرٸپ دامىتسا, دەستٷر– سول دامۋدىڭ مەكتەبٸ. دەستٷر-عاسىرلار بويى قالىپتاسقان, ٶز رەڭٸن جوعالتپاعان بەيتەرەك بولسا, دٸن – ونىڭ اجىراماس تامىرى. ەندەشە, دٸن بار جەردە – دەستٷر بار, دەستٷر بار جەردە –دٸن قاتار جٷرەتٸنٸن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ەلٸمٸز امان, جۇرتىمىز تىنىش, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز باياندى بولسىن!
نۇرلىبەك شاكيزاداۇلى
