Qoǵamda túrli kózqarastardyń qalyptasýy zaman óte adamdardyń qalypty daǵdysyna ainalyp, turmysy jáne ádebimen astasyp otyrady. Qalyptasqan qaǵidalar elekten ótý arqyly halyqtyń ómirlik mánine, al osy qaǵidalardyń ozyǵy ǵana salt pen sanaǵa, dástúr men ǵurypqa ainalady.
Turmys-tirshiliktiń tutastai bóligi bolǵan salt-dástúr ár halyqtyń ózindik bolmysyna sai, ulttyq sipatyna negizdeledi. Sonymen birge, senim turǵysynan túrli zańdylyqtardyń qalyptasýy da oryndy. Adamzat tarihynda bir Allaǵa tabynǵan, ot pen sýǵa siynǵan, janýar men jansyz dúnielerge bas urǵan túrli qaýym ókilderi ótti. Degenmen, aqiqat turǵysynan Haq Taǵalaǵa syiyný aqyl ieleriniń isi.
Jalpy, din degende ózimizdiń túp-tamyryzdan kele jatqan islam dini qandai da bir halyqtyń salt-dástúrine qandai kózqarasta? Din dástúrge qarsy ma? Dástúr men din bir jerde kórinis taýyp, úndese alýy múmkin be? Mine, kópshiliktiń kókeiinde osyndai suraqtardyń týyndap otyratyny málim.
Birinshiden, Qasietti Quranda Alla Taǵala: «Ǵafý jolyn usta, ǵuryppen ámir et jáne nadandardan teris ainal», – dep buiyrǵan. Iaǵni, Alla Elshisine paiǵambarlyq túsken ýaqytta da arabtardyń ómirinde túrli salttar men dástúrler jetip artyldy. Adamdyq sipattan ada qyz balany tirilei kómý sekildi sumdyq ǵuryptar órship turdy. Sol sebepti Islam dini beibitshilik ári meiirim dini bolǵandyqtan mundai ozbyr nárselerge tyiym saldy. Osy oraida, Abdýlla ibn Ahmad án-Násáfidiń: «Ǵuryp pen ádet degenimiz adamdardyń kóńilderinde aqylǵa qonymdy bolyp ornyqqan, adam tabiǵaty qabyl alatyn nárseler,» degen sózi osy máselege tuzdyq bolady. Ekinshiden, ózgeler emes ózimizdiń qazaq halqynyń salt joralǵylaryna asa mán berip qarasaq, tunyp turǵan asyl dinimizdiń shariǵaty. Demek, din-dástúrdiń ózegi deýimizge negiz bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin qarapaiym ǵana aýyz ádebietimizdi mysal etsek, ádette bir maqal- máteldiń ózinde kóp astarly oi jatady. Al, bul degenimiz – az sózge kóp maǵyna syiǵyzý degen ardaqty Muhammed paiǵambarymyzdan (s.a.s) qalǵan ónege. Máselen, «Kimde-kim rizyǵy artyp, ómiriniń uzarǵanyn qalasa, týystarmen qarym-qatynasyn úzbesin» degen hadisti alsaq, oǵan syńar bolyp «Aǵaiyn tatý bolsa at kóp, abysyn tatý bolsa as kóp» degen maqal shyǵa keledi. Nemese «Allaǵa jáne aqyret kúnine sendim degen adam kórshisin syilasyn...» degen hadispen «Kórshi aqysy táńir haqysy» degen maqal úndese ketedi. Osy sekildi kóptegen mysaldardy keltire berýge bolady. Úshinshiden, ulttyq bolmysymyzdaǵy basym qasietterdiń bári dinimizdiń qainar bulaǵynan. Atalǵan qasietterge toqtalsaq, birinshi – ilim-bilimge yntaly bolý úshin balasyn jastai moldaǵa berip, ár qazaq aýylynda meshit-medreseler dińgeginiń bolýy qazaq qoǵamyndaǵy «Ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy» degen qaǵidanyń qalyptasýyna jol ashty desek artyq aitqandyq emes. Al ekinshisi – qazaq halqynyń «Malym janymnyń sadaǵasy, arym janymnyń sadaǵasy» dep ar-uiat máselesine mán berýi de «Uialmasań bilgenińdi iste» dep keletin Paiǵambar mektebinen desek bolady. Odan ózge úshinshi qaǵida – ultymyz el men jerdiń amandyǵy úshin qasyq qanyn qiiýy, amanatqa qiianat jasamai Alla Elshiniń úiretken «Otandy súiý—imannan» degen úlken táliminen desek bolady. Minekei, osy sekildi tolassyz mysaldar keltire bersek dinimiz ben dástúrimizdiń qainary aǵyla shyǵa bermek. Degenmen de, asyl dinimizdiń qaǵidalaryna qarsy keler ádet-ǵuryptar sol zamanda-aq, súzgiden ótip otyrǵan. «Dástúrdiń ozyǵy bar,tozyǵy bar» dep babalar sol mezetten-aq urpaǵyna uǵyndyryp otyrǵan. Al, ozyq dástúr men tozǵan dástúrdi ajyrata bilý úshin álbette biz dinimizdi bilýimiz qajet.
Búgingi tańda, bilimsizdik saldarynan dástúrdi dinge qarsy qoiyp, durys nárseni burmalaý arqyly qisyq pikir qalyptastyryp júrgen jandar da joq emes. Onyń basym kópshiligi —jastar. Sebep, ulttyq dástúr-saltymyzdyń negizinen habary joq bolǵan soń, eki aýyz sózdiń sońynan erip, ádet-ǵurpymyzdyń naǵyz tereńin emes, betindegi kóringen jerin óz túisikterine salyp qaralaýǵa túsip qalýda. Bul da, sonaý otarlyq ezginiń búginge deiin jetip kele jatqan saldarynyń da áseri bar desek qatelik bolmas. «Dindi bilmegen dymdy bilmeidi» degen danalar dástúrli islam dinimizdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin urpaǵyna jastaiynan uqtyrǵan. Din —adamdy rýhani ósirip damytsa, dástúr– sol damýdyń mektebi. Dástúr-ǵasyrlar boiy qalyptasqan, óz reńin joǵaltpaǵan báiterek bolsa, din – onyń ajyramas tamyry. Endeshe, din bar jerde – dástúr bar, dástúr bar jerde –din qatar júretinin umytpaǵanymyz abzal. Elimiz aman, jurtymyz tynysh, Táýelsizdigimiz baiandy bolsyn!
Nurlybek Shakizadauly
