ەگەمەن ەلٸمٸز قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ جاعدايى رۋحاني كەلٸسٸم مەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ورىن الۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ جەنە بۇل كٶرٸنٸس ەلەمدٸك دەڭگەيدە مويىندالىپ وتىرعانى سٶزسٸز. وسى ارقىلى بٸزدٸندٸ تەك ۋاعىز-ناسيحات جٷرگٸزۋ جۇمىسىنداعى قۇرال ەمەس, ول بٷگٸنگٸ قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدٸڭ باستى ەرٸ قۋاتتى قۇرالى ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت.
بٷگٸندە تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدە 18 كونفەسسييا مەن 3700-دەن استام دٸني بٸرلەستٸك تٸركەلگەن جەنە بٸر شاڭىراق استىندا سىيلاستىقپەن, كەلٸسٸممەن, تٷسٸنٸستٸكپەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرعانىمىز ەلەمنٸڭ ەر قيلى ەلٸ ٷشٸن ماقتانۋعا تۇرارلىق جەتٸستٸكتٸڭ بٸرٸ دەپ بٸلەمٸن.
وسى ارقىلى بٸز دٸندٸ قوعامنان بٶلٸپ قاراستىرا المايتىندىعىمىزدى كٶرۋگە بولادى.سەبەبٸ «دٸن» ەربٸر مەملەكەتتٸڭ پايدا بولۋ كەزەڭٸنەن باستاپ ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا, ول مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ۇلت پەن ۇلىستىڭ ۇيىسۋىنا وڭ ىقپال ەتٸپ, تىنىشتىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ, تۇراقتىلىق پەن دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
دٸن قوعامداعى ەربٸر ازاماتتىڭ بويىنا ادامگەرشٸلٸك, جٷرەگٸنٸ جىلىلىق پەن سٷيٸسپەنشٸلٸك وياتادى. ەربٸر دٸن ەدٸلدٸكتٸڭ, سىپايىلىقتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ, كٶپشٸلدٸكتٸڭ, تٶزٸمدٸلٸكتٸڭ كەپٸلٸ. مٸنە, وسى ارقىلى دٸننٸڭ ەدەپتٸلٸك قاعيدالارى مەن قوعام بٸرلٸگٸن, تەربيەلٸك جٷيەلەردٸ قالىپتاستىرۋدا ەلەۋلٸ رٶل اتقاراتىندىعىن كٶردٸك. ادام دٸنگە سەنگەن سوڭ, ٶزگەلەرگە جەبٸر كٶرسەتۋدەن, تەرتٸپسٸزدٸك جاساۋدان, ٸشٸمدٸك, ەسٸرتكٸ سەكٸلدٸ جامان ەدەتتەردەن بويىن الىس ۇستايدى. دٸنسٸز قوعامدا بارلىق ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەردٸڭ بارلىعى جويىلىپ, تەرتٸپسٸزدٸك پەن قىلمىس ەتەك جاياتىندىعى بەلگٸلٸ.
ەر ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ دٸنٸ مەن سەنٸمٸنە, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە, ۇلتتىق قۇرىلىم ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەس عاسىرلار بويى جيناقتالىپ, قاۋىم مەن قوعامدا قالىپتاسقان مٸنەز-قۇلىقتىڭ ٷلگٸلەرٸنٸڭ تاعى بٸرٸ بۇل سالت-دەستٷر.
يسلام دٸنٸ ۇلتىمىزدىڭ بٸتٸم-بولمىسى مەن مەدەنيەتٸندە, سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ەدەت-عۇرىپتارىندا ٶزٸندٸك ٸز قالدىرعانى بارشامىزعا مەلٸم. حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸندە ساقتالعان بالانى سٷندەتتەۋ, نەكە قييۋ, قۇربان ايت پەن ورازا ايت, جاراپازان, ساداقا بەرۋ, پٸتٸر بەرۋ, باتا بەرۋ, تەۋٸپتٸك ەمدەۋ ەدٸسٸ, تاساتتىق جاساۋ دٸني جورالعىلاردىڭ ەدەت-عۇرىپتارمەن ۇشتاسقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. سان عاسىرلىق تاريحى بار مازارلار مەن كەسەنەلەر, مەشٸتتەر مەن مەدرەسەلەر حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ۇلت رۋحانيياتىنىڭ اسىل قازىناسى رەتٸندە قىزمەت اتقاردى. وسى رەتتە ا.سەيدٸمبەك اعامىزدىڭ ايتقان كەرەمەت سٶزٸ ەسٸمە تٷستٸ: «دٸن - تەك قانا نانىم-سەنٸم اياسىمەن شەكتەلمەي, سول دٸندەگٸ ەلدەردٸڭ ٶمٸر سالتىنا, مورالدىق-ەتيكالىق نورمالارىنا, مەدەني-رۋحاني ٷردٸستەرٸنە, دەستٷرٸنە اينالىپ وتىر» - دەپ, نەگٸزدەپ ايتقان بولاتىن.
ٶز كەزەگٸندە, تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ن.ە.نازارباەۆتا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا: «دەستٷر مەن مەدەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى», — دەپ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ايرىقشا ورنىن اتاپ ٶتكەن بولاتىن. دەمەك, دٸن,سالت-دەستٷر,مەدەنيەت بارلىعى دا بٸتە قايناسقان جٷيە ەكەندٸگٸن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
اتا-بابادان امانات بولىپ جەتكەن سول دەستٷرلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ سان عاسىرلاردان بەرٸ ۇلاسىپ كەلە جاتقان ۇعىم-ۇستانىمدار بولسا, ال باسىم بٶلٸگٸ اسىل دٸنٸمٸز يسلامنىڭ ەسەرٸنەن پايدا بولعان داعدىلار. راسىندا دا, بەلگٸلٸ بٸر قاۋىمنىڭ قالىپتاسۋى ٷشٸن الدىمەن وتانى, ورتاق تٸلٸ مەن دٸنٸ, تاريحى مەن سالت-دەستٷرٸ بولۋى تيٸس.
وسى رەتتە ەلٸمٸزدە قازاقتى مٷشرٸك, ال ونىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەدەت-عۇرپىن «شيرك, بيدعات, حارام» دەپ جٷرگەن توپتاردىڭ دا جوق ەمەستٸگٸن كٶرٸپ, ەستٸپ, بٸلٸپ جٷرمٸز.
وسىنداي شەتٸن كٶزقاراستى يدەولوگييالاردىن قورعاۋ, دٸندٸ كەرٸ ماقساتتا پايدالانۋدىڭ الدىن الۋ, تەرٸس دٸني يدەولوگييانىڭ تارالۋ جولدارىن شەكتەۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدە 2011 جىلعى 11 قازاندا "دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸك تۋرالى" تۋرالى زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋى ەلٸمٸزدٸڭ تۇراقتىلىعى ٷشٸن وڭ نەتيجە بەرۋدە. دٸن تۋرالى زاڭنىڭ قاداۋ-قاداۋ تۇستارى بٷگٸنگٸ بولمىسىمىزدا, قوعامىمىزدا ورىن الىپ وتىرعان ەرٸ تٷرلٸ جاعدايعا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ قانا قويۋ ەمەس, ونىڭ شەشٸمٸن تاۋىپ, رەتتەلۋٸنە باعىتتالعان شارا دەۋگە بولادى.
سونداي-اق, ەلٸمٸز ٷشٸن, تٸپتٸ ەلەم ەلدەرٸ ٷشٸن ەڭ ەلەۋلٸ جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ بۇل ەلەمنٸڭ ەر قيلى ەلٸنەن يراك پەن سيرييا جەرٸنە اتتانىپ, جيھادشىل توپتاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, وپىق جەگەن «دٸني فانات» ٶكٸلدەرٸنٸڭ تۋعان جەرلەرٸنە قايتارىلۋى.
وسىعان وراي اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن سيريياداعى سوعىس ايماعىنان وتانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋ بويىنشا بٸرنەشە«جۋسان» وپەراتسييالارى جٷزەگە اسقان بولاتىن.
ورتا ازييا ەلدەرٸ اراسىندا قازاقستان العاشقى بولىپ سيريياعا كەتكەن ازاماتتارىن قايتارىپ كەلۋٸ تەۋەلسٸز جاس مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن ەلەمدٸك قاۋىمداستىق الدىنداعى ٶتە ماڭىزدى ٸس شارا بولدى. “جۋسان” دەپ اتاۋىن قويۋدىڭ ٶزٸ قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان سالتىنان, اڭىزىنان الىنعان. "ەرتەدە بٸر باتىر جٸگٸت ٶز ەلٸن تاستاپ جات جۇرتقا كەتٸپ قالعان ەكەن. ونى ەلگە قايتارۋ ٷشٸن قانشاما رەت بارعان ەلشٸلەردٸڭ سٶزٸنە قۇلاق اسپاپتى. سوندا بٸر تاپقىر دانىشپان ەلدە ٶسكەن كەپكەن جۋساننىڭ بٸر بۋماسىن اپارىپ يٸسكەتكەندە ەلگە دەگەن ەرەكشە سەزٸمٸ ويانىپ, كٶزٸنەن جاسى تامشىلاپ, جەدەل تۋعان ەلٸنە ورالىپتى". مٸنە, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ۇلاندارى تۋ ەتٸپ العان "جۋسان" اتاۋىنىڭ مەنٸسٸ مەن قاسيەتتٸ ۇعىمى وسىندا جاتىر.
«جۋسان» وپەراتسيياسى نەگٸزٸندە سيرييادان كازاقستاندىق ازاماتتاردى ەلگە جەتكٸزۋ بويىنشا كەشەندٸ گۋمانيتارلىق وپەراتسيياسى بارىسىندا ەلگە جالپى 600-گە جۋىق قازاقستاندىق جەتكٸزٸلدٸ.ونىڭ 357-سٸ بالالار.
ەلگە قايتارىلعان ازاماتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ — بالالار مەن ەيەلدەر. ال ەكەلەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ سوعىس جاعدايىندا وپات بولعان.
بٷگٸندە وسىلاي ەلٸمٸزگە ورالعانداردىڭ قوعامنىڭ تولىققاندى ازاماتى بولۋىنا بارىنشا مٷمكٸندٸك بەرٸلدٸ. ايتالىق, ارنايى وڭالتۋ ورتالىقتارىندا كەسٸبي پسيحولوگتار مەن تەولوگتار تاراپىنان قالىپتاسۋ ٷشٸن جەردەم بەرٸلٸپ جاتىر. بٸزدە دەسترۋكتيۆيزم مەن راديكاليزمنٸڭ قۇرىلىمدارىن تانيتىن, جات اعىمدىقتارمەن جۇمىس ٸستەي الاتىن, يسلام اقيداسىن دەستٷرلٸ ارناعا تارتا الاتىن كادرلار بار جەنە كٶپتٸگٸمەن ماقتانا الامىز.
ەربٸرٸمٸز سيرييادان ورالعاندار راديكالدى, تەرروريست بولعان ارابتار نەمەسە ەۋروپالىقتار ەمەس, ٶزٸمٸزدٸڭ قاراكٶز قازاقتار ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
«جۋسان» ارقىلى ەلگە ورالعان قاراكٶز قازاقتارعا ەلٸمٸزدە جاڭا ٶمٸر باستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەندٸگٸن راستاۋىمىز قاجەت.
بٷگٸنگٸ كٷندە بۇل باعىتتاعى شارالاردىڭ وڭ نەتيجە بەرٸپ جاتقاندىعىن بٸلگەنٸمٸز جٶن. ٶيتكەنٸ ەلٸمٸزگە قايتارىلعان ەيەلدەردٸڭ دەنٸ راديكالدى كٶزقاراستارىنان ايىعىپ, ازاپتى ٶمٸرلەرٸنەن باس تارتتى. تٸپتٸ جۇمىسقا ورنالاسىپ, تۋىستارىنىڭ ورتاسىنا قوسىلدى. بالالارى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, بالاباقشاعا بارىپ جٷر.
ال سوڭعى ەكٸ جىل شاماسىندا ەلٸمٸزدٸڭ شەكاراسىنان سيريياعا بەت العان بٸردە-بٸر ازامات تۋرالى دەرەك جوق. قۇزىرلى مەكەمەلەردٸڭ تىنىمسىز ەڭبەكتەرٸنٸڭ, ساۋىقتىرۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا جات پيعىلدى اعىمداردىڭ ارباۋىنا تٷسۋشٸلەردٸڭ سانى ايتارلىقتاي كەمٸدٸ دەپ بٸلەمٸن. ياعني, حالىقتىڭ دٸني ساۋاتى ارتىپ كەلەدٸ.بۇل ەلٸمٸز ٷشٸن ٷلكەن جەتٸستٸك. سونداي اق تارىداي شاشىراپ كەتكەن, اداسىپ ادا كەتكەن ازاماتتاردىڭ وتانى بٸرەۋ, ول – قازاقستان جەنە بەرٸمٸز بٸر تۋعان قانداس ەكەندٸگٸمٸزدٸ ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ەتنوسارالىق جەنە دٸنارالىق كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋدا باي تەجٸريبەگە يە جەنە وسى سالادا كەڭ جەنە تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىققا دايىن ەكەندٸگٸن دەلەلدەپ كەلەدٸ.
دٸنارالىق سۇحباتتاسۋ ارقىلى بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ەلەمدٸك قوعامداستىقتاعى ابىرويى ارتتى, جاھاندىق قۇرىلىمداردا قازاقستان ٶزٸنٸڭ ٸزگٸ باستامالارىمەن جەنە ەكونوميكاسى دامىعان, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن قۇرمەت نەگٸزٸندە دامىپ جاتقان قوعام رەتٸندە تانىتتى.
بايتەنوۆا ن.ج. – فيلوس.ع.د.,
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
دٸنتانۋ جەنە مەدەنيەتتانۋ
كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى
جەتپٸسباي ن.ج. - ەل-فارابي
اتىنداعى قازۇۋدٸنتانۋ
جەنە مەدەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ
2 كۋرس ماگيسترانتى
