دەۆالۆاتسييا, ۇلتتىق قور جەنە ەۋرازييالىق وداق پەن ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى

فوتو: Nur.kz

ەگەر 1994 جىلعى دەۆالۆاتسييا بولماسا, قازٸرگٸ ۋاقىتتا تەڭگە كۋرسى 500-گە جەتپەس ەدٸ, ەرٸ وعان قاتىستى ەڭگٸمەلەردە «200-گە جەتە مە?» دەپ تالقىلاپ جاتقان بولار ەدٸك.

يۋتۋپتاعى «كۋپول يۋرتى» پودكاستىنا سۇحبات بەرگەن ۇلتتىق بانكتٸڭ ەكس-تٶراعاسى, بەلگٸلٸ قارجىگەر گريگوريي الەكساندرۇلى مارچەنكو قازٸرگٸ دەۆالۆاتسييانىڭ سىرىن, ۇلتتىق قوردىڭ جاعدايىن جەنە ەلٸمٸزدەگٸ ەكونوميكالىق ساياسات تۋرالى كەڭ كٶلەمدٸ سۇحبات بەردٸ. سوندا ايتىلعان ويلاردىڭ ماڭىزدى تۇستارىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل تۋرالى malim.kz جازادى.

دەۆالۆاتسييا تۋرالى

سۇحباتتاسقان جۋرناليست اقمارال باتالوۆا ۇلتتىق بانكتٸ باسقارىپ تۇرعان كەزٸندە, 2009 جىلى تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋ سەبەبٸ سۇرادى. مارچەنكو ەڭ ٷلكەن دەۆالۆاتسييا 1994 جىلى بولعانىن, سوعان نازار اۋدارۋ قاجەتتٸگٸن ەسكە الدى.

– ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن دەۆالۆاتسييا قاشان بولدى? 2009 جىلى 25% بولدى. ال ايرىقشا دەۆالۆاتسييا 1994 جىلدىڭ اقپانىندا بولدى. سول كەزدە كۋرس بٸر ايدىڭ ٸشٸندە 11-دەن 40-قا دەيٸن قۇلدىرادى, ياعني 3,5 ەسە قۇنسىزداندى. بۇل دەۆالۆاتسييا ٷكٸمەتتٸڭ, ياعني تەرەششەنكونىڭ ۇسىنىسىمەن جٷزەگە استى. ول كٶپ اقشا شىعارىپ, ونى كەسٸپورىندارعا تاراتۋعا بۇيىردى, ال ولار قارىزدارىن جاۋىپ, بٸر-بٸرٸمەن ەسەپ ايىرىستى. پرەزيدەنت ۇلتتىق بانككە ەسكەرتۋ جاسامادى. سونداي-اق, كوممەرتسييالىق بانكتەردٸڭ باسشىلىعى بۇل ۇسىنىسقا قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸمەن, ولاردى تىڭداماي, پرەزيدەنتتٸڭ جارلىعى قابىلداندى. وسىدان كەيٸن كۋرس 3,5 ەسەگە تٶمەندەدٸ.

مەن 1994 جىلى اقش-تان ورالعاندا, ينفلياتسييا بٸر ايدا 46,5% بولعانىن بٸلدٸم. جاعداي ٶتە قيىن بولدى. بٸرٸنشٸ پرەزيدەنت ٶز مەمۋارلارىندا بۇل تۋرالى ايتپايدى. وسى جايتتى ۇمىتتى ما, ەلدە ەدەيٸ ەسكە العىسى كەلمەي مە, بٸلمەيمٸن. بٸراق بۇل شىنىمەن ماكروەكونوميكا ٷشٸن ٶتە قاتە شەشٸم بولاتىن. ەگەر 1994 جىلعى دەۆالۆاتسييا بولماسا, قازٸرگٸ ۋاقىتتا تەڭگە كۋرسى 500-گە جەتپەس ەدٸ, ەرٸ وعان قاتىستى ەڭگٸمەلەردە «200-گە جەتە مە?» دەپ تالقىلاپ جاتقان بولار ەدٸك.

ۇلتتىق قور تۋرالى

بٸز بٸر كەزدەرٸ نورۆەگيياعا پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى بارىپ, ولاردىڭ قور قۇرۋ تەجٸريبەسٸن زەرتتەدٸك. سودان كەيٸن بٸز تمد ەلدەرٸ اراسىنداعى العاشقى بولىپ ۇلتتىق قور قۇرۋعا كٸرٸستٸك, بۇل ٶتە دۇرىس شەشٸم ەدٸ. بٸراق قوردىڭ العاشقى اتاۋى قالاي بولعانىن قازٸر ەشكٸم ەسكە المايدى, العاشقى اتاۋى «بولاشاق ۇرپاق قورى» ەدٸ. بٸز ول قورعا قول سۇقپاۋ تۋرالى مٸندەتتەمە الدىق.  

كۋرس نىعايعاندا, بەرٸ تاڭقالىپ جاتادى, ٶيتكەنٸ بۇل ينفلياتسييالىق پروتسەستەرمەن بايلانىستى ەكەنٸن كٶبٸ تٷسٸنبەيدٸ, ەسٸرەسە ۇلتتىق قورمەن تٸكەلەي بايلانىسى بارىن بٸلمەيدٸ. ۇلتتىق قورعا قول سۇقپايمىز دەگەن مٸندەتتەمەنٸ ۇمىتتىق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسي شەشٸم قابىلداپ, قوردى پايدالانا باستادى. العاشىندا ول قوردىڭ اكتيۆتەرٸن ۆاليۋتا ساتىپ الۋعا جۇمسادى, ول اقشا مينيسترلٸككە بيۋدجەتكە تٷسەتٸن. كەيٸن قور اكتيۆتەرٸن نارىقتا ساتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى, تەڭگە كۋرسىن نىعايتتى. ەگەر ۇلتتىق قور بولماسا, بۇل اقشالار نارىققا شىقپاسا, تەڭگە كۋرسى بٸرنەشە جىل بۇرىن 500-گە جەتەر ەدٸ.

قازٸر كٶپ ادام تەڭگەنٸ ەركٸن اينالىمعا جٸبەرۋ كەرەك دەپ ايتادى. كۋرس 1200 نەمەسە 1500 بولۋ كەرەك دەيدٸ. ولار وسىلاي ەتسەك, ەكونوميكا نىعايىپ, يمپورت بەسەڭدەپ, ٶز ٶندٸرٸسٸمٸز داميدى دەگەن ۋەج ايتادى. بٸز مۇنداي ەڭگٸمەلەردٸ 32 جىل بويى تىنباي ايتىپ كەلەمٸز. ٶندٸرٸستٸ دامىتامىز دەگەن كەزەڭدەردە بولدى. ۇلتتىق ٶندٸرٸس دامۋى ٷشٸن تەڭگەنٸ ەركٸن اينالىمعا جٸبەرۋدەن بٶلەك, كٶپتەگەن ىنتالاندىرۋ كەرەك.

قايتادان دەۆالۆاتسييا تۋرالى

2009 جىلعى دەۆالۆاتسييا بەرٸنٸڭ ەسٸندە. كەيٸنگٸلەر ونى 25% ەمەس, 50% دەپ سيپاتتايدى, بەرٸ بۇرىنعىداي «سۇمدىق» دەيدٸ. ەلٸمٸزدە 2014 جەنە 2015 جىلدارى ٷش دەۆالۆاتسييا بولدى. بۇل – فاكت. سول كەزدە قەلٸمبەتوۆ پەن اقىشەۆ ۇلتتىق بانك باسشىسى بولدى, كۋرس 2,5 ەسە ٶسكەن ەدٸ, مۇنى دا ۇمىتىپ كەتتٸك. باستاپقىدا 150, كەيٸن 380 بولدى. بۇل بٸرقاتار ماكروەكونوميكالىق قاتەلٸكتەردٸڭ نەتيجەسٸ ەدٸ.

2014 جىلى اقپاندا ٸرٸ ەكسپورتشىلاردىڭ قىسىمىمەن قاجەتسٸز دەۆالۆاتسييا جاسالدى. ولار وسىلاي ەتسەك بەرٸ جاقسى بولادى دەپ ويلادى, بٸراق ولاي بولمادى. ەرينە, ەكسپورتشىلار كٶپ پايدا تاپتى, شيكٸزاتتى شەتەلگە دوللارمەن ساتتى. ولار 2013 جىلى دەۆالۆاتسييا جاساۋعا تىرىسقان ەدٸ, بٸراق بٸز وعان جول بەرمەدٸك, ويلارىن 2014 جىلى ٸسكە اسىردى

2015 جىلى كۋرس تاعى دا ٶزگەرٸپ, ەكٸ جارىم ەسە ٶستٸ, بٸراق بۇل قادام ەكونوميكانى دامىتۋعا كٶمەكتەسپەدٸ. جوعارىدا ايتىلعانداي, دەۆالۆاتسييادان كەيٸن ۇلتتىق ٶندٸرٸس كٶبەيگەن جوق. 1994 جىلى دا دەل وسىنداي جاعداي بولعان ەدٸ, كۋرس 3,5 ەسە ٶسكەن. سوندىقتان, قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸزگە وسىنداي شارا كەرەكتٸگٸن ايتۋشىلار ناقتى ٶندٸرٸستە جۇمىس ٸستەمەگەن ادامدار, ولار تەك تەوريياعا سٷيەنەدٸ. الداعى ۋاقىتتا جاعداي ٶزگەرەدەٸ دەپ ويلايمىن. تەك دەۆالۆاتسييامەن ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋ مٷمكٸن ەمەس. ونداي بايلام قاتە. كادرلاردى دۇرىس تاڭداماساڭىز, قارجىلاندىرۋ, باقىلاۋ جەنە ماركەتينگ بولماسا, ەشتەڭە وڭبايدى.

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 32 جىلىندا بٸز كٶپتەگەن باعدارلامالار مەن ەكسپەريمەنتتەر جاسادىق. قازٸر بٸز نەنٸ ٸستەمەۋ كەرەكتٸگٸن, نەنٸ ٸستەۋ قاجەتتٸگٸن بٸلەمٸز. الايدا جۇمىس ٸستەگەن نەرسەنٸ ٸسكە اسىرۋ ەلدەقايدا وڭاي, ال قولدان كەلمەگەندٸ قايتا جاساۋ ەلدەقايدا قيىن.

ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق جەنە ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى

2002 جىلى تمد ەلدەرٸ اراسىندا ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى كٶپ ەڭگٸمە بولدى. ودان بەرٸ 22 جىل ٶتتٸ, بٸراق ونى ەنگٸزۋ بولمايتىنى انىق. ول جٶنٸندە ايتىلعاننىڭ ەشقايسىسى ورىندالعان جوق. ەرينە, مەن 20 جىلدان كەيٸن نە بولاتىنىن بٸلمەيمٸن, قازٸر بۇل تەك قانا نيەت پەن تٸلەك بولىپ قالدى.

ەندٸ جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردەن ايماقتىق مەسەلەلەرگە كٶشسەك. جاقىندا بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەردٸڭ بٸرٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى 85% تٶلەمنٸڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارمەن جٷزەگە اساتىنىن ايتتى. بۇل جاعداي ٶزگەردٸ مە? بۇل مەسەلە 2001-2002 جىلدارى باستالدى, سول كەزدە بٸز بٸرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتٸ قۇرۋدى قولعا الدىق.

نازارباەۆ مەسكەۋگە ۇشىپ بارا جاتقاندا پۋتينگە وسى يدەيانى ۇسىندى, ول قولدادى, لۋكاشەنكو دا قوسىلدى, ال ۋكراينا بۇل پروتسەستەن شىعىپ كەتتٸ. ورتاق ۆاليۋتا ەنگٸزۋ يدەياسىن تالقىلاعان كەزدە, قازاقستاننىڭ پوزيتسيياسى ەردايىم دۇرىس ەرٸ تەجٸريبەلٸ ادامداي ەرەكەت ەتتٸ. بٸز ەۋروپالىق وداقتىڭ ەۆرو ەنگٸزۋ تەجٸريبەسٸن نەگٸزگە الدىق. ورتاق ۆاليۋتا ەنگٸزۋدٸ, بٸرتۇتاس ورتالىق بانك قۇرۋدى جوسپارلادىق. بۇل بانك قازاقستاندا, الماتىدا بولۋى تيٸس ەدٸ. مەن وسى كەلٸسسٶزدەرگە قاتىستىم, پۋتين سانكت-پەتەربۋرگتى ۇسىندى, بٸراق بٸز الماتى بولسىن دەپ كٶندٸردٸك. اقىرى نەتيجە شىقپادى, ٶيتكەنٸ رەسەي رۋبلدٸ ورتاق ۆاليۋتا جاساۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىس بٸزگە جاقپادى.

بٸز دە ٶزٸمٸزدٸڭ ۆاليۋتامىزدى ەنگٸزگٸمٸز كەلدٸ, بٸراق رەسەي رۋبلدٸ ەنگٸزۋدٸ قالايدى, سەبەبٸ ولاردا ٶزدەرٸنٸڭ ۆاليۋتا ساياساتى بار. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ورتاق ۆاليۋتا ەۆرو سيياقتى بولۋى كەرەك ەدٸ. بۇل ويىمىز جٷزەگە اسپادى. مەن 2011 جىلى ايماقتا امەريكالىق دوللارمەن ەسەپ ايىرىسۋدان باس تارتىپ, گونكونگ دوللارىمەن تٶلەم جاساۋدى ۇسىندىم. گونكونگ دوللارى شىن مەنٸندە ەركٸن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتا ەدٸ. ەلەمدە امەريكا دوللارىنا تەۋەلدٸلٸك بار.

ەگەر بٸز بۇعان 12 جىل بۇرىن كٸرٸسكەندە, بۇل جٷيەنٸ ەرتە قالىپتاستىرار ەدٸك, بٸراق رەسەي دە, قىتاي دا, گونكونگ تا مەنٸڭ ۇسىنىسىمدى قالاماعان بولاتىن. قىتايلار ٶزٸنٸڭ يۋانىن, رەسەي رۋبلٸن تىقپالادى.ەكەۋٸ دە ٶز اقشالارىنىڭ مىقتىلىعىنا سەندٸردٸ. ال گونكونگ وعان قارسى بولدى, ٶيتكەنٸ ولار بۇل قادامدى قىتايدىڭ ٸشكٸ جوباسى دەپ سانادى, ەرٸ بۇل ولار ٷشٸن قىزىقسىز بولاتىن. مەن ولارمەن ەكٸ رەت بارىپ سٶيلەستٸم, ولاردىڭ بيرجاسى مەن ناقتى سەكتورىن كٶردٸم. قىتايلىق بانكتەردٸڭ بٶلٸمشەلەرٸ بٸزدٸڭ ۇسىنىستىى قولداسا دا, گونكونگتٸڭ ورتالىق بانكٸنٸڭ باسشىلىعى جەنە باتىس بانكتەرٸنٸڭ بٶلٸمشەلەرٸ قارسى بولدى.

ورتالىق ازييا بولاشاعى تۋرالى

اۋعانستانعا كٶمەكتەسۋ كەرەك. ورتالىق ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ ٶتە ماڭىزدى جەنە بۇل اۋعانستانعا بايلانىستى. ەڭ باستى مەسەلە – سۋ رەسۋرستارى. سۋ مەسەلەسٸ بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى, مىسالى يسپانييادا بٸر توننا ماقتا ٷشٸن تٷركٸمەنستان مەن قازاقستاننان 14 ەسە از سۋ جۇمسالادى.

اۋعانستان سۋ رەسۋرستارىن ەكٸ ەسە كٶپ پايدالاناتىن بولسا, بۇل بٷكٸل ايماققا ٷلكەن ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. بۇل مەسەلە ارال تەڭٸزٸنٸڭ جاعدايىن دا كٷردەلەندٸرەۋ تٷسەدٸ. سوندىقتان بٸزگە سۋدى ٷنەمدەۋ رەجيمٸن ەنگٸزۋ قاجەت.

اۋعانستانعا كانالداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جەنە سۋ سورعىلارىن جاساۋ بويىنشا كٶمەكتەسۋٸمٸز قاجەت, سوندا ولار سۋدى ٷنەمدەپ قولدانادى. ەگەر ەشتەڭە جاسالماسا, قۇمدى داۋىلدار ودان ەرٸ كٷشەيە بەرەدٸ. تٷركييانى مىسالعا كەلتٸرۋگە بولادى. سوعىسقا دەيٸن تٷركييا يراك پەن سيرييامەن اقىلداسپاستان, ەفرات ٶزەنٸندە سۋ ەلەكتر ستانتسييالارى مەن سۋ قويمالارىن سالۋدى باستادى. سونىڭ سالدارىنان وسى ايماقتا سۋ تاپشىلىعى بٸلٸندٸ. سودان كٶپتەگەن ادامدار ٷلكەن قالالارعا كٶشۋگە مەجبٷر بولدى, بۇل مارگينالدانۋعا, بٸلٸمنٸڭ تٶمەندەۋٸنە جەنە دٸني توپتاردىڭ كٷشەيۋٸنە الىپ كەلدٸ.

سيرييالىقتار ٶزدەرٸنٸڭ سوعىسىن ازاماتتىق سوعىس دەمەيدٸ, ولار ونى «سيرييالىق داعدارىس» دەپ اتايدى. بۇل ماڭىزدى, سەبەبٸ باسقا دەرەككٶزدەردە ەرتٷرلٸ انىقتامالار قولدانىلادى. مىسالى, تەجٸكستان مەن قىرعىزستان اراسىندا بولعان قاقتىعىس كەزٸندە قىرعىزستاننىڭ باق-تارى ونى تەجٸكستان جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ باسىپ كٸرۋٸ دەپ اتادى, ەرٸ سول كەزدە تاليباننىڭ قىسىمىمەن اۋعانستاننان تەجٸكستانعا كٶشكەن سولتٷستٸك اليانستىڭ جاۋىنگەرلەرٸ تۋرالى جازىلدى.