Foto: Nur.kz
Eger 1994 jylǵy devalvatsiia bolmasa, qazirgi ýaqytta teńge kýrsy 500-ge jetpes edi, ári oǵan qatysty áńgimelerde «200-ge jete me?» dep talqylap jatqan bolar edik.
Iýtýptaǵy «Kýpol Iýrty» podkastyna suhbat bergen Ulttyq banktiń eks-tóraǵasy, belgili qarjyger Grigorii Aleksandruly Marchenko qazirgi devalvatsiianyń syryn, Ulttyq qordyń jaǵdaiyn jáne elimizdegi ekonomikalyq saiasat týraly keń kólemdi suhbat berdi. Sonda aitylǵan oilardyń mańyzdy tustaryn nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz. Bul týraly malim.kz jazady.
Devalvatsiia týraly
Suhbattasqan jýrnalist Aqmaral Batalova Ulttyq bankti basqaryp turǵan kezinde, 2009 jyly teńgeniń qunsyzdaný sebebi surady. Marchenko eń úlken devalvatsiia 1994 jyly bolǵanyn, soǵan nazar aýdarý qajettigin eske aldy.
– Elimizdegi eń úlken devalvatsiia qashan boldy? 2009 jyly 25% boldy. Al airyqsha devalvatsiia 1994 jyldyń aqpanynda boldy. Sol kezde kýrs bir aidyń ishinde 11-den 40-qa deiin quldyrady, iaǵni 3,5 ese qunsyzdandy. Bul devalvatsiia Úkimettiń, iaǵni Tereshenkonyń usynysymen júzege asty. Ol kóp aqsha shyǵaryp, ony kásiporyndarǵa taratýǵa buiyrdy, al olar qaryzdaryn jaýyp, bir-birimen esep aiyrysty. Prezident Ulttyq bankke eskertý jasamady. Sondai-aq, kommertsiialyq bankterdiń basshylyǵy bul usynysqa qarsylyq bildirgenimen, olardy tyńdamai, prezidenttiń jarlyǵy qabyldandy. Osydan keiin kýrs 3,5 esege tómendedi.
Men 1994 jyly AQSh-tan oralǵanda, infliatsiia bir aida 46,5% bolǵanyn bildim. Jaǵdai óte qiyn boldy. Birinshi Prezident óz memýarlarynda bul týraly aitpaidy. Osy jaitty umytty ma, álde ádeii eske alǵysy kelmei me, bilmeimin. Biraq bul shynymen makroekonomika úshin óte qate sheshim bolatyn. Eger 1994 jylǵy devalvatsiia bolmasa, qazirgi ýaqytta teńge kýrsy 500-ge jetpes edi, ári oǵan qatysty áńgimelerde «200-ge jete me?» dep talqylap jatqan bolar edik.
Ulttyq qor týraly
Biz bir kezderi Norvegiiaǵa Prezidenttiń tapsyrmasymen arnaiy baryp, olardyń qor qurý tájiribesin zerttedik. Sodan keiin biz TMD elderi arasyndaǵy alǵashqy bolyp Ulttyq qor qurýǵa kiristik, bul óte durys sheshim edi. Biraq qordyń alǵashqy ataýy qalai bolǵanyn qazir eshkim eske almaidy, alǵashqy ataýy «Bolashaq urpaq qory» edi. Biz ol qorǵa qol suqpaý týraly mindetteme aldyq.
Kýrs nyǵaiǵanda, bári tańqalyp jatady, óitkeni bul infliatsiialyq protsestermen bailanysty ekenin kóbi túsinbeidi, ásirese Ulttyq qormen tikelei bailanysy baryn bilmeidi. Ulttyq qorǵa qol suqpaimyz degen mindettemeni umyttyq, Nursultan Nazarbaev saiasi sheshim qabyldap, qordy paidalana bastady. Alǵashynda ol qordyń aktivterin valiýta satyp alýǵa jumsady, ol aqsha ministrlikke biýdjetke túsetin. Keiin qor aktivterin naryqta satý týraly sheshim qabyldandy, teńge kýrsyn nyǵaitty. Eger ulttyq qor bolmasa, bul aqshalar naryqqa shyqpasa, teńge kýrsy birneshe jyl buryn 500-ge jeter edi.
Qazir kóp adam teńgeni erkin ainalymǵa jiberý kerek dep aitady. Kýrs 1200 nemese 1500 bolý kerek deidi. Olar osylai etsek, ekonomika nyǵaiyp, import báseńdep, óz óndirisimiz damidy degen ýáj aitady. Biz mundai áńgimelerdi 32 jyl boiy tynbai aityp kelemiz. Óndiristi damytamyz degen kezeńderde boldy. Ulttyq óndiris damýy úshin teńgeni erkin ainalymǵa jiberýden bólek, kóptegen yntalandyrý kerek.
Qaitadan devalvatsiia týraly
2009 jylǵy devalvatsiia báriniń esinde. Keiingiler ony 25% emes, 50% dep sipattaidy, bári burynǵydai «sumdyq» deidi. Elimizde 2014 jáne 2015 jyldary úsh devalvatsiia boldy. Bul – fakt. Sol kezde Qelimbetov pen Aqyshev Ulttyq bank basshysy boldy, kýrs 2,5 ese ósken edi, muny da umytyp kettik. Bastapqyda 150, keiin 380 boldy. Bul birqatar makroekonomikalyq qatelikterdiń nátijesi edi.
2014 jyly aqpanda iri eksportshylardyń qysymymen qajetsiz devalvatsiia jasaldy. Olar osylai etsek bári jaqsy bolady dep oilady, biraq olai bolmady. Árine, eksportshylar kóp paida tapty, shikizatty shetelge dollarmen satty. Olar 2013 jyly devalvatsiia jasaýǵa tyrysqan edi, biraq biz oǵan jol bermedik, oilaryn 2014 jyly iske asyrdy
2015 jyly kýrs taǵy da ózgerip, eki jarym ese ósti, biraq bul qadam ekonomikany damytýǵa kómektespedi. Joǵaryda aitylǵandai, devalvatsiiadan keiin ulttyq óndiris kóbeigen joq. 1994 jyly da dál osyndai jaǵdai bolǵan edi, kýrs 3,5 ese ósken. Sondyqtan, qazirgi ýaqytta bizge osyndai shara kerektigin aitýshylar naqty óndiriste jumys istemegen adamdar, olar tek teoriiaǵa súienedi. Aldaǵy ýaqytta jaǵdai ózgeredei dep oilaimyn. Tek devalvatsiiamen ekonomikalyq problemalardy sheshý múmkin emes. Ondai bailam qate. Kadrlardy durys tańdamasańyz, qarjylandyrý, baqylaý jáne marketing bolmasa, eshteńe ońbaidy.
Táýelsizdiktiń 32 jylynda biz kóptegen baǵdarlamalar men eksperimentter jasadyq. Qazir biz neni istemeý kerektigin, neni isteý qajettigin bilemiz. Alaida jumys istegen nárseni iske asyrý áldeqaida ońai, al qoldan kelmegendi qaita jasaý áldeqaida qiyn.
Eýraziialyq ekonomikalyq odaq jáne ortaq valiýta týraly
2002 jyly TMD elderi arasynda ortaq valiýta týraly kóp áńgime boldy. Odan beri 22 jyl ótti, biraq ony engizý bolmaityny anyq. Ol jóninde aitylǵannyń eshqaisysy oryndalǵan joq. Árine, men 20 jyldan keiin ne bolatynyn bilmeimin, qazir bul tek qana niet pen tilek bolyp qaldy.
Endi jergilikti máselelerden aimaqtyq máselelerge kóshsek. Jaqynda bizdiń sheneýnikterdiń biri Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy 85% tólemniń ulttyq valiýtalarmen júzege asatynyn aitty. Bul jaǵdai ózgerdi me? Bul másele 2001-2002 jyldary bastaldy, sol kezde biz birtutas ekonomikalyq keńistikti qurýdy qolǵa aldyq.
Nazarbaev Máskeýge ushyp bara jatqanda Pýtinge osy ideiany usyndy, ol qoldady, Lýkashenko da qosyldy, al Ýkraina bul protsesten shyǵyp ketti. Ortaq valiýta engizý ideiasyn talqylaǵan kezde, Qazaqstannyń pozitsiiasy árdaiym durys ári tájiribeli adamdai áreket etti. Biz Eýropalyq Odaqtyń evro engizý tájiribesin negizge aldyq. Ortaq valiýta engizýdi, birtutas Ortalyq bank qurýdy josparladyq. Bul bank Qazaqstanda, Almatyda bolýy tiis edi. Men osy kelissózderge qatystym, Pýtin Sankt-Peterbýrgty usyndy, biraq biz Almaty bolsyn dep kóndirdik. Aqyry nátije shyqpady, óitkeni Resei rýbldi ortaq valiýta jasaýdy usyndy. Bul usynys bizge jaqpady.
Biz de ózimizdiń valiýtamyzdy engizgimiz keldi, biraq Resei rýbldi engizýdi qalaidy, sebebi olarda ózderiniń valiýta saiasaty bar. Bizdiń oiymyzsha, ortaq valiýta evro siiaqty bolýy kerek edi. Bul oiymyz júzege aspady. Men 2011 jyly aimaqta amerikalyq dollarmen esep aiyrysýdan bas tartyp, Gonkong dollarymen tólem jasaýdy usyndym. Gonkong dollary shyn máninde erkin aiyrbastalatyn valiýta edi. Álemde Amerika dollaryna táýeldilik bar.
Eger biz buǵan 12 jyl buryn kiriskende, bul júieni erte qalyptastyrar edik, biraq Resei de, Qytai da, Gonkong ta meniń usynysymdy qalamaǵan bolatyn. Qytailar óziniń iýanyn, Resei rýblin tyqpalady.Ekeýi de óz aqshalarynyń myqtylyǵyna sendirdi. Al Gonkong oǵan qarsy boldy, óitkeni olar bul qadamdy Qytaidyń ishki jobasy dep sanady, ári bul olar úshin qyzyqsyz bolatyn. Men olarmen eki ret baryp sóilestim, olardyń birjasy men naqty sektoryn kórdim. Qytailyq bankterdiń bólimsheleri bizdiń usynystyy qoldasa da, Gonkongtiń ortalyq bankiniń basshylyǵy jáne batys bankteriniń bólimsheleri qarsy boldy.
Ortalyq Aziia bolashaǵy týraly
Aýǵanstanǵa kómektesý kerek. Ortalyq Aziiadaǵy qaýipsizdik máselesi óte mańyzdy jáne bul Aýǵanstanǵa bailanysty. Eń basty másele – sý resýrstary. Sý máselesi biz úshin óte mańyzdy, mysaly Ispaniiada bir tonna maqta úshin Túrkimenstan men Qazaqstannan 14 ese az sý jumsalady.
Aýǵanstan sý resýrstaryn eki ese kóp paidalanatyn bolsa, bul búkil aimaqqa úlken áserin tigizedi. Bul másele Aral teńiziniń jaǵdaiyn da kúrdelendireý túsedi. Sondyqtan bizge sýdy únemdeý rejimin engizý qajet.
Aýǵanstanǵa kanaldardyń sapasyn jaqsartý jáne sý sorǵylaryn jasaý boiynsha kómektesýimiz qajet, sonda olar sýdy únemdep qoldanady. Eger eshteńe jasalmasa, qumdy daýyldar odan ári kúsheie beredi. Túrkiiany mysalǵa keltirýge bolady. Soǵysqa deiin Túrkiia Irak pen Siriiamen aqyldaspastan, Efrat ózeninde sý elektr stantsiialary men sý qoimalaryn salýdy bastady. Sonyń saldarynan osy aimaqta sý tapshylyǵy bilindi. Sodan kóptegen adamdar úlken qalalarǵa kóshýge májbúr boldy, bul marginaldanýǵa, bilimniń tómendeýine jáne dini toptardyń kúsheiýine alyp keldi.
Siriialyqtar ózderiniń soǵysyn azamattyq soǵys demeidi, olar ony «siriialyq daǵdarys» dep ataidy. Bul mańyzdy, sebebi basqa derekkózderde ártúrli anyqtamalar qoldanylady. Mysaly, Tájikstan men Qyrǵyzstan arasynda bolǵan qaqtyǵys kezinde Qyrǵyzstannyń BAQ-tary ony Tájikstan jaýyngerleriniń basyp kirýi dep atady, ári sol kezde Talibannyń qysymymen Aýǵanstannan Tájikstanǵa kóshken Soltústik Alianstyń jaýyngerleri týraly jazyldy.
